Category: इन्द्रधनुष्य

श्री मोहन निमोणकर 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “शंकरबाबांची माधुकरी…” – लेखक : एम. बी. वाघ ☆ प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆

 – – गरजू विद्यार्थ्यांसाठी एक वरदान…

पुण्यातील गांजवे चौक येथील छत्रपती संभाजी महाराज शाळेत गेल्या दीड वर्षापासून “शंकर बाबांची माधुकरी” हा अतिशय सुंदर आणि सेवाभावी उपक्रम सुरू आहे. रोज शेकडो गरजू विद्यार्थी आणि स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणारे विद्यार्थी या उपक्रमाचा लाभ घेत आहेत.

मी स्वतः जवळपास एक वर्षापासून रोज येथे जेवायला जात आहे. त्यामुळे हा उपक्रम केवळ ऐकलेला नाही, तर अगदी जवळून अनुभवलेला आहे.

दररोज सोमवार ते शनिवार, दुपारी १२ ते २ या वेळेत येथे जेवण दिले जाते. कोणताही सण असो, विशेष दिवस असो किंवा काहीही प्रसंग असो—सेवेचा हा उपक्रम नियमितपणे सुरू असतो. दररोज साधारण १००० ते १२०० मुले येथे जेवण करतात.

येथील जेवणाची आणखी एक खास गोष्ट म्हणजे ते अगदी पोटभर आणि मनापासून दिले जाते. मंगळवार आणि गुरुवारी खिचडीसोबत गोड पदार्थ दिले जातात—कधी लापशी, कधी शिरा, कधी बुंदी, तर कधी नारळी भात. शनिवारी खिचडीसोबत रस्सा-भाजी असते. साधे असले तरी हे जेवण अत्यंत प्रेमाने आणि आपुलकीने दिले जाते.

या उपक्रमाचा सर्वात मोठा फायदा गरजू विद्यार्थ्यांना होत आहे. पुण्यात राहून स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या अनेक विद्यार्थ्यांना दोन वेळच्या जेवणाचा मेसचा खर्च करणे शक्य होत नाही. अशा विद्यार्थ्यांसाठी शंकर बाबांची माधुकरी म्हणजे खरोखरच एक मोठा आधार आहे.

पूर्वी दोन वेळच्या जेवणासाठी पैसे कुठून आणायचे, हा प्रश्न अनेक विद्यार्थ्यांसमोर असायचा. मात्र हा उपक्रम सुरू झाल्यापासून अनेक गरजू विद्यार्थी जेवणाची चिंता बाजूला ठेवून अधिक निर्धास्तपणे आपल्या ध्येयासाठी आणि स्पर्धा परीक्षेच्या तयारीसाठी मेहनत करू शकत आहेत.

या संपूर्ण उपक्रमामागे काम करणारे कर्मचारी आणि सेवेकरी हे या कार्याचे खरे आधारस्तंभ आहेत. ताई असो, काका असो, दादा असो, आजी असो किंवा मावशी असो प्रत्येक जण मुलांशी अत्यंत प्रेमाने आणि आपुलकीने वागतो. मुलांशी बोलताना त्यांच्या चेहऱ्यावर कुठेही त्रास, राग किंवा कंटाळा दिसत नाही.

कोणाशी वाद नाही, कोणाशी भांडण नाही; अगदी मनापासून आणि निःस्वार्थ भावनेने सेवा देण्याची त्यांची वृत्ती दिसून येते.

इथे फक्त जेवण दिले जात नाही, तर विद्यार्थ्यांना माणुसकी, आपुलकी आणि आधार दिला जातो. त्यामुळे येथे काम करणारे सेवेकरी आणि कर्मचारी हे केवळ कर्मचारी राहात नाहीत; ते विद्यार्थ्यांसाठी कधी ताई, कधी काका, कधी दादा, कधी आजी, तर कधी मावशीसारखेच वाटतात.

या ठिकाणची शिस्तसुद्धा खूप सुंदर आहे. एवढ्या मोठ्या संख्येने मुले रोज जेवायला येत असूनही संपूर्ण व्यवस्था श्री सद्गुरू शंकर महाराज मठातील विश्वस्त, कर्मचारी व त्यांचा सहकारी वर्ग अतिशय शिस्तबद्ध पद्धतीने चालवतात. एवढ्या मोठ्या उपक्रमाचे नियोजन आणि व्यवस्थापन करणे ही निश्चितच कौतुकाची बाब आहे.

या उपक्रमातील आणखी एक छोटी पण मनाला आवडणारी गोष्ट म्हणजे साधारण ११:३० वाजता WhatsApp ग्रुपवर त्या दिवसाच्या जेवणाचा फोटो येतो. फोटो पाहिला की लगेच कळते—“आज जेवायला काय आहे! ” ही छोटीशी गोष्टसुद्धा विद्यार्थ्यांसाठी आनंदाची आणि आपुलकीची बनली आहे.

मी स्वतः जवळपास एक वर्षापासून येथे जेवतो आणि माझ्या अनुभवातून एवढे नक्की सांगू शकतो की, येथील जेवण चांगले आहेच; पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे ते जेवण ज्या प्रेमाने आणि सेवाभावाने दिले जाते, ते मनाला स्पर्शून जाते.

आज पुण्यात अनेक विद्यार्थी मोठी स्वप्ने घेऊन येतात. कोणाला अधिकारी व्हायचे असते, कोणाला सरकारी नोकरी मिळवायची असते, तर कोणाला आपल्या कुटुंबाची परिस्थिती बदलायची असते. पण या स्वप्नांच्या प्रवासात आर्थिक अडचणी अनेकदा मोठा अडथळा ठरतात.

… अशा वेळी “शंकर बाबांची माधुकरी” या विद्यार्थ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभी राहते.

म्हणूनच माझ्या मते—

गरजू विद्यार्थ्यांसाठी, स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि आर्थिक अडचणींमुळे दोन वेळच्या जेवणाची चिंता करणाऱ्या प्रत्येकासाठी “शंकरबाबांची माधुकरी” हे खरोखरच एक वरदान आहे.

या उपक्रमामागे काम करणाऱ्या प्रत्येक सेवेकरी, प्रत्येक कर्मचारी आणि या सेवेला हातभार लावणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचे मनापासून कौतुक आणि आभार.

हे अन्नदान केवळ पोट भरत नाही; ते एखाद्याला त्याचे स्वप्न पूर्ण करण्याची ताकद देते.

आणि म्हणूनच…

शंकरबाबांची माधुकरी —

.. भुकेल्या पोटासाठी अन्न,

.. गरजू विद्यार्थ्यांसाठी आधार,

.. आणि त्यांच्या स्वप्नांसाठी एक सुंदर हातभार!

 

लेखक : M. B. Wagh… विद्यार्थी

प्रस्तुती : मोहन निमोणकर 

संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो.  ८४४६३९५७१३.

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ पुण्यतिथी… एका हनुमान अंशाची! ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

नीम करोली बाबा ऊर्फ महाराजजी ५३वी पुण्यतिथी, शुक्रवार ११ सप्टेंबर!

जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे! त्या दिवशी महाराजजींच्या देहावरील ते वस्त्र घसरून खाली पडलं!

देह हे आत्म्याने व्यवहारासाठी तात्पुरते परिधान केलेलं वस्त्रच. पण पंचमहाभूतांच्या अधिपत्याखाली असलेल्या मानवी देहाला एखादे भौतिक, धाग्यांनी विणलेलं वस्त्र अंगाभोवती गुंडाळून घ्यावंच लागतं कित्येकदा… जगासाठी!

काळाच्या प्रभावामुळे आपले नाविन्य क्षणोक्षणाने गमावत जाणारे हे वस्त्र इतके जुने होऊन जाते की ते त्यागावेच लागते… जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे!

देहाच्या आवरणातून आत्मा बाहेर पडतो आणि कालांतराने ‘मग नूतन वेढिजे’ अशी अवस्था होते. माऊली ज्ञानोबारायांनी भगवान श्रीकृष्ण यांचा ‘तैसें देहांतरातें स्वीकारिजे’ हा संदेश त्यांच्या अमृतशब्दांत सामान्यजनांपर्यंत पोहोचवला आहे!

लोककल्याणासाठी देहात अवतरलेल्या देवांनाही हा क्रम चुकला नाही… किंबहुना त्यांनी तो आदर्श जगापुढे ठेवण्याची लीला केली! हनुमान अंश असलेले ‘महाराजजी’ही या जन्म-मृत्यूच्या क्रमास आणि कर्मास अपवाद ठरले नाहीत!

नीम करोली आश्रम, कैंची धाम.. जिल्हा नैनिताल, उत्तराखंड. ८ सप्टेंबर, १९७३. शनिवारचा दिवस. दुपार उलटून गेलेली. महाराजजी त्यांच्या नेहमीच्या जागी, मोकळ्या जागेतल्या बाजेवर त्यांची ती चौकोन विणलेली कांबळ, घोंगडी पांघरून बसलेले आहेत. आश्रमातल्या एका कक्षात सत्संग भजन गायन सुरु आहे.

 “नीम करोली बाबा मर गया! ” महाराजजी मोठ्याने म्हणाले आणि त्यांनी आकाशाकडे बोट केलं… आणि म्हणाले, ”उपर गया! ” तिथे उपस्थित असलेल्या लोकांना याचे आश्चर्य तर वाटलेच पण संत मंडळीपुढे कुणी काय बोलणार? त्यांच्या शब्दांचे, कृतींचे अर्थ नंतरच समजू लागतात! तेवढ्यात कुणीतरी महाराजजींना म्हणाले, ”खाजगीत थोडं बोलायचं आहे! ” महाराजजी म्हणाले, ”आता वेळ नाहीये! ” त्यावर ती व्यक्ती म्हणाली, ”मग उद्या सकाळी? ” त्यावर महाराजजी उत्तरले, ”मी आज जिवंत राहिलो तर उद्या! ” आता यावरही कुणाला काही बोलता येईना. शनिवार उलटून गेला.. रविवारी महाराजजी सकाळी तयार होऊन बसले. अकरा वाजेपर्यंत दर्शन इत्यादी उपचार पार पडल्यावर त्यांनी त्यांच्या जवळच बसलेले त्यांचे परमशिष्य किशनदास तिवारी यांना म्हटलं, ”ध्यान करा! ” त्यावर ध्यान धारणेत पारंगत असलेले तिवारीजी क्षणार्धात खोल ध्यानात अर्थात समाधीवस्थेत गेले! खूप वेळ झाला तरी ते त्या स्थितीतून बाहेरच येईनात. अगदी एका डॉक्टरांनी त्यांना तपासले तेंव्हा लक्षात आले की श्वास सुरु आहेत… मात्र त्यांची मनोवस्था जणू कोमामध्ये गेल्यासारखी आहे! त्यावर महाराजजी उदगारले… ”यह रहेगा… मैं जाउंगा! ” 

खूप वेळाने महाराजजींनी स्वत: तिवारीजींना ध्यानातून बाहेर देहावर आणले!

