श्री संभाजी बबन गायके
इंद्रधनुष्य
☆ “तर्पण” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆
☆
गुरुजींनी एका एका व्यक्तीचे नाव घ्यायला सांगितले आणि मला तिचे नावच आठवेना! दरवर्षी पितृपक्षात आई-वडिलांच्या श्राद्धादिवशी तर्पण विधी करायला गुरुजी घरी येतात. तर्पण विधीचा लाभ अन्य पितरांनाही मिळावा म्हणून गुरुजी दिवंगत झालेल्या माझ्या सर्वच नातलगांच्या आणि अगदी मित्रांच्याही नावाने तर्पण करायला सांगतात… या निमित्ताने आपल्या आयुष्याच्या वाटेवर आपल्याआधी निघून गेलेली माणसं अगदी समोर येऊन उभी राहतात! अकाली गेलेली तर खूपच स्पष्टपणे दिसतात मनाच्या डोळ्यांसमोर!
तिचं नावच माहीत करून घेण्याचा कधी संबंधच आला नाही, जरुरीही नव्हती. तिच्या गावाच्या नावावरून अमुक अमुक वाली मावशी.. एवढंच लक्षात होतं कारण आजीही तिचा उल्लेख तसाच तर करायची.
त्याचं कारणही तसंच असावं. आज्जीला झालेल्या चार मुलींमध्ये ती थोरली. दोन मुलगे झाले होते आज्जीला पण ते अकालीच निवर्तले. त्यामुळे या काय किंवा आमच्या कोणत्याही मावशीला, आईला माहेर असं नव्हतंच. त्यात या मोठीचं लग्न त्या काळातील पद्धतीने रीतीनुसार तिच्या वयाच्या दहाव्या वर्षीच उरकून टाकलं गेलं होतं! आजोबांनी त्यांच्या पसंतीने मुलगा पाहिला आणि तिला उजवून टाकली. कारण तिच्या पाठच्या आणखी तिघी होत्या. मुलगा असता तर त्याने कमवायला लागल्यावर बहिणींच्या लग्नात हातभार लावला असता. म्हणून आजोबांनी घाई केली होती. तिच्या पाठच्या दोघींची लग्नं तर आजोबा चक्क शिकारीला जंगलात गेलेले असताना, अमावास्येच्या रात्री घनदाट अरण्यात सावजाची वाट पहात बसलेले असताना शिकारीसाठी सोबत आलेल्या हौशी गावक-यांच्या मुलांशी ठरवूनही टाकली! मुलांनी मुलीला पाहण्याचा किंवा मुलीने मुलाला पाहण्याचा, दाखवण्याचा प्रश्नच नव्हता. घराणी, खानदान आणि पाटीलकी-देशमुखी जुळली म्हणजे झालं! नाही म्हणायला एका मावशीचं लग्न मात्र तिला आवडेल असं झालं!
पण या अरण्यात लग्न ठरलेल्या दोघींच्या लग्नाला थोरली मावशी येऊच शकली नव्हती. तिच्या लग्नात काहीतरी उणं पडलं होतं म्हणून तिच्या सासरचे आणि आजोबा यांच्यात काही शब्द दोन शब्दांची देवाणघेवाण झाली असावी… तिचं माहेर दूर राहिलं. त्यात तिचं गाव त्यावेळी आडवळणी आणि काकांचा स्वभाव अगदी कडक. नोकरीच्या ठिकाणी वाघ असणारे काका घरातही अत्यंत आक्रमकपणे वागत… जवळजवळ सर्वांशीच. त्यामुळे त्यांच्याकडे जाण्याचा प्रसंग तसा कमीच यायचा. आणि तिच्या कडे जाणे-येणेही तसे फार उशिरा सुरु झाले सर्वांचे. काका वारल्यानंतर सासर आणि माहेर जवळ आलं होतं पण तोवर उशीर झाला होता. संसाराने हातपाय पसरले होते. अगदी लहानपणापासून वाणीवर, मनावर, विचारांवर झालेले संस्कार घट्ट झाले होते आणि स्वभावात एकाच वेळी प्रेम, जिव्हाळा तर कधी तात्पुरता दिसणारा कडवटपणा दिसायचा. इतक्या लहानपणी लग्न करून दिल्याचा राग ती कधीकधी व्यक्त करी. पण आज्जी तिच्या पोरांना जीव लावी, गरज पडली तर तिच्या संसाराला एखादा आणा पुरवी… तिच्यात त्या दोघीही खुश होत्या. मावशीच्या पोराने या जगाचा लवकरच निरोप घेतला. आर्थिक तंगी होतीच आणि शेकडो प्रापंचिक विवंचना ज्या बाईच्या जातीला त्याकाळी तर खूपच असायच्या… पण दिवस निघून जात होते. तिचं तसं आमच्याकडे फारदा जाणं-येणं झालं नाही. आणि तिला माहेरी येण्यासाठी फारशी कारणेही उरली नाहीत… तिचे वडील आधी आणि नंतर आईने यथावकाश राम म्हटले होते.
