श्री संभाजी बबन गायके
☆ “मैं भी नाना!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆
☆
मैं भी नाना!
सामान्य जनता एकेरीच संबोधते अशा माणसांच्या यादीत नाना पाटेकरही आहेत. ते आज गेले आणि प्रथेप्रमाणे मिडिया, वृत्तपत्रे, दूरचित्रवाहिन्या प्रसिद्ध लोकांच्या प्रतिक्रिया घेत आहेत. या प्रतिक्रियांमध्ये नाना कसे होते हे पाव भाग आणि ते मला मी कसा भारी, महान इत्यादी आहे हे म्हणायचे हा उर्वरीत भाग असतो, हे लक्षात येतेच. असो.
जी गोष्ट मी इथं आता लिहितो आहे, ती मला गेल्या कित्येक वर्षांत जाहीर सांगायची होती आणि नशिबात असेल तर प्रत्यक्ष नानांच सांगायची होती! तो प्रसंग आता आयुष्यात येणार नाही!
मी आता ५९ वर्षांचा झालो आहे आणि त्यासाठी मला स्वत:ला काहीही करावं लागलं नाही. पण माझ्या आयुष्यात असा चार-दोन वर्षांचा काळ येऊन गेला की बरेच लोक मला नाना म्हणून संबोधायला लागले… ते का हे मला अगदी सुरुवातीला उमगले नव्हते. १९९३ वर्ष होते आणि मी एका महाविद्यालयात नियमित शिकण्याचा जाण्याचा प्रयत्न करीत होतो. त्यावेळी चित्रपटगृहात जाऊन चित्रपट पाहावेत इतके पैसे जवळ नसायचे. आणि त्यामुळे चित्रपटगृहांकडे फिरकण्याचीही फारशी वेळ येत नसे. नव्याने प्रदर्शित होणार असलेल्या, झालेल्या चित्रपटांची पोस्टर्स तिथेच बाहेर लावलेली असायची. क्रांतिवीर प्रदर्शित झाला त्याचे पोस्टरही त्यामुळे माझ्या पाहण्यात आलेले नव्हते. विविध भारती रेडीओ स्टेशनवर चित्रपटाच्या प्रसिद्धीसाठी श्राव्य कार्यक्रम लागत असत. त्यातही क्रांतिवीर कानांवर पडला नाही.
राष्ट्रीय सेवा योजनेच्या एका युवक महोत्सवासाठी मी अमरावती विद्यापीठात गेलो होतो. या महोत्सवात मी एका नाट्यात भाग घेतला होता आणि निवेदकाचं काम पार पाडलं होतं… नाटक संपलं आणि प्रेक्षकांतून आवाज आला… ए… नाना! ही आरोळी काही चिडवणे या प्रकारातील नव्हती.
नंतर कुणीतरी मला असं सांगितलं की क्रांतिवीर हिंदी चित्रपट आला आहे, त्यात नाना पाटेकर मुख्य भूमिकेत आहेत… आणि तुझा आताच अवतार दिसतो तसाच नानांचाही आहे… अर्थात थोडाफारच! बारीक केस, बारीक दाढी, भेदक डोळे आणि मुख्य म्हणजे वेगवान गोलंदाजासारखं भरभर बोलणं! त्यावेळी माझी शारीरिक ठेवणही जवळजवळ तशीच होती. पण नानांशी साधर्म्य असलंच तर अगदी दोन एक टक्के असावं. पण बोलण्याची पद्धत नाना ज्यावेळी वेगवान संवाद म्हणतात तशी होती आणि आहे. अर्थात संवादाची ती शैली नानांची स्वत:ची आहे… आणि माझा वाचादोष! नानांचे संवाद लोकांना समजत होते म्हणून आवडत होते… तसं माझं नाही…. जे माझ्या दीर्घ सहवासात आहेत त्यांनाच सवयीने माझे बोलणे समजू शकते. इतरांसाठी वंदे भारत जवळून निघून जावी आणि डबे मोजता येऊ नयेत.. अशी स्थिती होते. खरं तर मी भाषण करायला नको… मात्र मला ती करावी लागत. आणि भाषण करताना करताना मानसिक तणावामुळे कदाचित या स्पीडला ब्रेक लागत असावा. अमरावती विद्यापीठाच्या त्या कार्यक्रमात मला गटप्रमुख म्हणून एका विषयावर बोलणे भाग होते… मी बोललो… आणि काही क्षणांसाठी नाना झालो बहुदा.