त्यांच्या भोवती बसलेल्या भक्तांना त्यांनी ‘हनुमान चालिसा’, ‘संकट मोचन’ आणि ‘प्रणाम’ गायला सांगितले आणि शेवटी साश्रू नयनांनी आज्ञा दिली… ”आता ओम जय जगदीश हरे! गा! ” काही वेळाने आरती झाली, प्रत्येकाच्या कपाळावर चंदन तिलक लावला जाऊ लागला. महाराजजी यांनी यावेळी त्यांच्या भक्तांनी त्यांच्या कपाळावर लावलेला चंदन तिलक पुसला नाही… त्यादिवशी तेथे उपस्थित असलेल्या सर्वांनी महाराजजी यांच्या कपाळावर चंदन तिलक रेखला!

दुपारचा भोजन-प्रसाद झाला आणि अडीच वाजता महाराजजी त्यांनी अचानक आग्र्याला जायला निघाले… चार-पाच दिवसांनी परतेन असं त्यांनी काही जवळच्या लोकांना सांगितले होते. कुणीतरी आजच निघणं गरजेचे आहे का? त्यावर उत्तर मिळाले होते, “मला अकरा सप्टेंबर रोजी एक महत्त्वाचे काम आहे! ” त्यावर प्रश्नकर्त्याने विचारले, ”आम्ही तुम्हांला भेटायला कधी येऊ? ” त्यावरही उत्तर आले, ”मंगळवारी भेटू! ” अकरा सप्टेंबर रोजी मंगळवार होता… अनंत चतुर्दशी होती!

निघण्याआधी आश्रमातील सेवेकरी महिलांचे त्यांनी वारंवार आभार मानले… ”तुम्ही खूप उत्तम सेवा केलीत माझी! ” 

आश्रमातल्या श्री हनुमानजींना वंदन केल्यावर इतर सर्व देवतांना नमस्कार करून महाराज वेगाने पावले टाकीत मोटारीकडे निघाले… जाताना मागे वळून म्हणाले “कारागृहातून निघून चाललो आहे! सेंट्रल जेल छोडूंगा…! ” आणि तेवढ्यात त्यांच्या अंगावरची चादर ओघळून खाली आली… सेवकाने ती लगबगीने त्यांच्या अंगावर पुन्हा घातली खरी… पण आधी असं कधी झालेलं नव्हतं!

देहरुपी वस्त्र आता सांडण्याची, सोडून देण्याची वेळ बहुदा यातून प्रतीत झाली होती! पण कुणाला याची तसूभरही कल्पना आली नाही!

ते निघाले! मोटार रेल्वे स्टेशनच्या दिशेने धावू लागली… आभाळात क्षितीजावर एक लखलखीत ठळक इंद्रधनुष्य आभाळाची शोभा वाढवत होतं… ते जणू या वाहनाचा पाठलाग करीत होतं… महाराजजी म्हणाले… ”केवळ निसर्गच ही किमया करू शकतो! माणसाच्याने हे शक्य नाही! ” ते इंद्रधनुष्य मोटार काठगोदाम रेल्वे स्टेशनजवळ पोहोचेपर्यंत दिसत राहिलं!

तिथून रात्रीची ट्रेन होती… महाराजजी आग्रा येथे निघाले. येथे एका हृद्यशल्य विशारद डॉक्टरांची त्यांना भेट घ्यायची होती. रेल्वे भल्या पहाटे आग्रा स्टेशनला पोहोचली. महाराजजी प्रवासात झोपले नाहीत.. त्यांच्या राम-दैनंदिनीमध्ये राम राम लिहित राहिले. रविवार उलटून सोमवार उजाडला होता. त्यांनी पुढच्या पानावर मंगळवार, ११ सप्टेंबर तारीख घालून ठेवली!

एका भक्ताच्या घरी महाराज उतरले. दर्शन, भजन करण्यासाठी अल्पावधीत अनेक लोक तिथे जमा झाले. सर्वांची चौकशी, चेष्टा-मस्करी करीत राहिले महाराजजी. अकरा वाजून गेले. “आणखी बारा कसे वाजले नाहीत? ” असे महाराजजी वारंवार विचारत राहिले. दुपारी बारा वाजता भोजन झाले. महाराजांनी यावेळी केवळ पालेभाज्या घेतल्या जेवणात. नंतर एक सेवक वगळता सर्वांना त्यांच्या खोलीतून बाहेर जायला सांगितले आणि त्यांनी संस्कृतमधील श्लोक म्हणायला सुरुवात केली… बहुदा ते श्लोक आईसंदर्भात असावेत!

दुपारी महाराजजी बाहेर पडले आणि डॉक्टरांना प्रकृती दाखवून आले. “तुमचं हृद्य ठीक आहे. फक्त आराम मात्र करा! ” असं डॉक्टरांनी सांगताच महाराजजी केवळ स्मित हास्य करीत राहिले!

रेल्वेने आग्रा येथून कैंची धामकडे जाण्याचे तिकीट काढण्यात आले. प्रवासात कैंचीला परतण्याचा बेत रद्द करीत महाराजजींनी मथुरा स्टेशनवर उतरून वृंदावन धामला जाण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार ते आणि त्यांच्या सोबतची माणसं मथुरा स्टेशनवर उतरले. वृंदावनधाम कडे जाण्यासाठी मोटारीची व्यवस्था होईपर्यंत महाराजजी स्टेशनवरच्या पाय-यांवर बसलेले असताना त्यांची प्रकृती बिघडू लागली… त्यांनी डोळे उघडझाप करायला सुरुवात केली. त्यांचे अंग खूप गरम झाले. “वृंदावनला घेऊन चला”… महाराजजी बोलले… मोटारीतून त्यांचा प्रवास सुरु झाला… पण त्यांची प्रकृती खालावत चालल्याचे पाहून त्यांना वृंदावन येथील रुग्णालयात दाखल करण्यात आले… तातडीने उपचार आरंभ झाले… कृत्रिम प्राणवायू देण्यास सुरुवात होताच महाराजजी उद्गारले… ”याचा काही उपयोग नाही! ” रात्रीचा एक वाजला होता… मुखातून ‘जय जगदीश हरे! ’ मंत्र उमटत होता… देहाची मर्यादा संपुष्टात आली… महाराजजी देहातून बाहेर पडले!

देश-परदेशातील असंख्य माणसांना जीवनाची दिशा दाखवणारा, वेळप्रसंगी अलौकिक चमत्कार घडवणारा परंतू कोणत्याही कर्माचे कर्तृत्व स्वत:कडे न घेणारा, शेकडो भक्तीमंदिरे, सेवाकार्ये, अन्नादान छत्रे उभारणारा एक दैवी अंश निमाला होता… ११ सप्टेंबर, १९७३. वर्ष १९०० मधल्या कोणत्या तरी दिवशी सुरु झालेला हा देहाच्या जन्माचा प्रवास ७३ वर्षांनी मरणाचे निमित्त होऊन संपुष्टात आला! आत्मा? तो तर अनादी नित्य सिद्धू… निरुपाधी विशुद्धु… शस्त्रादिकाने छेदला न जाणारा, अग्नी जाळू शकणार नाही, पाणी बुडवू शकणार नाही, वारा सुकवू शकणार नाही असा आहे… तो चिरंजीव आहे! संत जीवनमुक्त होऊन जाऊ शकतात… पण तो स्वार्थ ते साधत नाहीत… जगाच्या कल्याणार्थ दीर्घ काळ आत्मस्वरूपाने जगात वास करीत राहतात!

लौकिकार्थाने हे जग सोडून जाण्यापूर्वी म्हणजे त्यांच्या जीवनकाळातला अखेरचा भंडारा (महाप्रसाद) अभूतपूर्व व्हावा, अशीही योजना त्यांनी करून ठेवली… जून १९७३ मध्ये भोजन आणि दर्शनासाठी कैंची धाममध्ये आलेल्या भाविकांची संख्या आजवरची सर्वाधिक ठरली!

आपल्या मृत्यूनंतरही भंडारा सुरु रहावा. किंबहुना आपल्या मृत्यूनंतर केंचीधाम आणि वृंदावन येथे भेट देण्यासाठी असंख्य लोक येणार हे लक्षात घेऊन महाराजजींनी दोन्ही आश्रमांमध्ये तितक्या लोकांना पुरेल एवढा धान्यसाठा, इंधनसाठा कित्येक महिने आधीच करून ठेवला होता. तब्बल १७ ट्रकभरून जळणासाठीची लाकडे आणून घेतली होती… आणि विचारले होते.. ही लाकडं ऑक्टोबरपर्यंत पुरतील ना?

