श्री सुहास रघुनाथ पंडित
इंद्रधनुष्य
☆ हे भूत की भयंकर आजार? – लेखक : डॉ. सुजित भरत पाटील ☆ प्रस्तुती – श्री सुहास रघुनाथ पंडित ☆
रात्री २ वाजता १४ वर्षांची मुलगी विचित्र आवाज काढत अंगाचे लचके तोडत होती… भूत की भयंकर आजार?
रात्रीचे २ वाजले होते. माझ्या ड्युटी रूममध्ये फक्त पेशंटच्या फाईल्सची पाने उलटण्याचा आणि भिंतीवरच्या घड्याळाची टिक-टिक एवढाच आवाज होता. तेवढ्यात फोन खणखणला.
“डॉक्टर, लवकर खाली कॅज्युअल्टीमध्ये या! पेशंटच्या नातेवाईकांनी गोंधळ घातलाय आणि पेशंटची अवस्था… डॉक्टर, तुम्ही लवकर या! ” सिस्टरचा आवाज भीतीने थरथरत होता.
मी पायऱ्या उतरून कॅज्युअल्टीमध्ये पोहोचलो आणि नाकात कापूर, लिंबू आणि कसल्यातरी जळक्या पाल्याचा उग्र दर्प शिरला. तिथले दृष्य खरोखरच अंगावर काटा आणणारे होते. कॅज्युअल्टीतले इतर पेशंट्स आणि स्टाफ भीतीने कोपऱ्यात गोठून गेले होते.
स्ट्रेचरवर १४ वर्षांची राधा (नाव बदललेले आहे) लोळत होती. तिचे केस विस्कटलेले, कपाळावर अवास्तव मोठा कुंकवाचा टिळा आणि गळ्यात काळे-लाल दोरे. पण खरी दहशत तिच्या डोळ्यांत होती—ते पूर्णपणे पांढरे पडले होते. तिचे शरीर एखाद्या कमानदार पुलासारखे (Arching of back) ताठ झाले होते.
ती स्वतःच्याच अंगाचे लचके तोडत होती आणि तोंडातून एका अमानवीय, अस्पष्ट भाषेत गुरगुरत होती.
तिच्या आजूबाजूला तिचे नातेवाईक लिंबू आणि हळद फिरवत होते. एका मांत्रिकाने हातात कडूनिंबाचा पाला घेतला होता आणि “ए निघ… निघ बाहेर… ” असे ओरडत तो तिला फटके मारण्याच्या तयारीत होता. त्यांच्या नजरेत ती राधा नव्हती; ती राधाच्या शरीरात घुसलेली ‘बाहेरची बाधा’ होती.
माझ्या आतला डॉक्टर आणि रॅशनलिस्ट एकाच वेळी जागा झाला. मी तात्काळ सिक्युरिटीला खूण केली.
“हे बघा, ही हॉस्पिटलची इमर्जन्सी आहे. पेशंटचे आई-वडील सोडून बाकी सगळ्यांना बाहेर काढा. आणि या बुवांना सगळ्यात आधी बाहेर काढा! ” माझा आवाज कॅज्युअल्टीत घुमला.
राधाचे वडील धावत आले आणि माझ्या पाया पडू लागले, “डॉक्टर, साहेब… तिला काही आजार नाहीये, ही बाधा आहे! गेल्या आठ दिवसांपासून ती रात्रीची अचानक उठून हसायची, शून्यात बघायची. आज अमावस्येला अचानक ती हिंस्त्र झाली. आम्ही तिला मंदिरातूनच इथे आणलंय. तुमच्या औषधाने ही हडळ जाणार नाही! “
“मला माझं काम करू द्या, ” मी त्यांना बाजूला करत राधाच्या जवळ गेलो.
मी तिचे निरीक्षण सुरू केले. मॉनिटरवर तिचे तापमान १०३ डिग्री फॅरनहाईट आणि पल्स रेट १६० च्या वर धावत होता. तिचे हात-पाय एखाद्या अदृश्य शक्तीने पिरगळल्यासारखे वाकडेतिकडे होत होते.
