वीणा रारावीकर
पुस्तकावर बोलू काही
☆ ग्लोकल लेखिका – लेखिका – संजीवनी खेर ☆ परिचय – वीणा रारावीकर ☆
पुस्तकावर बोलू काही : “ ग्लोकल लेखिका “
(सशक्त लेखणीच्या वारसदार)
लेखिका – संजीवनी खेर
प्रकाशक – ग्रंथाली
मुखपृष्ठ – विजयराज बोधनकर
पाने – ४५५
किंमत – ७५० रुपये
विसाव्या शतकाच्या अखेरीस ‘ग्लोबल व्हिलेज’ ही एक संकल्पना अस्तित्वात आली. तंत्रज्ञाच्या प्रगतीमुळे सर्व जग एक खेड आहे. जगभरात सर्व प्रकाराची देवाण घेवाण अतिशय वेगाने होते. पण २०० वर्षांपूर्वी ही परिस्थिती नव्हती. तेव्हापासून आजपर्यंत जगभरातील स्त्रिया लेखन करत आहेत. आपल्या भावना मांडत आहेत. अशा जगप्रसिद्ध लेखिकांची ओळख या पुस्तकात एकाच ठिकाणी मिळते. संजीवनी खेर आणि ग्रंथाली यांनी सुरू केलेल्या ‘ग्लोकल लेखिका’ या पॉडकास्टचे रूपांतर पुस्तकात केले आहे.
ग्लोकल अर्थात ग्लोबल आणि लोकल यांचा संगम. पुस्तकाचे मुखपृष्ठ देखील त्या नावाला साजेसे असे आहे. चित्रात अथेन्सनगरीची ज्ञान व संरक्षणाची विदेशी देवी अथिनी आणि आपली बुद्धीची सरस्वती देवी, दौतीच्या लेखणीवर उभ्या आहेत. आणि जगप्रसिद्ध लेखिकेंच्या साहित्याबरोबर लेखिकेने त्यांच्या चरित्राची, जिथे त्यांचा जन्म झाला त्या प्रदेशाची, तेथील सामाजिक- कौटुंबिक वातावरण, त्यांची कर्मभूमी, त्यांच्यावर असलेल्या प्रभावाची- विचारसारणीची अशी सर्व अंगाने ओळख करून दिली आहे. यात काळ आणि परिसर यांचा खूप विस्तृत पट आहे. म्हणजे विश्वातील सर्व खंडांमधील लेखिकांचा यात परिचय आहे. काळाच्या पटात २०० वर्षांपूर्वीच्या कादंबरीबरोबर सद्य काळातील सुधा मूर्ती, अरुंधती रॉय या लेखिकांची माहिती आहे. या जगप्रसिद्ध ५० लेखिकांमध्ये २५ भारतीय ज्यात ४ मराठी लेखिका आहेत. लक्ष्मीबाई टिळक, मालतीबाई बेडेकर, दुर्गा भागवत आणि तारा भवाळकर या मराठी लेखिकांचा समावेश आहे. तर काही भारतीय लेखिकांची नावे – महाश्वेतादेवी, अमृता प्रीतम, इंदिरा गोस्वामी, महादेवी वर्मा, तमिळ लेखिका शिवशंकरी, पोपटी हिरानंदानी (सिंधी भाषिक लेखिका), चित्रा मृदगल, अंबई. यातील अनेक लेखिका आणि त्यांच्या साहित्याची नावे आपण ऐकलेली असतील. पण त्यापलीकडे जाऊन या सर्व लेखिकांच्या जीवनाबद्दलची माहिती या पुस्तकातून उलगडत जाते. यातील बहुतेक सर्व लेखिकांनी स्त्रियांविरुध्द होणारा अन्याय, अत्याचार यावर प्रकाश टाकला आहे. या लेखिकांनी स्त्री म्हणून आखलेली एक चौकट मोडून लेखन केले आहे. त्याला स्त्रीच्या मानवी भावनांची झालर आहे. म्हणून ते लेखन कालातीत आहे. तसेच या सर्व लेखिकांनी आपल्या जीवनात केलेला संघर्ष या पुस्तकात मांडला आहे. तो वाचताना डोळे ओले झाल्याशिवाय रहात नाहीत.