इतकंच नव्हे, तर आपल्या दहनविधीसाठी जी जागा लागणार होती, तीही निश्चित करून ठेवली होती… कुणाला काहीही न सांगता. आश्रमातील एका मोकळ्या जागेत जेंव्हा वृक्ष लावण्याचे काम सुरु होते, त्यावेळी महाराजजींनी एक विशिष्ट स्थान पुरेसे मोकळे ठेवण्याची आग्रहाची सूचना कित्येक महिने आधीच करून ठेवली होती! एवढंच नव्हे तर काही कारणांनी काही जुन्या भक्तांची आणि त्यांची कित्येक वर्षे भेट होऊ शकली नव्हती, त्यांना आवर्जून भेटीस बोलावून घेतले होते… एकंदरीत निर्वाणापूर्वीची नीरवानीरव सुरु होती…! एका भक्तांच्या घरी मुक्काम व्हायचा, पण ते घर भाड्याचे होते. आणि भक्ताची स्वत:ची जागा विकत घेण्याची, घर बांधण्याची ऐपत नव्हती… ही बाब चर्चेत येताच.. ”सब ठीक हो जायेगा” असं म्हणून महाराजजी तिथून परतले. काहीच महिन्यांत त्या व्यक्तीचे स्वत:चे नवे घर बांधून तयार होते.. महाराजजींचा पुढचा मुक्काम मग त्याच घरी झाला!

वडिलांवर रुसून शेकडो किलीमीटर्स अंतरावर निघून गेलेल्या मुलाला चमत्कारिकरीत्या दोन मिनिटांत स्वत: प्रत्यक्ष भेटून निरोप देऊन येणारे व त्याला परत येण्यास उद्युक्त करणारे, रेल्वे प्रवासात तपासनीसाने अपमानित करून उतरवून दिल्यावर ती रेल्वे कित्येक तास रोखून धरणारे, पुढे होणा-या घटना आधीच सांगणारे, पाण्याचे तुपात रुपांतर करणारे, एकाच वेळी दोन दोन ठिकाणी प्रकट होणारे, डोळ्यांसमोरून क्षणार्धात अदृश्य होणारे, युद्धात लढणा-या सैनिकाच्या दिशेने येणा-या बंदुकीच्या गोळ्या त्याच्यापासून शेकडो मैल दूर असताना स्वत:च्या अंगावर झेलणारे, कित्येकांची असाध्य दुखणी चुटकीसरशी दूर करणारे आणि असे ज्ञात अज्ञात हजारो चमत्कार नावावर असणारे लक्ष्मी नारायण शर्मा, किंवा लक्ष्मण दासजी महाराज, किंवा तलैय्या बाबा, हांडीवाले बाबा, तिकोनिया वाला बाबा, पाश्चात्य लोकांसाठी miracle बाबा किंवा नीम करोली किंवा नीम करोडी किंवा केवळ महाराजजी… एका बाजूला आणि…

शेकडो हनुमान मंदिरे स्थापन करणारे, कैंची धाम-उत्तराखंड, वृंदावन आश्रम आणि महासमाधी मंदिर, नीम करोली आश्रम-उत्तर प्रदेश, हनुमान सेतू मंदिर-उत्तर प्रदेश, जौनापुरा आश्रम आणि अन्नछत्र-नवी दिल्ली, हृषीकेश आश्रम, हनुमान गढी-नैनिताल, भूमिआधार आश्रम, काकरीघाट आश्रम यांच्या उभारणीत प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष सहभाग-श्रेय असलेले महाराजजी…

Richards Alpert नावाच्या वेगळ्या वाटेवर गेलेल्या परदेशी व्यक्तीला सन्मार्गाला लावून त्याचे बाबा रामदासमध्ये रुपांतर करणारे, (की ज्याने अमेरिकेत जाऊन सेवा फाउंडेशन ही आरोग्य क्षेत्रात काम करणारी सेवाभावी संस्था स्थापन केली) 

Jeffrey Kagel नावाच्या इंग्लीश कलाकाराचे कृष्ण दास या आध्यात्मिक गायक कलाकारात रुपांतर करणारे,

Larry Briliant नावाच्या बुद्धीमान डॉक्टरला जागतिक देवी रोग निर्मुलनाच्या कार्यात तन-मन-धनाने सहभागी होण्यास प्रवृत्त करणारे 

‘Love Serve Remember Foundation’ ही सेवाभावी संस्था, NKB Divine Meditation Foundation अध्यात्मिक प्रशिक्षण संस्था स्थापन व्हाव्यात यासाठी स्वत:च्या मृत्यूपश्चातही प्रेरणा देणारे महाराजजी…

 ज्यांच्या आयुष्यावर Windfall of Grace, Moved by Grace, American Yogi हे माहितीपट निघाले, श्री नीम करोली बाबा महाराज आणि हनुमान अंश हे हिंदी चित्रपट निर्माण झाले ते महाराजजी,

Apple संस्थापक स्टीव्ह जॉब्स, Whatsapp संस्थापक मार्क झुकेरबर्ग, प्रसिद्ध इंग्लीश अभिनेत्री जूलिया रॉबर्ट्स यांना मृत्यूपश्चातही प्रेरणा देणारे महाराजजी…

सर्वांवर प्रेम करा, सर्वांची सेवा करा, अन्नदान करा, परमेश्वाराचे स्मरण करीत रहा, सत्य वचनी व्हा… अशी शिकवण देताना ती स्वत:च्या आचरणात आणून आदर्श निर्माण करून ठेवणारे महाराजजी…

बालपणी नकळतेपणी लावून दिलेल्या विवाहाची पुढे संसारात काही वर्षांसाठी बूज राखणारे, गावचे प्रमुख म्हणून जबाबदारी सांभाळणारे, लांब-लचक प्रवचने, पुस्तकांचे लेखन, प्रसिद्धीसाठीचे उपक्रम, संपत्ती संचय यांपासून दूर राहणारे, सर्वांशी एखाद्या निरागस बालकासारखे प्रेमाने वागणारे महाराजजी…

भारताचे वैभवच नव्हेत का?

पाखंडी तथाकथित बुवा, महाराज, गुरू आणि नीम करोली बाबा महाराजजी, स्वामी समर्थ, गजानन महाराज, शंकर महाराजप्रभृतींना एकाच तराजूत तोलाणारे, धार्मिक, वैचारिक राजकारण करत संतांविषयी अभद्र भाषेचा उपयोग लोकही समाजात आहेतच. त्यांच्या आक्षेपांचा प्रतिवाद करण्यात आपण आपली शक्ती व्यर्थ दवडू नये, हेच श्रेयस्कर. रामजी सब देख लेंगे… असं म्हणून मोकळं व्हावं!

आणखी एक छोटीशी विनंतीवजा सूचना करावीशी वाटते… सर्वांनीच आता धावत-पळत जाऊन केंची धाम, वृंदावन इत्यादी ठिकाणी जाण्याची व विनाकारण प्रचंड गर्दी करण्याची, व्यावसायिकतेला अधिकचे खतपाणी घालण्याची आवश्यकता नाही. आपल्या जवळपासही उत्तम तीर्थक्षेत्रे आहेत. त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे संतांनी दिलेल्या शिकवणुकीचा व्यावहारिक आयुष्यातही अंगीकार करण्याचा प्रयत्न करीत राहणे… कारण आपल्या प्रत्येकात केवळ हनुमानाचाच नव्हे तर सर्वच देवांचा अंश असतो!

‘हनुमान अंश’ या चित्रपटाचे आणखी दोन भाग येणार आहेत, असे समजते. आपले महापुरुष, आपले संत, गुरु, शूर सैनिक यांच्या आयुष्यावर असेच उत्तम चित्रपट निर्माण होत रहावेत… हे चित्रपट आपला राष्ट्रीय ठेवा होतील… कारण चित्रपट हे खूप प्रभाव टाकणारे माध्यम आहे. असो.

संत, महात्मे, युगपुरुष ज्या तिथीला हे जग सोडून जातात त्या पुण्यतिथी म्हटले जाते. या थोर व्यक्तींनी आपले संपूर्ण आयुष्य लोकांचे कल्याण, ज्ञान प्रसार आणि भक्ती यामध्ये घालवलेले असते. त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक क्षण पुण्याचा (सत्कर्माचा) असतो. त्यांनी कमावलेल्या या प्रचंड पुण्याचा आणि ऊर्जेचा प्रभाव त्यांनी देह ठेवल्यानंतरही त्या तिथीला ब्रह्मांडातील वातावरणात जास्त प्रमाणात जाणवतो, म्हणून तिला ‘पुण्यतिथी’ म्हणतात.

नीम करोली बाबा महाराजजींची ११ सप्टेंबर, २०२६ ही ५३वी पुण्यतिथी. या तिथीला आपण त्यांचे पुण्य-स्मरण करणे ही आपल्या कल्याणाचीच बाब ठरेल, असा विश्वास वाटतो! सीताराम!

☆

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री सुनीत मुळे

 इंद्रधनुष्य 

☆ घोंगडी – एक पवित्र वस्त्र… – लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे ☆

वीर्यस्पृष्टं शवस्पृष्टं स्पृष्टं मूत्रपुरीषयोः ।

रजस्वलादिसंस्पृष्टमाविकन्तु न दुष्यति ।।

अर्थात — आविक म्हणजे घोंगडी वस्त्रास वीर्य, प्रेत, मल, मूत्र व रजस्वला यांचा स्पर्श झाला तरी ते वस्त्र दूषित होत नाही असे शास्त्र वचन आहे.

धार्मिकदृष्ट्या पूर्वीपासून घोंगडीचे महत्व:

प्रत्येक साधकाकडे घोंगडी असणे गरजेचे असते आपण करत असलेल्या साधनेला उच्च स्थरावर घेऊन जायचे असेल तर साधना घोंगडीवर करावी.

पूर्वी ध्यानधारणा करण्यासाठी, धार्मिक अनुष्ठान करण्या साठी घोंगडी वापराला अनन्य साधारण महत्व होत. तसा उल्लेखही पूर्वीचा माहितीत आढळतो. स्वतः शिव मल्हारांचा पेहरावा मध्ये घोंगडीचा वापर होता.