पण माझ्या डोक्यात धोक्याची घंटा वाजली ती एका विशिष्ट लक्षणाने. ती अधूनमधून जीभ बाहेर काढून ओठ चावल्यासारखी आणि चघळल्यासारखी सलग हालचाल (Orofacial Dyskinesia) करत होती. मेंदूच्या आजारांचा अभ्यास माझ्या डोळ्यांसमोरून तरळला. ताप + मानसिक संतुलन बिघडणे + आणि ही विशिष्ट तोंडाची हालचाल…
हे भूत नव्हते, ही हडळ नव्हती… हा विज्ञानाच्या पुस्तकातला एक अत्यंत दुर्मिळ पण भयंकर ‘राक्षस’ होता.
“सिस्टर, हिचे हात-पाय सावधगिरीने रिस्ट्रेन करा जेणेकरून ती स्वतःला इजा करणार नाही. Midazolam चे इंजेक्शन द्या आणि ऑक्सिजन लावून Airway सुरक्षित करा, ” मी तातडीने ऑर्डर दिली.
इंजेक्शनमुळे राधाचा झटका थांबला. तिला PICU मध्ये शिफ्ट केल्यावर मी पालकांना माझ्या केबिनमध्ये बोलावले. राधाची आई हुंदके देऊन रडत होती.
“डॉक्टर, तिला घरी नेऊ द्या. इथे काही उपयोग नाही… ” वडिलांचा अजूनही हट्ट होता.
मी टेबलावर हात आपटत गंभीरपणे म्हणालो, “माझं नीट ऐका! तुमच्या मुलीला कोणतही भूत लागलेलं नाही. तिला ‘Anti-NMDA Receptor Encephalitis’ नावाचा मेंदूचा अत्यंत गंभीर आजार झाला आहे. जर तुम्ही तिला आता उपचारांविना घेऊन गेलात, तर उद्या सकाळपर्यंत ती जिवंत राहणार नाही.
आणि लक्षात ठेवा, ती अल्पवयीन आहे. अंधश्रद्धेच्या नावाखाली तिच्या जिवाशी खेळण्याचा अधिकार तुम्हाला नाही. तसे केल्यास मला आत्ता पोलिसांना बोलावून Medico-Legal Case (MLC) दाखल करावी लागेल. “
पोलिसांचे नाव आणि माझ्या ठाम बोलण्याने ते हादरले. मी थोडा मवाळ होत त्यांना समजावले, “तिची लक्षणं—विचित्र आवाज काढणं, हातवारे करणं, आणि आता आलेले झटके—हे सर्व मेंदूला आलेल्या सुजेचे प्रकार आहेत. तिच्या शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्ती, जी बाहेरच्या जंतूंना मारायला हवी, ती चुकून तिच्याच मेंदूवर हल्ला करत आहे. तिच्या मेंदूत ‘शॉर्ट सर्किट’ झालंय. “
अखेर त्यांनी संमतीपत्रावर (Consent Form) सह्या केल्या.
आम्ही तातडीने तिचे MRI Brain आणि EEG (मेंदूचा आलेख) काढला. EEG मध्ये ‘Extreme Delta Brush’ नावाचा पॅटर्न दिसला—जो याच आजाराची विशिष्ट साक्ष देतो. अंतिम निदानासाठी तिच्या पाठीच्या कण्यातून पाणी (CSF) काढून तपासणीला पाठवले.
या आजाराचे एक प्रमुख कारण मुलींमध्ये अंडाशयात (Ovary) असणारी एक गाठ असू शकते, हे मला माहीत होते. मी पोटाची सोनोग्राफी (USG Pelvis) करवून घेतली आणि माझा संशय खरा ठरला. राधाच्या ओव्हरीत Teratoma नावाची गाठ होती. तीच गाठ तिच्या शरीरात या घातक अँटीबॉडीज तयार करत होती.
