शुभा रुद्र
अल्प परिचय
बत्तीस वर्षे ड्रॉइंग टीचर म्हणून काम केले
पुस्तकावर बोलू काही
☆ “भूतकाळापासून मुक्ती वर्तमानाशी मैत्री” – इंग्लिश लेखक : डॉ. निकोल लेप्रा मराठी अनुवाद : मेधा इनामदार ☆ परिचय – शुभा रुद्र ☆
पुस्तक : भूतकाळापासून मुक्ती वर्तमानाशी मैत्री
लेखक: डॉक्टर निकोल लेप्रा
अनुवाद: मेधा इनामदार
प्रकाशन: मायमिरर पब्लिशिंग हाऊस
मूल्य: ३३५/₹
पृष्ठ संख्या: ३५२
पुस्तकातील प्रकरणांचा बारकाईने अभ्यास करताना जाणवते सारांश अत्यंत सखोल आणि प्रभावी आहे. डॉ. निकोल लेपेरा यांच्या ‘How to Do the Work’ या पुस्तकातील या संकल्पना मानवी स्वभाव आणि नातेसंबंधांवर नेमके बोट ठेवतात.
स्व-जाणीव आणि आंतरिक परिवर्तनाचा प्रवास
हे पुस्तक प्रामुख्याने ‘पुनर्पालकत्व’ आणि ‘मर्यादारेषा’ यांद्वारे मानसिक मुक्ती मिळवण्याचा मार्ग दाखवते.
यातील मुख्य विचार
१. बालपणातील आघात आणि अहंकाराचे कवच
आपल्या प्रौढपणातील वर्तणुकीचे मूळ बालपणीच्या संस्कारांत असते. पालकांकडून झालेले दुर्लक्ष किंवा आघातांमुळे आपल्यात एक ‘दुखावलेले लहान मूल’ दडलेले असते. या जखमांपासून वाचण्यासाठी आपला ‘अहंकार’ एक संरक्षणात्मक कवच तयार करतो. स्वतःला बदलण्यासाठी या अहंकाराला शत्रू न मानता, त्याला त्रयस्थपणे ओळखून त्याशी मैत्री करणे आवश्यक आहे.
२. मर्यादारेषांचे महत्त्व
नात्यांमधील गुंतागुंत आणि भावनिक ओझे कमी करण्यासाठी स्पष्ट मर्यादारेषा आखणे गरजेचे आहे. या मर्यादा म्हणजे भिंती नसून, स्वतःचा स्वाभिमान जपण्याचे मार्ग आहेत.
प्रकार: ताठर, सैल किंवा लवचिक.
अंमलबजावणी: स्वतःच्या गरजा ओळखून ‘नाही’ म्हणायला शिकणे आणि ‘मी’ भाषेचा वापर करून स्पष्ट संवाद साधणे. सुरुवातीला अपराधी वाटले तरी मानसिक आरोग्यासाठी हे अनिवार्य आहे.
३. पुनर्पालकत्व: स्वतःचे पालक होणे
ज्या भावनिक गरजा पालकांकडून पूर्ण झाल्या नाहीत, त्या आता स्वतः पूर्ण करणे म्हणजे ‘पुनर्पालकत्व’. याचे चार आधारस्तंभ आहेत:
भावनिक नियंत्रण: भावनांचे निरीक्षण करून शांत राहणे.
स्व-शिस्त: स्वतःला दिलेली छोटी वचने पाळणे.
स्व-काळजी: शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याला प्राधान्य देणे.
आनंद : छंद जोपासून बालसुलभ निरागसता जपणे.
म्हणजेच जुन्या सवयी आणि ‘ट्रॉमा बाँड्स’ तोडून स्वतःच्या खऱ्या रूपाची ओळख करून घेणे, हाच या उपचाराचा मुख्य उद्देश आहे.
महत्त्वाचा गाभा
१. बालपणातील आघातांचा प्रभाव
आपल्या प्रौढ आयुष्यातील अनेक मानसिक समस्यांचे मूळ बालपणातील दुर्लक्ष, अत्याचार किंवा चुकीच्या संगोपनात असते. यामुळे मनात अपराधीपणा, न्यूनगंड आणि असुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. लेखकाने सुप्त मनातील ‘लहान मुलाचे’ सात प्रकार सांगून आपण नकळत कोणत्या स्वभाववैशिष्ट्यांच्या आहारी जातो, हे स्पष्ट केले आहे.