अध्यात्मिक साधना, ध्यान-धारणा, योग आणि मंत्राचे अनुष्ठान करण्यासाठी असलेले घोंगडीचे महत्व हे ऋषींनी आणि संत महात्म्यांनी पुराणकाळापासून वर्णलेले आहे. शरीरातील उर्जा आणि तापमान नियंत्रित राहत असल्याने घोंगडी वर केलेल्या साधनेतून अत्युच्च मानसिक समाधान मिळते. श्री गुरुचरित्र पारायण, श्री गुरुलीलामृत, श्री गजानन विजय, श्री साईं सत्चरित्र, श्री दुर्गा सप्तशती आणि इतर सर्व आध्यात्मिक साधना व मंत्रांच्या अनुष्ठानासाठी घोंगडी चा उपयोग करावा. वारकरी संप्रदाय मध्येही घोंगडी वापरला अत्यंत महत्व आहे. पितृदोष असणाऱ्यांनी काळे घोंगडे दान करावे कारण घोंगडे दान हे सर्वश्रेष्ठ दान आहे पितृदोष असणाऱ्यांना. महालक्ष्मी पूजनासाठी सुद्धा घोंगडे वापरले जाते.

घोंगडीचे आरोग्य विषयक फायदे-

• पाठदुखी, कंबरदुखी, वात, सांधेदुखीमध्ये यांपासून आराम मिळतो. यामध्ये जेण (घोंगडीचाच एक जाड प्रकार) वापरणे जास्त योग्य ठरते.
• झोप येत नसणार्‍यांसाठी तर हे एक उत्तम औषधच आहे घोंगडीवर झोपल्याने शांत झोप लागते.
• उच्च रक्तदाब नियंत्रणात येण्यास मदत होते.
• कांजण्या, गोवर, तापातही घोंगडीचा वापर करतात.
• घोंगडीवर झोपल्याने लहान मुलांचा अस्थमा दूर होतो.
• हिवाळ्यात ऊब तर उन्हाळ्यात थंडावा देते.
• घोंडीवर झोपल्याने साप, विंचू, मुंगी, गोम, मधमाशा, ढेकूण जवळ येत नाहीत.
• अर्धांगवायूचा धोका टळतो.. आणि मधुमेह कमी होण्यास मदत होते.

 ☆

लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात 

प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे

बिल्वा शुभम् अकोलकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ ऊरुग्वे आणि ‘इंडियन काऊ’… माहिती संकलक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – बिल्वा शुभम् अकोलकर ☆

☆

उरुग्वे हा एक असा देश आहे, जिथे प्रत्येक व्यक्तीकडे सरासरी चार गायी आहेत, आणि कृषी क्षेत्रात तो जगात पहिल्या क्रमांकावर आहे!! हा फक्त ३३ लाख लोकसंख्येचा देश आहे आणि तिथे १ कोटी २० लाख गायी आहेत!

प्रत्येक गायीच्या कानात एक इलेक्ट्रॉनिक चिप बसवलेली आहे, ज्यामुळे प्रत्येक गाय कुठे आहे याचा मागोवा घेता येतो. एक शेतकरी कापणीच्या यंत्रामागे बसून काम करत असताना, दुसरा पिकाची आकडेवारी पाहण्यासाठी स्क्रीनवर डेटा जोडत असतो.

देशातील गोळा केलेल्या सर्व डेटाचा वापर करून प्रति चौरस मीटर पिकाचे विश्लेषण करतात. २००५ मध्ये, ३३ लाख लोकसंख्येचा हा देश ९० लाख लोकांसाठी अन्न उत्पादन करत होता, आणि आज तो २ कोटी ८० लाख लोकांसाठी अन्न उत्पादन करतो!

उरुग्वेच्या या यशस्वी कामगिरीमागे देश, शेतकरी आणि पशुपालकांचा अनेक दशकांचा अभ्यास आहे. संपूर्ण कृषी क्षेत्रावर देखरेख ठेवण्यासाठी ५०० कृषी अभियंत्यांना तैनात करण्यात आले आहे, आणि ते ड्रोन व उपग्रहांच्या साहाय्याने शेतकऱ्यांवर लक्ष ठेवतात. जेणेकरून ते विहित शेती पद्धतींचा अवलंब करत आहेत याची खात्री करता येते. म्हणजेच, देशाच्या अनेक पटींहून अधिक लोकसंख्येसाठी धान्य, दूध, दही, तूप आणि लोणी यांचे उत्पादन करणे.

सर्व धान्य, दूध, दही, तूप आणि लोणी यांची सहजपणे निर्यात केली जाते आणि प्रत्येक शेतकरी लाखो रुपये कमावतो. एका व्यक्तीचे किमान उत्पन्न दरमहा १, २५, ००० रुपये किंवा वार्षिक १, ९०, ००० डॉलर्स आहे!!

या देशाचे राष्ट्रीय चिन्ह सूर्य आहे, आणि प्रगतीची राष्ट्रीय चिन्हे गाय आणि घोडा आहेत! उरुग्वेमध्ये गाय मारल्यास तात्काळ मृत्युदंडाची शिक्षा आहे! या गायप्रेमी देशाचे अभिनंदन!!

सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ही सर्व जनावरे भारतीय वंशाची आहेत, ज्यांना तिथे ‘इंडियन काऊ’ म्हणून ओळखले जाते!!

☆

लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात 

प्रस्तुती :  बिल्वा शुभम् अकोलकर

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘ते‘ निळं फूल – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

न्यूयॉर्कच्या कॅफेमध्ये गाजणारं ‘ते’ निळं फूल: आपल्या अंगणातल्या गोकर्णीची जागतिक भरारी

आपल्याला वाटतं की आपल्या मनाची एकाग्रता आणि स्मरणशक्ती ही फक्त प्रयत्नांवर किंवा नशिबावर अवलंबून असते? पण तसं नसतं एकाग्रता हा केवळ मनाचा खेळ नसून ते एक जैविक गणित आहे, जे निसर्गातील एका साध्या फुलाने सोडवता येऊ शकतं. आपण महागड्या बदाम आणि अक्रोडच्या मागे धावतो, पण खऱ्या शक्तीचा स्रोत आपल्या घरामागील अंगणात किंवा रानावनात दुर्लक्षित राहिला आहे.

**

न्यूयॉर्कमधील एका अतिशय आलिशान रेस्टॉरंटमध्ये तुम्ही बसला आहात. तुमच्यासमोर एक निळ्या रंगाचं पेय येतं, त्यात लिंबाच्या रसाचा एक थेंब पडताच त्याचा रंग जांभळा होतो. तिथले लोक याला ‘बटरफ्लाय पी’ (Butterfly Pea) म्हणतात आणि एका कपसाठी अनेक डॉलर्स मोजतात. पण हे तेच फूल आहे ज्याची भारतात शतकानुशतके ‘शंखपुष्पी’ नावाने ओळख आहे आणि आपण सगळे त्याला ‘गोकर्ण’ म्हणून ओळखतो.

**

ताज्या जागतिक ट्रेंड्सवर नजर टाकली, तर एक गोष्ट स्पष्ट होतेय की पाश्चात्य जग आता ‘फंक्शनल बेव्हरेजेस’ (Functional Beverages) कडे मोठ्या प्रमाणावर वळलं आहे. अमेरिकेच्या बाजारपेठेत सध्या ब्राह्मी आणि अश्वगंधा मिश्रित पेयांची लाट आली आहे. याच लाटेवर आता गोकर्णाचा चहा स्वार झाला आहे. पुढच्या दोन वर्षांत हे गोकर्णाचे फूल जागतिक स्तरावर एक ‘सुपरफूड’ म्हणून धुमाकूळ घालणार आहे.

**

गोकर्णाच्या चहाचा आता जागतिक बाजारपेठेने ‘लाईफस्टाईल ड्रिंक’ म्हणून स्वीकार केला आहे. भारतात मोठ्या प्रमाणावर उगवणारं हे फूल आता केवळ औषध राहिलेलं नाही. या फुलाच्या अर्कापासून बनवलेला चहा, सौंदर्य प्रसाधने आणि आरोग्यदायी पेये यांची मागणी युरोप आणि अमेरिकेत प्रचंड वाढली आहे.

या वाढत्या मागणीमुळे एक मोठी व्यापारी संधी निर्माण झाली आहे. केवळ या फुलाची शेतीच नाही, तर त्यातून अर्क काढणे (Extraction), सप्लिमेंट्स बनवणे आणि व्हॅल्यू-ॲडेड प्रॉडक्ट्स तयार करणे या क्षेत्रांत मोठी गुंतवणूक होत आहे. स्टार्टअप्ससाठी हे एक सुवर्णक्षेत्र ठरू पाहत आहे. ज्याप्रमाणे हळदीचं दूध ‘हळदी लॅटे’ होऊन जगात गाजलं, तसंच आता आपल्या अंगणात वाढणारे गोकर्ण ‘ब्लू टी’ किंवा ‘पर्पल मॅजिक’ म्हणून घराघरांत पोहोचत आहे.

**

आणि गोकर्णाची लागवड फार कठीण नाही हा अनुभव तुम्हालाही आला असेलच. बारा महिने हिरवीगार, भरपूर फुलं देणारी, थोडी मातीच्या ओलाव्याची माया मिळाल्यावर सुखाचा संसार थाटणारी वेल म्हणजे गोकर्णीची! एकदा ही वेल बागेत लावला की त्याची वाढ चक्क ‘ऑटॉ पायलट मोड’ वर होते. माळ्याकडून खत वगैरे अशी फारशी अपेक्षा नसते. वेळच्यावेळी फुलांनी बहरते आणि फुलपाखरांना आमंत्रण देते. तशी ही बहुप्रसवा म्हणावी अशी वनस्पती आहे. फुलागणिक एक शेंग उगवते. जरा उन्हाने तापली की शेंग फुटून पाच दहा बिया मातीत पडतात. थोड्याच दिवसात अंकुर येतात, ते आसपासच्या कोणत्याही दुसर्‍या झाडाच्या आधाराने वाढतात. असं साधं सोपं लाइफ सायकल फारच कमी बघायला मिळतं.

**

गोकर्णाला अपराजिता ब्लूबेल्व्हाइन, विष्णुकांता, ब्ल्यू-पी, बटरफ्लाय-पी आणि डार्वीन-पी अशा बर्‍याच नावानी ओळखलं जातं. पण ‘गाईच्या कानासारखी दिसणारे’ या अर्थाने गोकर्ण हेच नाव एकदम अर्थवाही वाटते.