तिची धाकटी बहिण वारली तेंव्हा तिचा मूक शोक पाहिला तेंव्हा समजलं की एकाच आईच्या पोटी जन्मलेल्या मुलींची एकमेकींशी किती घट्ट वीण बांधलेली असते! आता माझी आई आणि या तीन मावश्या देवाघरी गेलेल्या आहेत. आई मरो आणि मावशी जगो.. असं म्हणायची सोय नाही राहिली आता. आईच्या आगेमागे एक एक करीत तिघीही गेल्या.
तिचं नाव मात्र कधी विचारायचा प्रसंग आला नाही. आणि ते सांगू शकतील अशी माणसंही राहिली नव्हती. तिच्या पोरांना, सुनांना, नातवांना विचारायचं राहून जायचं प्रत्येकवेळी.
तर्पणाच्या वेली दरवर्षी कुणाचे ना कुणाचे तरी नाव विसरून राहते सांगायचे. नाव माहीत नाही म्हणून गंगाबाई, भागीरथीबाई अशी नावे सांगून वेळ मारून न्यावी लागते, आणि तशी सोयही अआहे शास्त्रात. गोत्र माहीत नसेल, आठवत नसेल तर कश्यप गोत्र सांगता येतं. प्रत्येक गोष्टीला पर्याय आहेच… केवळ भावना मात्र अस्सल असल्या म्हणजे झालं!
म्हणून मी यादीच लिहून काढली गेलेल्या सर्वांची. ती सर्वच माणसं या दिवसाची वाट पहात असतील, असं वाटून गेलं. कुणी काहीही म्हणो, आपल्या हिंदू संस्कृतीने आपल्या पितरांचे स्मरण व्हावे, त्यांना पुढची उत्तम गती प्राप्त व्हावी म्हणून नेमून दिलेला हा संस्कार मोलाचा वाटतो. मृत्यूनंतर पुढे काय? या प्रश्नाची उत्तरे भिन्न मिळतात. मिळालेली उत्तरे बुद्धीच्या कसोटीवर उतरतीलच असं नाही. पण या विधीतून मिळणारे मानसिक, आत्मिक समाधान, नात्यांची होणारी उजळणी, आपल्याही मृत्यूचे स्मरण या जमेच्या बाजुच असतात.. अर्थात जो मानील त्याच्यासाठीच. आणि विधींवर किती खर्च करावा याचाही निर्णय ज्याचा त्याने घ्यायचा असतो… दोन फुलं आणि लोटीभर पाणी याला किती पैसे लागतात. अवडंबर न करताही धर्माचं, परंपरेचे पालन करता येते आणि हे सर्व आपल्या मागे येणा-या पिढ्या बघत असतात.
शेवटी मावशीचं नाव कुणाकडून तरी समजलं… हिरा! हिराबाई. नाव तर साजेसं पण हा हिरा काळाच्या मातीत आता गडप झाला आहे. आता तिचं नाव तर्पणावेळी विसरलं जाणार नाही… कधी विसरलं जाऊही नये!
मागे उरलेल्यांना पुढे गेलेल्यांच्या आत्म्यांसाठी करता येईल, अशी ही एकमेव गोष्ट असावी! ही देणगी देऊन गेलेल्या आपल्या पूर्वजांचे आभार मानावेत तेवढे कमीच असतील.
© श्री संभाजी बबन गायके
पुणे
9881298260
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