स्वेतलाना अलेक्सीविच ही बेलारूस मधील नोबेल पुरस्कार प्राप्त पत्रकार, लेखिका. तिच्या ‘अनवुमनली फेस ऑफ वॉर’ ह्या पुस्तकात स्वेतलानाने एक विदारक सत्य जगासमोर आणले आहे. दुसर्या महायुद्धात आठ लाख स्त्रियांनी भाग घेतला होता. इतिहासात या स्त्री सैनिकांच्या लखलखत्या शौर्याची आणि पराक्रमाची गाथा कुठेच नोंदवली गेली नाही. हा एक क्रूर अन्याय दूर करण्याचा स्वेतलानाने प्रयत्न केला आहे. शोध पत्रकारिकेतून स्वेतलानाने अनेक विषय पुस्तकारूपाने जगासमोर आणले. ‘लास्ट विटनेस’, ‘झिंक बॉईज’, ‘अनवुमनली फेस ऑफ वॉर’ ही तिची काही पुस्तके.
एलफ्रीडे येलीनिक या लेखिकेला २००४ साली साहित्यासाठीचे नोबेल पारितोषिक मिळाले आहे. या ऑस्ट्रियन लेखिकेणे जर्मन भाषेतून लेखन केले आहे.
रूथ प्रावर झाबवाला ही मूळची जर्मन ज्यु. लग्नानंतर ती चोवीस वर्षे भारतात राहिली होती. तिने ५५ पुस्तक लिहिली. या सर्व पुस्तकात भारतीय वातावरणा आणि घरेलू संवेदनशीलता व्यक्त झाली आहे. तिने कादंबरी, लघुकथा, चित्रपट पटकथा अशा विविध प्रकारात लेखन केले आहे.
एमिली ब्रॉन्टे या इंग्लिश लेखिकेने केवळ एकच कादंबरी लिहिली आहे. ‘वुदरिंग हाईटस’. जिवंतपणी या लेखिकेला तिच्या लेखनाचे श्रेय मिळाले नाही. तरी आज दोनशे वर्षांनंतर देखील तिच्या लेखनाचा अभ्यास होत आहे. तिची कादंबरी लोकप्रिय आहे. यावरून त्या लेखिकेच्या लेखनाचे महत्व लक्षात येते.
ज्या लेखिका व त्यांचे साहित्य माहित आहे, त्या लेखिकेंच्या इतर साहित्याबद्दल माहिती या पुस्तकात मिळते. तसेच जगभरातील अनेक नवीन लेखिकेंच्याबद्दल माहिती मिळते. एक संदर्भ ग्रंथ म्हणून अतिशय उपयुक्त असे हे पुस्तक आहे.
पुस्तकाच्या लेखिका स्वतः पत्रकार आहेत. त्यामुळे अतिशय अभ्यासपूर्वक, थोडक्यात तरीही महत्वाची सर्व माहिती यात आहे. पॉडकास्टसाठी लेखिका संजीवनी खेर यांनी घेतलेली मेहनत अतिशय कौतुकास्पद आहे.
या पुस्तकाला कुमार केतकर सरांसारख्या जेष्ठ पत्रकारांनी प्रस्तावना दिली आहे. प्रस्तावनेत लिहिल्याप्रमाणे यातील सर्व लेखिकांचा परिचय इथे करून देणे, अशक्य आहे. पुस्तकात क्यू-आर कोड दिलेला असल्यामुळे वाचकांना ऐकता देखील येईल.
परिचय : वीणा रारावीकर
दक्षिण मुंबई
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