**

गोष्ट अशी आहे की, आपल्याकडे असलेल्या खजिन्याची किंमत आपल्याला तेव्हाच कळते जेव्हा जग त्याचं कौतुक करायला लागतं. गोकर्ण हे केवळ एक फूल नसून ते मानसिक आरोग्यासाठीचं एक नैसर्गिक वरदान आहे. आजच्या धावपळीच्या युगात, जिथे प्रत्येक जण तणावाखाली आहे, तिथे हे निळं फूल मन:शांतीचा मार्ग दाखवत आहे.

**

ताज्या किंवा सुकवलेल्या गोकर्णाच्या पाकळ्या पाण्यात टाकल्या की निळ्या रंगाचा आरोग्यदायक चहा तयार होतो. हा चहा थंड किंवा गरम कसाही घ्या. गोडी आवश्यक असेल तर मध घाला, चव आणखी वाढवायची असेल तर लिंबू पिळून घ्या. या फुलांमध्ये अँथोसायनीन हे रसायन असते. अँथॉस म्हणजे फूल आणि सायनीन म्हणजे निळा -जांभळा रंग अशी या शब्दाची उत्पत्ती आहे. एक गंमतीदार वैशिष्ट्य असे की अँथोसायनीनचा रंग ज्या पाण्यात मिसळाल त्या पाण्याच्या pH प्रमाणे बदलतो. लिंबू पिळले की चहा अ‍ॅसीडीक होतो आणि नीळा चहाचा रंग गुलाबी होतो. पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा, हे फूल कितीही औषधी असलं तरी गंभीर आजारांच्या बाबतीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणं नेहमीच हिताचं असतं. आरोग्य हीच खरी संपत्ती आहे आणि निसर्गाकडे या संपत्तीच्या अनेक चाव्या आहेत.

**

मग विचार करा, ज्या फुलाला आपण वर्षानुवर्षे केवळ देवाच्या पूजेत किंवा कुंपणावर पाहिलं, ते जागतिक बाजारात एक नवा ट्रेंड घडवू शकतं, ही कल्पनाच थक्क करणारी नाही का? आपल्या आजूबाजूला अशा कितीतरी वनस्पती असतील ज्यांच्याकडे आपण ‘फक्त एक गवत’ म्हणून पाहतोय, पण कदाचित त्या जगाचं पुढचं मोठं ‘इनोव्हेशन’ ठरू शकतील?

***

माहिती संग्राहक : अज्ञात

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈

गौरी गाडेकर

 

 इंद्रधनुष्य 

☆ पोशाख… – माहिती संग्राहक / लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : गौरी गाडेकर ☆

त्या रात्री घरी आल्या आल्या शिवाने भागूला एवढंच सांगितलं, “मला राजांचा पोशाख घालायचा मान मिळालाय. “आषाढ महिना होता आणि पन्हाळगडाभोवती सिद्दी जौहरचा वेढा पडून चार महिने उलटले होते. गडाखालच्या नेबापूर गावात वेढ्याची झळ रोज पोहोचायची. बाजारात मीठ मिळेनासं झालं होतं, वाटा बंद झाल्या होत्या, आणि गडावर अडकलेल्या राजांचं पुढे काय होणार, या काळजीने गावातल्या चुली मंदावल्या होत्या. शिवा न्हावी होता. गडावरच्या माणसांची हजामत करायला तो लहानपणापासून वर जायचा यायचा. गडाच्या चोरवाटा त्याला अंधारातसुद्धा ठाऊक होत्या. राजे गडावर अडकल्यापासून तर त्याच्या गडाच्या वाऱ्या वाढल्याच होत्या.

भागूने चुलीवरची भाकरी उलटवत विचारलं,

“पोशाख? कसला पोशाख? “

“ते सांगायचं नाही. राजांचं काम आहे. तू नको काळजी करू. मला जेवायला वाढ, मग जायचंय परत. ”

तो जेवायला बसला. भागूला त्या रात्री तो नेहमीपेक्षा वेगळा वाटत राहिला. जेवण झाल्यावर त्याने अंगणातल्या पावसात हातपाय धुतले, आतल्या खोलीत जाऊन धुवून ठेवलेले कपडे घातले, आणि रोजची घोंगडी खुंटीवरून काढता काढता थांबला.

“राहू दे. पावसात भिजंल. “

मग तो झोपलेल्या पोरांजवळ गेला. बराच वेळ त्यांच्याकडे बघत उभा राहिला. धाकट्याच्या अंगावरचं पांघरूण त्याने सारखं केलं, आणि तो दाराकडे वळला. भागू दारापर्यंत आली.

“परत केव्हा याल? “

“काम झालं की. पोरं उठली की सांग, बाप राजांच्या कामाला गेलाय. “

“पाऊस लई आहे. जपून जावा. “

“भागू, ” दारातून बाहेर पडता पडता तो थांबला, “राजांचा पोशाख अंगावर चढला ना, की न्हावी राहत नाही माणूस. राजा होतो. आठवण ठेव. “

एवढं बोलून तो अंधारात दिसेनासा झाला. भागूला त्या वाक्याचा अर्थ तेव्हा कळला नाही. तो कळायला पुढचे दोन दिवस जावे लागले.

ती रात्र गावाने पावसाचा धुमाकूळ ऐकण्यात काढली. गुरुपौर्णिमेची रात्र होती, पण चंद्र ढगांआड होता आणि विजा गडावर कोसळत होत्या. पहाटेच्या सुमारास खालच्या वाटेने घोड्यांच्या टापा गेल्याचं कुणाकुणाला ऐकू आलं. सकाळी बातमी गावात उतरली आणि गाव हरखून गेलं. राजे निसटले. वेढ्यातून, पालखीत बसून, विशाळगडाकडे. सिद्दीच्या छावणीत धावपळ उडाली होती.

दुपारी दुसरी बातमी आली. सिद्दीच्या घोडेस्वारांनी एक पालखी पकडली होती आणि पालखीत राजे सापडले होते. गाव सुन्न झालं. पण संध्याकाळी तिसरी बातमी आली आणि गावाचा जीव भांड्यात पडला. पकडलेल्या पालखीतला राजा खोटा निघाला. खरे राजे केव्हाच पुढे निघून गेले होते. सिद्दीची माणसं एकमेकांची तोंडं बघत राहिली.

शिवा त्या दिवशी घरी आला नाही. गडाची वाट बंदच होती, म्हणून भागूने स्वतःची समजूत घातली. पण रात्री तिला झोप लागली नाही. दारातलं ते वाक्य परत परत आठवत होतं आणि छातीत धडधडत होतं. अंधारात देवाच्या कोनाड्याकडे बघून ती पुटपुटली, देवा, ते सोंग करणारा कुणी का असंना, त्याला वाचव.

गावात कुणीतरी हसून म्हणालं, कुणी केलं असंल रं हे सोंग? आणि भागूच्या हातातलं भांडं खाली पडलं.

तिला दारातलं वाक्य आठवलं. राजांचा पोशाख अंगावर चढला ना, की न्हावी राहत नाही माणूस. राजा होतो. आणि तिला स्वतःची रात्रीची प्रार्थनाही आठवली. ते सोंग करणारा कुणी का असंना. कुणी का असंना म्हणजे कोण? कुणाचा तरी धनी, कुणाचा तरी बाप.

चौथी बातमी यायला दुसरा दिवस उजाडावा लागला. पकडलेल्या खोट्या राजाला सिद्दी जौहरसमोर उभं केलं होतं. राजांना पाहिलेल्या फाजलखानाने जवळून बघताच ओळखलं, हा शिवाजी नाही. मग विचारपूस झाली आणि खरं बाहेर आलं. हा तर गडाखालचा हजामत करणारा न्हावी. सिद्दीने विचारलं, मरण समोर दिसत असताना हे सोंग का केलंस? आणि पोशाखातल्या शिवाने ताठ मानेने उत्तर दिलं होतं,

“माझ्या राजासाठी. आणि मरणाचं म्हणशील, तर शिवाजी म्हणून मरण्याचा मान पुन्हा कुणाला मिळणार? “

तलवार चालली तेव्हा म्हणे त्याच्या चेहऱ्यावरचं हसू तसंच होतं.

भागूने ती बातमी ऐकली आणि ती दारातून आत गेली. खुंटीवर त्याची घोंगडी तशीच होती. पावसात भिजंल म्हणून मागे ठेवलेली. तिने ती छातीशी धरली आणि त्या रात्री पहिल्यांदा ती रडली. गळ्यात हुंदका होता पण तोंडातून एकच वाक्य येत होतं. मान मिळालाय म्हणाला होता. मान मिळालाय म्हणाला होता.

त्याच सुमारास घोडखिंडीत बाजीप्रभू देशपांडे खर्ची पडल्याची बातमीही आली. गाव म्हणालं, खिंडीत देशपांडे पडले आणि गडाखाली आपला शिवा.

पावसाळा सरला. तह झाला आणि वेढा उठला. आणि एके दिवशी नेबापूरच्या वेशीत राजगडाहून जासूद आला. शिवा काशीदच्या घराचा शोध घेत तो दारात उभा राहिला आणि म्हणाला,

“राजांनी बोलावलं आहे. सन्मानाने. पालखी धाडली आहे. “

भागू पोरांना घेऊन राजगडावर गेली. दरबार भरला होता. सरदार, कारभारी, मानकरी. एवढ्या मोठ्या माणसांसमोर भागू खाली मान घालून उभी होती आणि तिच्या हातात एक गाठोडं होतं. राजांनी तिला जवळ बोलावलं. इनामाचा कागद पुढे आला. जमीन आणि वर्षासन.

भागूने कागदाला हात लावला नाही.

“इनाम नगं महाराज. पोरं कष्टानं वाढवीन. एकच इचारायचं होतं.”

दरबार शांत झाला. राजांनी मान वर केली.

“त्या रात्री… पोशाख शोभला व्हता ना माझ्या धन्याला? “

क्षणभर कुणीच काही बोललं नाही. आणि मग सगळ्या दरबाराच्या देखत राजे बैठकीवरून उठले, खाली आले, आणि ज्या राजासमोर मोठमोठे सरदार मुजरा करून धन्य व्हायचे, तो राजा शिवा काशीदच्या विधवेसमोर मस्तक लववून उभा राहिला.

उत्तर मिळालं होतं. भागूने गाठोडं उघडलं. आत शिवाची घोंगडी होती.

“ही घ्या महाराज. माझ्या धन्याची. तुमचा पोशाख त्याने नेला, त्याची घोंगडी तुम्ही ठेवा. स्वराज्यात राहू दे ती. “

राजांनी ती घोंगडी दोन्ही हातांनी घेतली, आणि म्हणे पुढची कित्येक वर्षं ती राजगडावर राजांच्या शेजघरात होती.

 

माहिती संग्राहक / लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुती : गौरी गाडेकर

संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.

फोन नं. 9820206306

≈संस्थापक  संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ वेदनेला अंत नाही ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

हुतात्मा कमांडो रोहित नारायण पाटील आणि दुसरे हुतात्मा कमांडो अजय कुमार

वेदनेला अंत नाही…

वेदनेला अंत नाही… अन कुणाला खंत नाही…

राख मी झाल्यावरी गीते तुला माझी कळावी!

परवाच्या एक तारखेला म्हणजे एक सप्टेंबर, २०२६ रोजी आम्ही दोघे बुडालो…! मी म्हणजे लान्स नायक रोहित नारायण पाटील, जळगाव (महाराष्ट्र) आणि कमांडो अजय कुमार (जम्मू)… पोहता येत असूनही, आमचे प्रचंड कठीण प्रशिक्षण झालेले असूनही धरणाच्या पाण्याच्या भयावह प्रवाहापुढे आमचे प्रयत्न तोकडे पडले. आमचे तीन सहकारी मात्र सुदैवाने किना-याला लागले! परमेश्वर त्यांना दीर्घायुष्य देवो!

पुराच्या पाण्यात शोध आणि सुटका कार्य कसे करायचे याचे प्रशिक्षण सुरु होते. जागा होती हरियानातील नहान येथल्या गंगानगर येथील हथीनीकुंड हे प्रचंड मोठे, खोल धरण. आम्ही पाच जणांनी हेलीकॉप्टर मधून दोरीच्या साहाय्याने पाण्यात उद्या घेतल्या. अंगावर सर्व साहित्य होतेच. पाण्यात उतरताच एक यांत्रिक बोट आम्ही चालवणार होतो. त्यानुसार आम्ही पाचही कमांडो सैनिक त्या बोटीत स्वार झालो… पण काहीच वेळात बोट बंद पडली… आणि उलटली… बुडाली… आणि पाण्याच्या जोरदार प्रवाहामुळे पुढे वाहून जाऊ लागली. आम्ही पाण्यात उड्या ठोकल्या.. पोहायला लागलो… तिघे जण सहाशे मीटर्स पोहत किना-यास लागले… पण मी आणि अजय मात्र पाण्याच्या धारेत अडकलो… खूप हातपाय मारले… लाईफ जाकेट होतं.. ऑक्सिजन सिलेंडरही होतं… चारच दिवसांपूर्वी हातावर बांधलेल्या राख्यांच्या धाग्यांचे मनगटावरचे रंगही तसेच होते… पण देवाचे बोलावणेच आले त्याला करणार… त्याच्या हाकेला ओ द्यावीच लागते.. नाईलाजाने मरणाच्या हातात हात दिला… पाण्यात!

 हल्ली फार तर दोन अपत्ये असतात लोकांना. त्यातून एकुलतं एक असलेलं गमावलं गेलं की घरच्यांच्या दु:खाला पारावर उरत नाही… पण जावे त्यांच्या वंशा तेंव्हा कळे!

 आम्ही दोघे बेपत्ता असल्याची बातमी तशी लवकरच आली प्रसिद्धी माध्यमांत… त्याच दिवशी… कारण सायंकाळी साधारण सहा वाजता हा प्रकार घडला. पण नंतरच्या दोन दिवसांत म्हणजे तीन सप्टेंबर पर्यंत आमचा शोध सुरु आहे, आम्ही सापडलो, न सापडलो याबाबत follow up घ्यायला मात्र फार कुणाला उसंत मिळाली, असं आढळलं नाही!

आज दुपारी साडेतीन वाजता माझा देह जिथून आम्ही पाण्यात पडलो तिथून सुमारे ८० किलोमीटर्सवर मिळून आला. अजयचा दोनशे किलोमीटर्सवर कुठेतरी मिळाला, असं म्हणतात… पाण्याचा प्रवाहच मोठा! सर्वांनी खूप प्रयत्न केले आम्हांला शोधण्यात. देशात तशी ही बातमी फार गाजली नाही… त्यामुळे देशवासियांनी आमच्या सुटकेसाठी प्रार्थनाही फारशा केल्या नसतील… असे वाटते आता!

तसे आम्ही PARACHUTE REGIMENT चे Commando सैनिक लाखांतून मोजकेच निवडले जातो. म्हणजे प्रशिक्षणासाठी आलेल्यापैकी केवळ चार पाच टक्केच टिकतात कठीण कसोट्यांमध्ये आणि commando बनतात… आम्ही दोघेही या निवडक सैनिकांपैकी होतो. मरणाला घाबरणे हे आम्हांला ठाऊक नसते. त्यामुळे आज पाण्यात पडलो तरी घाबरलो नाही… प्रशिक्षण पणाला लावत जीव वाचवण्याचा प्रयत्न केला… पण ईश्वेच्छा बलीयेसी म्हणतात ते खरे. खरं सांगू… मरण तर येतच असतं प्रत्येकाला… लढाईत ते आलं असतं तर आणखीन भारी झालं असतं!

आता आपल्या भारतीय सैन्याचा याबाबतीत खूप कडक protocol आहे. कारण चुकूनही चुकीची माहिती पसरू नये, अशी त्यामागील भूमिका आहे. कारण आज दिवसभर कुणीतरी माझं नाव आर्यन पाटील असं आणि अजय कुमारचं फक्त अजय एवढंच सांगत होतं म्हणे! यामुळे गोंधळ उडू शकतो. त्यामुळे आमची बातमी अधिकृतरीत्या जाहीर व्हायला उशीर लागू शकतो. त्यातून हरियाणा मधून मृतदेह गावी पोहोचायला वेळ लागेलच. त्यात शासकीय protocol असतोच.

त्यामुळे मृतदेहांची उत्तरीय तपासणी (Post Mortem) होते, ओळख पटवली जाते आणि आधी कुटुंबीयांना कळवले जाते आणि मग आमची अधिकृत संस्था बातमी जाहीर करते. हे सर्व बरोबरच आहे म्हणा…

… पण तोवर देश काय करतो? मिडिया काय करतो?

… मान्य आहे, संप, निदर्शने, इतर देशांत आलेल्या आपत्ती, राजकीय घडामोडी यांच्या बातम्यांना मिडीयात अधिक मागणी असते… कारण जनतेची ती खास आवड आहे. परंतू आज तीन तारीख आहे… एक तारखेच्या बातमीनंतर दोन आणि आज अगदी अधिकृत माहिती येईपर्यंत कुणी फार काही चौकशी केली असं दिसलं नाही!

मागे खूप वर्षांपूर्वी एक लहानगा कूपनलिकेत पडला होता आणि तिथेच अडकला होता. त्याचे थेट प्रक्षेपण दाखवत होते तो मुलगा सापडेपर्यंत… एखाद्या प्रिन्स सारखी वागणूक मिळाली त्याला… अर्थात ते चांगलेच झाले म्हणा. आजही बघा ना… कितीतरी बातम्यांमागे वार्ताहर धावत होते… आणि ते थेट दिसत होतं!

स्वत:ला मराठी वाहिन्या समजणा-या वाहिन्यांनी आज दिवसभरात आमच्या बाबतीत अवाक्षर काढल्याचे ऐकिवात नाही. असो. आमच्या बातम्यांना मागणी फारशी नसावी, त्यामुळे जाहिरातींचे उत्पन्नही कमीच असेल!

इकडे आमच्या घरी बहुदा वार्ता गेली आहे… त्यांना आता अधिकृतपणे कळवले जाईलच… पण तो वर आमचा शोध सुरु आहे… कुठवर आले आहे शोधकार्य… याबाबत कुणी वाच्यता करताना दिसत नव्हतं. नाही म्हणायला काही इन्स्टा वाले त्यांना जमेल तसं काही सांगत होते. Reportedly असा एक शब्द वापरतात हे लोक… म्हणजे बातमी आहे… पण अधिकृत नाही असं म्हणतात… अशी त्यांची वाक्यरचना असते… म्हणजे सावधानतेने बातम्या सांगतात.

आता आज रात्रीपर्यंत सर्व औपचारिकता पूर्ण होईल आणि मला आणि अजयला बहुदा उद्या आमच्या घरांचे दर्शन होईल! मग मात्र आमचीच बातमी चालेल बराच वेळ. आमच्या घरच्यांचे रडणारे चेहरे, दृश्ये लोक त्यांच्या त्यांच्या मोबाईल्समध्ये टिपण्याचा आटापिटा करतील, reels तर ढीगभर. अर्थात याला आता काही इलाज नाही. पण कुटुंबियांचे रुदन, शोक, विलाप किती आणि कसा दाखवावा यावर काही निर्बंध नाही घालता येणार का? म्हणजे आम्ही जिवंत असतानाही हा विचार करायचो… कारण आमच्या हुतात्मा सैनिकांच्या देहांसोबत काहीवेळा आम्हीही गेलो आहोत. पण आता मात्र या गोष्टीचा आम्ही खरोखरच तटस्थपणे विचार करू शकण्याच्या स्थितीत आहोत.

… मी म्हणत नाही.. आमच्या मृत्यूचा राष्ट्रीय event व्हावा… पण या निमित्ताने देश आमची काळजी करतो आहे हे तरी आम्हांला समजले असते की. असो. तक्रार नाही… आपलं मन मोकळं करण्याचा प्रयत्न केला झालं!

… प्रत्यक्ष युद्धात आणि तेही मोठ्या युद्धात सैनिक दगावला तरच त्याला हुतात्मा समजतात आपल्याकडे. पण देशरक्षणाचे प्रशिक्षण सुरु असताना मरण येणे हे सुद्धा हौतात्म्यच नव्हे काय?

असो. खुश रहना… अहले वतन… अब हम तो सफर करते हैं! काळजी घ्या. देशाला पुढील काळात तर सैनिकांची खूपच गरज पडणार आहे. वैद्य निदान गरज सरण्या आधी तरी जगायला पाहिजेत! सैनिकांविषयीची एवढी अनास्था महागात पडू शकते. पण काळजी करू नका… याचेही प्रशिक्षण असते सैनिकांना… कशाचाही विचार न करता कर्तव्य करीत राहण्यातच आम्ही जीवनाचे सार्थक मानतो.

… जय हिंद.. जय हिंद की सेना! काळजी घ्या…!

“ राख मी झाल्यावरी गीते आमची तुम्हांस कळावी…” – – हा दैवयोग आहे!

तुमचेच,

कमांडो लान्स नाईक रोहित नारायण पाटील आणि कमांडो अजय कुमार… भारतीय सेना.!

जय हिंद!

…

(मनातल्या भावनांना वाट मोकळी करून देण्यासाठी हा केलेला तात्पुरता परकाया प्रवेश… काल्पनिक संवाद आहे हा… कोणाचेही मन दुखावण्याचा, व्यवस्थेवर अविश्वास दाखवण्याचा हेतू नाही… पण ज्या पद्धतीने प्रसारमाध्यमे वागतात, त्यामुळे जनता नाईलाजाने अनभिज्ञ राहते… ते योग्य वाटत नाही… म्हणून हे लिहिण्याचे धाडस. कवितेच्या ओळी – श्री. सुरेश भट)

☆

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

शोभा जोशी 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “९ ऑगस्ट : ‘ विश्व दिवस” ☆ शोभा जोशी ☆

एखादी गोष्ट आपल्याला वरकरणी खूप छान वाटते. मात्र त्यामागचं सत्य फार भयानक असतं. अगदी हीच गोष्ट या मूलनिवासी (आदिवासी) दिनाच्या बाबतीत आहे. खरं तर ९ ऑगस्ट हा जनजातींसाठी /मूलनिवासींसाठी उत्सवाचा दिवस नसून तो रक्तरंजित इतिहासाचा दिवस आहे, हे त्यामागचं सत्य कळल्यावर पटतं.

९ ऑगस्टचा इतिहास… १४४२ साली भारतातील व्यापारासाठी, भारताचा मार्ग शोधण्यासाठी निघालेला कोलंबस चुकून अमेरिकेच्या पूर्व किनार्‍यावर जाऊन पोहोचला. त्यावेळी अमेरिकेत ५ मूलनिवासींचे आदिवासींचे आधिपत्य होते. चॅराॅकी, चिकासो, चोक्ताव, मास्कोगी व सेमिनाॅल या त्या प्रमुख जमाती.

कोलंबसला वाटले, हाच भारत देश आणि हे भारतीय लोक. म्हणून ते रेड इंडियन. विस्तृत क्षेत्रात सुखासमाधानाने नांदणार्‍या या जमातींच्या सुखाला कोलंबसच्या येण्याने ग्रहण लागले.

व्यापारासाठी निरनिराळी क्षेत्रे शोधणे ही तर गोर्‍यांची खासियत. या व्यापारवृध्दीच्या मोहापायी ब्रिटिशांनी अमेरिकेत शिरकाव केला आणि तेथील जमातींच्या जमिनी हडप केल्या आणि तिथल्या मूलनिवासींना बेघर केले. गोर्‍यांनी आपल्या वसाहाती वाढवल्या. हळू हळू चर्चच्या प्रभावाखाली येऊन अमेरिका, न्यूझीलंड, ऑस्ट्रेलिया या देशांनी अमानुषपणे तेथील मूलनिवासिंना त्याच्या जन्मभूमीतून नष्ट केले.

९ ऑगस्ट १६१० या दिवशी अमेरिकेतील पवनहाट युध्द सुरू झाले, गोरे युरोपियन आणि मूलनिवासी यांच्यातील हे युध्द. अर्थातच संख्येने कमी असलेल्या मूलनिवासींचा पराभव झाला. १६१०ते १७७५ या काळात इंग्रजांनी अमेरिकेच्या मूलनिवासींना अनन्वीत अत्याचाराने, अतिशय अमानुष पध्दतीने त्यांना ठार केले. त्यांच्याविरूध्द विश्वातील पहिले रासायनिक युध्द केले गेले. त्यात ८०% मूलनिवासिंना तडफडून मारले गेले.

कोलंबसच्या अमेरिकेतील पदार्पणाला ९ ऑगस्ट १९९२ ला ५०० वर्षं पूर्ण झाली. त्यानिमित्ताने 

‘कोलंबस डे… थॅंक्स गिव्हिंग डे ‘ साजरा करण्याची जोरात तयारी सुरू होती. पण तिथे शिल्लक असलेल्या मूलनिवासींनी त्याविरूध्द जोरदार आवाज उठवला. कारण त्यांच्यासाठी तो विनाशकारी दिवस होता. कोलंबसच्या पदार्पणामुळे त्यांच्या सगळ्या जमाती नष्ट झाल्या होत्या. संस्कृती नष्ट झाली होती. ८०% मूलनिवासींचे हत्त्याकांड झाले होते. मूलनिवासींच्या या रोषाला शांत करण्यासाठी अमेरिकेने ‘ इंडिजिनियस पिपल्स डे ‘ साजरा करण्याची घोषणा केली. तेव्हापासून ९ ऑगस्ट हा दिवस ‘ मूलनिवासी /आदिवासी दिवस ‘ म्हणून साजरा करण्याची प्रथा सुरू झाली. पण संख्येने कमी असले तरी अजूनही हे मूलनिवासी त्याला विरोध करतात. कारण त्यांच्यासाठी हा रक्तरंजित नरसंहार दिवस आहे.

काही शतकानंतर मूलनिवासींनी पुन्हा अन्यायाला वाचा फोडली. त्यांना अधिकार मिळवून देण्यासाठी, २००७ साली संयुक्त राष्ट्रसंघाने साळसूदपणे जाहिरनामा काढला. भारताने त्यावर सही केली पण मूलनिवासी ही संकल्पनाच मान्य नसल्याचे भारताने स्पष्ट केले. कारण भारतातील सर्व जाती-धर्मांचे, पंथाचे लोक मूलनिवासीच आहेत. आदिवासी नाहीत. (आदिवासी म्हणजे इथले मूळचे राहाणारे व बाकीचे बाहेरून आलेले असा अर्थ होतो. भारतातील सर्व लोक मूळचे इथलेच आहेत. बाहेरून आलेले कोणीच नाहीत. म्हणून ते सर्व मूलनिवासीच आहेत. त्यातील कोणी आदिवासी नाही.) भारतीय राज्यघटनेनुसार जंगलात/वनात वास्तव्य करणार्‍यांना अनुसूचित जमाती (जनजाती) संबोधले जाते.

भारतातील परिस्थिती- भारतात सुध्दा विविधप्रकारांनी या जमातींवर / जनजातींवर ब्रिटिशांनी अन्याय अत्याचार केले आहेत.

स्वातंत्र्यानंतर आपल्या राज्यघटनेने सर्वांना समान अधिकार दिले आहेत. भारतामध्ये सर्व जनजातींना सन्मानाने वागविले जाते.

भारतातील सर्व मूलनिवासीच आहेत, तरीसुध्दा भारतातील काही देशविघातक शक्ती व गोरे लोक जनजाती व इतर समाजामध्ये फूट पाडण्यासाठी, ‘तुम्ही आदिवासी आहात ‘ हे त्यांना ठासून सांगण्याच्या प्रयत्नात आहेत. त्यांना ९ ऑगस्ट हा दिवस ‘ आदिवासी दिवस ‘ म्हणून साजरा करायला लावतात. तरूणांना भडकावतात. तरूणांना वाटते, हा दिवस आपल्या पूर्वजांचा गौरव करण्याचा दिवस आहे. या भावनेने ते तो साजरा करतात. या तरूणांना किंवा हा दिवस साजरा करणार्‍या इतर लोकांना या षडयंत्राची कल्पना नाही. पण आता सत्य कळल्यानंतर सर्व जनजातींनी जागृत होणं आवश्यक आहे.

©  शोभा जोशी

कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर. 

मो ९४२२३१९९६२ 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

उज्ज्वला केळकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ डॉ. इरावती कर्वे – लेखक – बी. एस. जाधव ☆ प्रस्तुती – उज्ज्वला केळकर ☆

“ए दिनू मी जाते” अशी नवऱ्याला शंभर वर्षापूर्वी हाक मारणारी, थोर समाजशास्त्रज्ञ, मानववंशशास्त्रज्ञ, चिकित्सक संशोधक, लेखिका, डा.इरावतीबाई कर्वे यांचा ११ ऑगस्ट हा स्मृतीदिन.

महाराष्ट्राला ज्यांचा विसर पडला आहे अशा अनेक विद्वान व्यक्तीपैकी डा.इरावतीबाई कर्वे याही एक आहेत.पुण्याच्या फर्ग्युसन कालेजचे प्राचार्य डा.दिनकर धोंडो कर्वे यांच्या त्या पत्नी व महर्षि धोंडो केशव कर्वे यांच्या स्नूषा आहेत.बाईंचा जन्म म्यानमार येथे १५ डिसेंबर १९०५ रोजी झाला.वडीलांचे नाव गणेश हरी करमरकर व आईचे नाव भागीरथीबाई होते.वडिल म्यानमरधील एका कंपनीत नोकरी करीत होते.मूळचे हे कुटुंब कोकणातले आहे.त्यांना पाच भाऊ होते.म्यानरमधील इरावती नदीवरुन त्यांचे नाव “इरावती” असे ठेवले.कुटुंबात त्यांना माई म्हणत.विद्यार्थी व मित्रपरिवारात त्यांना आदराने “बाई” असे म्हटले जायचे.

लालसर गोरापान रंग, उंच, धिप्पाड देहयष्टी, रसरसशीत कांती.ठसठशीत कुंकु.घट्ट बुचडा, नऊवारी साडी, निळ्या, निळ्या डोळ्यात चमकणारे प्रचंड बुध्दीचे तेज असे त्यांचे सुंदर व अत्यंत विलोभनीय व्यक्तीमत्व होते.पुण्यातील रस्त्यावरुन १९५२च्या सुमारास भरधाव वेगाने स्कूटर चालवीत डेक्कन कालेजकडे जाणाऱ्या या महान विदूषीकडे अवघे पुणेकर कूतूहलाने व आदराने पाहत असत.

वयाच्या सातव्या वर्षी हुजूरपागा शाळेत त्यांना दाखल केले.आणि मग त्या कायमच्या पुणेकर झाल्या.१९२२ साली त्या मट्रिक झाल्या.१९२६ साली फर्ग्युसन कालेजमधून त्या तत्वज्ञान विषय घेऊन बी.ए.झाल्या.आणि त्याचवर्षी त्यांचा फर्युसन कालजचे प्राध्यापक दिनकर धोंडो कर्वे यांच्याशी प्रेमविवाह झाला.१९२८ साली त्या एम.ए.झाल्या.त्याचवर्षी महर्षि कर्व्यांचा विरोध असताना त्या अट्टाहासाने पी.एचडी करण्यासाठी जर्मनीला गेल्या.१९३० साली “मानवी कवटीची अरुप प्रमाणता”(A semetry of human skull) या विषयात त्यांना पी.एचडी मिळाली.तत्कालीन काळात स्त्रिया पदवीधर होणे हेच अवघड होते.बाई तर परदेशात जाऊन पी.एचडी.होऊन आल्या होत्या.पुण्यात त्यावेळी ही अपुर्वाईच होती.काही काळ त्यांनी एसएनडीटी विद्यापीठात कुलसचिव पदावर काम केले.व नंतर त्यांनी डेक्कन कालेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून नोकरी केली.संशोधन हे त्यांचे आवडीचे क्षेत्र होते.त्यामध्ये त्या रमून गेल्या.महाविद्यालयात शिक्षण घेत असताना त्यांना फर्ग्युसन कालेजचे प्राचार्य रँग्लर र.पु.परांजपे यांचा सहवास लाभला होता.त्यांच्या घरीच त्या राहत होत्या.या विद्वान, ऋषितुल्य गुरुंचे संस्कार बाईंच्या व्यक्तीमत्वात गडदपणे ऊमटले.

संशोधन, चिकित्सा, साहित्य, काव्य यांची अभिरुची त्यांच्या संस्कारात निर्माण झाल्या.संशोधक हा त्यांचा मूळ पिंडच होता.संशोधन करण्यासाठी सारा भारतभर त्या फिरल्या.जगभर प्रवास केला.मानववंशशास्त्र व समाजशास्त्र यामध्ये त्यांनी आयुष्यभर संशोधन केले.अखंड वाचन केले.शंभरहून अधिक संशोधनपर लेख लिहिले.जगभर व्याख्याने दिली.त्यांचे सारे लेखन चिंतनगर्भ आहे.चिकित्सा करतानाही अत्यंत सहृदयपणे विवेचन त्यांनी केले आहे.हिंदू समाजरचना, हिंदू समाज एक अन्वयार्थ, महाराष्ट्र अँड इटस् पीपल, किनशीप आरगनायझेशान इन इंडिया(नातेदारी संबध)असे पुष्कळ वैचारिक व संशोधनात्मक त्यांनी लेखन केले आहे. Kiniship organization in India या ग्रंथाने त्यांना जगप्रसिध्द किर्ती मिळवून दिली.नात्यासंबधी शब्द, त्यांचा अभ्यास व स्त्रियांच्या प्रश्नासंबधी त्यांचे लेखन वैशिष्ट्यपूर्ण ठरले आहे.रुढअर्थाने त्या स्त्रिवादी नाहीत.परंतु त्यांच्या वैचारिक चिंतनातून आपसूकच स्त्रिवादी विचार प्रसवले आहेत.हे त्यांचे हवे तर द्रष्टेपण म्हणता येईल.स्रिया पुरुषाबरोबर समानतेचे हक्क मागतात.इरावतीबाईंनी स्त्रीयांना समानतेचे हक्क काय मागता तर समानतेपेक्षा जास्तच मागा असे सांगितले.त्यांचे सासरे महर्षि कर्वे यांनी स्रियांच्यासाठी स्वतंत्र विद्यापीठ काढले.परंतु इरावतीबाईंनी महिलासाठी वेगळ्या विद्यापीठाची गरजच नाही असे म्हटले.त्यांना पुरुषांच्याबरोबरीने शिकू द्या असे सांगितले.

इरावतीबाईनी मानवंशशास्त्र, समाजशास्त्र, धर्म, संस्कृती याविषयी वैचारिक आणि संशोधनात्मक लेखन केलेच शिवाय त्यांनी जे ललित लेखन केले आहे ते फारच ऊच्च दर्जाचे केले आहे.महाराष्ट्र संस्कृती त्यांच्या लेखनात ऊमटली आहे.त्यांच्या वैचारिक लेखनामुळे त्यांचे ललित लेखनही विलक्षण टापटिपीचे व हृदयगंम झाले आहे.”युगांत” मधील व्यक्तीरेखाने त्यांना मराठी साहित्यात अढळ स्थान प्राप्त करुन दिले आहे.महाभारतील गूढ व्यक्तीमत्वाचा शोध त्यांनी मानवंशशास्त्र व समाजशास्त्रीय अनुबंधाने घेतला आहे.हे पुस्तक वाचताना आपण देहभान विसरतो.भोवरा, युगान्त, परिपूर्ती असे पुष्कळसे ललित लेखन त्यांनी केले आहे.परिपूर्ती या पुस्तकात परिपूर्ती या शिर्षकाचा लघुकथेच्या अंगाने जाणारा त्यांचा आत्मलेख आहे.एका समारंभात बाईंची ओळख करुन देताना अमक्याची सून, अमक्याची मुलगी, अमक्याची पत्नी अशी करुन दिली.समारंभ संपला.बाई घरी चालल्या.परंतु त्यांचे मन विलक्षण अस्वस्थ होते, मन सैरभैर झाले होते.त्यांना कसले तरी अपुरेपण जाणवत होते.काहीतरी हरवल्यासारखे वाटत होते.याच विचारात त्या घरी चालल्या होत्या.वाटेत मुलांचा खेळ चालला होता.बाईंना पाहताच एक मुलगा मोठ्याने ओरडून म्हणाला, “अरे! शूः शूः त्या बाई पाहिल्यास का? ती बाई जात आहेत ना? त्या आपल्या वर्गातल्या कर्व्याची आई बरं का”.एवढ्या गलक्यातून ते वाक्य ऐकताच बाई चपापल्या.त्यांचे डोळे आनंदाने चमकू लागले.आता त्यांना काहीतरी हरवले होते ते गवसले होते.मनाची परिपूर्ती झाली होती.समारंभातील अपूरी ओळख आता पूर्ण झाली होती.” आधीच्या परिचयात प्रतिष्ठा होतीच.”कर्व्याची आई”या शब्दाने प्राणप्रतिष्ठा झाली.

खरेतर बाईनी ही गोष्ट उपहासाने लिहिली होती.स्त्री कितीही कर्तबगार झाली तरी ती कोणाची मुलगी, कोणाची सून, कोणाची पत्नी अशीच असते, तिला स्वतःची वेगळी ओळख नसते.हे त्यांना सांगायचे होते.परंतु कर्व्याची आई ही त्यांची ओळख त्यांना जीवनाची परिपूर्ती वाटून गेली.

त्यांचे सारे ललित साहित्य असेच अंतर्मुख करणारे आहे.मनाचा तळ ढवळून काढणारे आहे.वैचारिक घुसळण करणारे आहे.एवढ्या विद्वान बाई, इंग्लिश सहीत अनेक पाश्चात्य भाषा अस्खलित बोलणारी पंढरपूरची वारी करते याचे मराठी माणसाला केवढे अप्रुप वाटायचे.अगोदर ऊंच असलेल्या बाई आणखी ऊंच वाटू लागायच्या.प्रत्येक गोष्ट बुद्धीच्या निकषावर घासून घेणारी ही बुध्दीप्रामाण्यवादी, प्रचंड विद्वान बाईं वारीत सामील व्हायच्या.भक्ती आणि ज्ञान याचा केवढा हा मनोज्ञ संगम! विद्वतेची, पांडित्याची भरजरी वस्त्रे बाजुला सारुन फाटक्या तुटक्या, दीन- बापुड्या गरीब वारकऱ्याबरोबर पांडुरंगाच्या ओढीने पंढरीला जाणारी ही पहिलीच भारतीय उच्चविद्याविभूषित विदूषी आहे.बाईंना फक्त ६५ वर्षाचे आयुष्य लाभले.११ आगष्ट १९७० रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले.परंतु एवढ्या आयुष्यात कोणी शंभर वर्षे जगून होणार नाही एवढे संशोधन व वैचारिक लेखन केले, खूप भ्रमंती केली.खूप व्याख्याने दिली.परदेशात लौकिक मिळविला.शंभर वर्षांपूर्वी स्त्री असल्याचा कोणताही अडसर न मानता विद्वत्तेच्या उंच शिखरावर विराजमान झाल्या.सनातनी पुण्यातल्या भररस्त्यावर भरधाव वेगाने स्कूटर चालवणारी, फर्ग्यूसन कालेजच्या प्राचार्य असलेल्या आपल्या नवऱ्याला “ए दिनू मी जाते रे” अशी एकेरी बोलणारी या महाराष्ट्राच्या विद्वान सुपूत्रीला साष्टांग दंडवत.

☆

लेखक – बी. एस. जाधव 

प्रस्तुती – उज्ज्वला केळकर 

संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३  सेक्टर – ५, सी. बी. डी. –  नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र

मो.  836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