पुढचे २१ दिवस राधा PICU मध्ये मृत्यूशी झुंज देत होती. आम्ही डॉक्टर्सनी वेळ न दवडता उपचार सुरू केले.
- IVIG (Intravenous Immunoglobulin): सलाईनवाटे निरोगी अँटीबॉडीज शरीरात सोडल्या.
- High-dose Steroids: मेंदूची सूज कमी करण्यासाठी.
- सर्वात महत्त्वाचे: गायनॅक सर्जनच्या मदतीने ऑपरेशन करून तिच्या अंडाशयातील ती घातक गाठ (Ovarian Teratoma) काढून टाकली.
मांत्रिकाचे फटके आणि लिंबू-मिरची काम आले नाही, पण विज्ञानाची अचूक दिशा कामी येत होती.
हळूहळू राधाची बडबड थांबली. १४ व्या दिवशी तिचा व्हेंटिलेटरचा सपोर्ट पूर्णपणे काढण्यात आला. तिने डोळे उघडले, गोंधळलेल्या नजरेने आजूबाजूला आणि मग आईकडे बघितले. तिचा आवाज क्षीण होता, पण त्यात माणुसकी होती.
“आई, खूप भूक लागलीये… आपण इथे का आलोय? “
तिच्या आईने हंबरडा फोडला आणि ती राधाच्या गळ्यात पडली. जे काम अंधश्रद्धेने आणि नवसाने झाले नाही, ते एका वैद्यकीय निदानाने झाले होते.
डिस्चार्जच्या दिवशी राधाचे वडील रडतच आम्हा डॉक्टरांच्या पाया पडायला लागले. “डॉक्टर, तुम्ही देव आहात. माझ्या अज्ञानामुळे मी माझ्याच पोरीचा जीव घ्यायला निघालो होतो. “
मी त्यांना उठवत हसून म्हणालो, “आम्ही देव नाही, फक्त डॉक्टर आहोत जे पुराव्यावर आणि विज्ञानावर विश्वास ठेवतो. तुम्ही स्वतःला दोष देऊ नका. हा आजारच असा आहे की जो भल्याभल्यांना ‘बाधा’ वाटू शकतो. पण आज राधाला वेडी म्हणून साखळदंडाने बांधून ठेवण्यापासून आपण वाचवले, यातच सगळं आलं. “
मित्रांनो, धडा एकच:
जेव्हा कधी एखाद्या व्यक्तीचे वर्तन अचानक बदलते, ती व्यक्ती शून्यात बघते, विचित्र आवाज काढते किंवा तिला झटके येतात—तेव्हा तिला मांत्रिकाकडे नेऊ नका. ती ‘बाहेरची बाधा’ नसून तो Neurological आजार असू शकतो.
पौगंडावस्थेतील मुलांमध्ये अचानक दिसणाऱ्या अशा गंभीर लक्षणांची माहिती प्रत्येक पालकाकडे असायला हवी. भविष्यातील संदर्भासाठी ही माहिती जपून ठेवा.
अज्ञान आणि अंधश्रद्धा हेच जगातले सर्वात मोठे भूत आहे, आणि विज्ञान हाच त्यावरचा एकमेव उतारा!
एक साधा गैरसमज कोणाचाही जीव धोक्यात घालू शकतो. वैज्ञानिक जाणीव आणि प्रबोधन घराघरांत पोहोचवण्यासाठी ही माहिती आपल्या माणसांपर्यंत नक्की पोहोचवा.
तुमच्या आसपास किंवा नात्यात अशी घटना कधी घडताना तुम्ही पाहिली आहे का, जिथे आजाराला ‘बाधा’ समजून वेळ वाया घालवला गेला? तुमचे मत नक्की मांडा.
┉❀꧁꧂❀┉
लेखक : डॉ. सुजित भरत पाटील, बालरोगतज्ज्ञ
पुणे
प्रस्तुती : श्री सुहास रघुनाथ पंडित
सांगली (महाराष्ट्र), मो – 9421225491
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