१९९१ मध्ये नानांचा ‘प्रहार’ येऊन गेला होता.. पण पाहता आलेला नव्हता.. पण विषय माहीत झाला होता… भारतीय लष्कराचा विषय हाताळला होता त्यात. त्यावेळी मलाही लष्करातच जायचं होतं… आणि त्यामुळे बोलण्यात, वागण्यात त्याचं प्रतिबिंब पडणे साहजिकच होतं. त्यावेळी स्वत:चे फोटो फक्त कॉलेज आय कार्डसाठीच काढावे अशी आर्थिक स्थिती होती. पुढे भोपाळ विद्यापीठातही अशाच एका कार्यक्रमासाठी निवडलो गेल्याने जावेच लागले… अर्थात अवतार तसाच होता. मूळात त्या कार्यक्रमाला तत्कालीन राष्ट्रपती शंकर दयाल शर्मा साहेब यायचे असल्याने तपासणी कडक होती. मला पोलिसांनी आत सोडलं नव्हतं सुरुवातीला… विविध कागदपत्रं दाखवावी लागली. याही कार्यक्रमात मी बोललो आणि माझ्यावरच नाना शिक्का त्यावेळेपुरता तरी पक्का झाला. कालांतराने शारीरिक बदल होत गेलेच. आणि माझ्यात नाना आता औषधालाही उरलेले नाहीत!
मी नानांच्या आवाजाची, संवादफेकीची नक्कल करावी, असे मला सुचवले गेले होते. हा प्रयत्न मी कधीच केला नाही. नानांच्या आवाजाची नक्कल सर्वांत जास्त केली जाते हे सर्वांना ठाऊक आहे. याबद्दल विचारले गेले की नाना म्हणायचे… माझ्या आवाजाच्या नकलेमुळे त्यांची घरं चालत असतील तर बरंच आहे की!
आधी प्रहारच्या रूपाने भारतीय लष्करविषयक प्रेम, त्यासाठी त्यांनी बेळगावच्या कमांडो प्रशिक्षण केंद्रात पूर्ण केलेलं प्रशिक्षण, त्यांचं कारगिलमधील प्रत्यक्ष सीमेवर जात सेवा बजावणं, पुढे मराठवाड्यातील दुष्काळग्रस्त शेतक-यांच्या कुटुंबियांसाठी केलेल्या अतुलनीय कामावर उमटलेली नाम-मुद्रा या वर इतर अनेक गोष्टींमुळे नाना आपले वाटत गेले. त्यांच्या सारखं आपल्याही वागता, बोलता आलं पाहिजे असं अनेकांना वाटतं यात नवल नाही. ANGRY YOUNG MAN म्हणून अमिताभ बच्चन यांनी त्यांची एक IMAGE उभी केली होती. नानांना यासाठी विशिष्ट वयोगट लागला नाही…. ते ANGRY MAN म्हणून जनमानसात रुजून गेले!
नानांना सतत काहीतरी व्यक्त करायचं आहे, असं त्यांच्या प्रत्येक मुलाखतीत वाटत राहायचं आणि ते तसं निर्भीडपणे करीतही असत. नाम अर्थात नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे यांच्या नावांच्या आद्याक्षरांनी बनलेलं नाम फौंडेशनच्या माध्यमातून नानांनी उभं केलेलं काम त्यांच्याविषयीचा आदर कमालीचा दुणावून गेलं. अशा नानाविध बाबी सांगता येतील आणि येणा-या ब-याच दिवसांत नाना चर्चेत दिसत राहतील.
अशाच एक मुलाखतीत नाना अगदी उद्वेगाने म्हणाले होते… ”विहिरीच्या काठावर बसावं… एकटंच. जवळपास ऐकायला, बघायला कुणीही नसावं, दोन कॅमेरे लावावेत आपल्यावर रोखलेले आणि सांगून टाकावं…. सगळं खरं खरं…. आणि मग.. ! ” पुढचे ते काही बोलले नाहीत…. आपण समजून घ्यायचं!
आता त्यांना जे सांगायचं होतं ते त्यांच्यासोबत चितेत जळून जाईल… ते उठून म्हणतील कदाचित.. आ गये मेरी मौत का तमाशा देखने!
असो. आपण नानांसारखं असावं, असं वाटण्यात काहीही गैर नाही… पण तसं कुणी असू शकतं का?
मी शोधाशोध केली तर माझा नानासदृश अवतारातील एखादा फोटो गावेलही कुठं तरी.. पण तो कुणाला दाखवण्याची हिंमत मी करणार नाही…. कुठं नाना आणि कुठं मी? मी फार तर मनातल्या मनात म्हणून शकेन… मैं भी नाना!
(नानांना भावपूर्ण निरोप देताना मनातलं.)
© श्री संभाजी बबन गायके
पुणे
9881298260
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