२. नात्यांचे स्वरूप आणि ‘ट्रॉमा बाँड’
लहानपणी पालकांशी असलेले नाते (सुरक्षित किंवा असुरक्षित) आपल्या भविष्यातील नात्यांची दिशा ठरवते. ‘ट्रॉमा बाँड’मुळे माणूस नकळत अशा व्यक्तींकडे किंवा सवयींकडे ओढला जातो ज्या त्याला वेदना देतात. हे एखाद्या व्यसनासारखे असते, जिथे स्वतःचे नुकसान होत असूनही माणूस त्या दुष्टचक्रातून बाहेर पडू शकत नाही.
३. अहंकाराची भूमिका
अहंकार हा प्रत्यक्षात एक ‘संरक्षणात्मक कवच’ आहे, जो आपल्याला सुरक्षित ठेवण्याचा प्रयत्न करतो. मात्र, हाच अहंकार आपल्याला टोकाचे विचार करायला लावतो आणि बदला घेण्यास प्रवृत्त करतो. अहंकाराला शत्रू न मानता त्याला एक नाव देऊन (उदा. जेसिका) त्याच्यापासून अलिप्त राहणे आणि त्याच्या हालचालींचे तटस्थपणे निरीक्षण करणे गरजेचे आहे.
४. मुक्तीचा मार्ग आणि उपाय
भूतकाळातील जखमांतून मुक्त होण्यासाठी खालील तीन पावले महत्त्वाची आहेत:
स्वीकार आणि संवाद: आपल्यातील ‘दुखावलेल्या लहान मुलाचा’ स्वीकार करून त्याच्याशी संवाद साधणे.
जागरूकता प्रतिक्रिया देण्यापूर्वी थोडा वेळ थांबून आपल्या विचारांचे निरीक्षण करणे.
अभिव्यक्ती: जर्नललिंग किंवा पत्राद्वारे आपल्या भावनांना वाट करून देणे.
थोडक्यात: हे लेखन आपल्याला आपल्या भूतकाळातील जखमा शोधायला, त्या स्वीकारायला आणि अहंकाराच्या पाशातून मुक्त होऊन वर्तमानात जाणीवपूर्वक जगण्याची प्रेरणा देते.
भावनिक प्रगल्भता आणि स्व-उपचार
१. भावनिक प्रगल्भता आणि नियंत्रण:
भावनिक प्रगल्भतेचा वयाशी संबंध नसून ती स्वतःच्या भावना समजून घेण्याची प्रक्रिया आहे. अतिसंवेदनशीलता किंवा भावना दडपणे ही अपरिपक्वतेची लक्षणे आहेत. यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी लेखकाने ‘१० सेकंदांचा नियम’ सुचवला आहे, ज्यामुळे मेंदूला शांतपणे विचार करायला वेळ मिळतो. तसेच, स्वतःच्या भावनांसाठी इतरांना जबाबदार न धरता त्यांचा स्वीकार करणे आणि ध्यानाद्वारे मानसिक स्थिरता मिळवणे आवश्यक आहे.
२. कृती आणि समुदायाचे महत्त्व:
मानसिक शांततेसाठी केवळ विचार न करता कृतीवर भर दिला पाहिजे. यात लेखन सराव, निसर्गाच्या सानिध्यात जाणे आणि गरज पडल्यास मदत मागणे समाविष्ट आहे. ‘स्व-उपचार गटांमुळे’ एकटेपणा दूर होऊन सुरक्षितता मिळते. नात्यांमध्ये स्वतःची स्वतंत्र ओळख जपून पारदर्शकता निर्माण करणे प्रगल्भतेसाठी गरजेचे आहे.
३. स्वतःचे उपचारक व्हा:
डॉ. निकोल लेप्रा यांच्या मते, आपण आपल्या भूतकाळातील आघातांतून बाहेर पडण्यासाठी स्वतःच स्वतःचे सर्वोत्तम उपचारक होऊ शकतो. शरीराच्या गरजा ओळखणे आणि अहंकाराचे निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. लेखिकेने ‘पिझ्झा बॉक्स’च्या उदाहरणातून स्पष्ट केल्याप्रमाणे, आपल्याकडे नकारात्मक सवयी बदलण्याचा ‘पर्याय’ नेहमी उपलब्ध असतो. थोडक्यात, परिस्थिती बदलण्यापेक्षा स्वतःच्या प्रतिक्रियेत बदल करणे हाच प्रगतीचा खरा मार्ग आहे.
परिचय : शुभा रुद्र
मो. 9657189569
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
