श्री संभाजी बबन गायके
इंद्रधनुष्य
☆ “भारतीय सेनेचे पाच पांडव!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆
☆
महाभारतात शंभर कौरवांचा पराभव करणारे सर्वच्या सर्व पाच पांडव एकाच आईच्या पोटी जन्मले नव्हते. युधिष्ठिर, भीम आणि अर्जुन हे कुंतीचे तर नकुल आणि सहदेव हे माद्रीचे पुत्र होते.
परंतू आधुनिक महाभारतात अर्थात १९७१मध्ये पाकिस्तानी कौरवांविरोधात प्राणपणाने लढून विजयश्री खेचून आणणारे आपले हे पाच पांडव मात्र एकाच आईच्या पोटी जन्मले होते!
तो डोक्याने पहिल्यापासून बराचसा तापट पण अभ्यासात, खेळांत अतिशय वाकबगार होता. वडील लष्करी विभागात कनिष्ठ लिपिकाची नोकरी करीत इंग्रज आमदनीमध्ये. त्यामुळे या मुलाला ब्रिटीश आणि पुढे भारतीय लष्करी अधिकारी, त्यांचा रुबाब जवळून अनुभवता आला. डेहरादून येथे स्थापन झालेल्या राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी (N. D. A.)मध्ये पहिल्याच तुकडीत लष्करी अधिकारी प्रशिक्षणार्थी म्हणून हा नवतरुण त्याच्या अंगभूत कौशल्यांच्या बळावर गुणवत्तेवर निवडला गेला! त्याचे वडील आणि आई यांचा आनंदात गगनात मावेनासा झाला.
यथावकाश प्रशिक्षण सुरु झाले. आणि एक दुर्दैवी घटना घडली. एका अधिका-याने या नवोदित, प्रशिक्षणार्थी तुकडीतील एका गटाला जरा जास्तच शिक्षा दिली. त्याचा सूड म्हणून या तुकडीतील प्रशिक्षणार्थी तरुणांनी त्या अधिका-याच्या कार्यालयाची रात्री चोरून तिथे घुसून नासधूस केली. याचा तपास करताना अधिका-यांनी सर्व तुकडीवरच निलंबन कारवाई करण्याचे निश्चित केले. या गुन्ह्यात आपला कथानायक खरा नायक होता. पण आपल्यामुळे सर्वांचे नुकसान होऊ नये म्हणून याने सर्व दोष आपल्या शिरावर घेतला आणि अकादमीमधून निष्कासित अर्थात काढून टाकले जाण्याची शिक्षा स्वीकारली!
या धक्क्याने त्याच्या वडिलांचे हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले! आई खूप दु:खी-कष्टी झाली. हा थोरला मुलगा होता. त्याच्या पाठीवर आणखी चार भाऊ आणि दोन बहिणी होत्या. थोरल्यावर कुटुंबाचा भार आणि आशा-आकांक्षा होत्या, पण त्याच्या या कृतीने सर्व झाकोळले गेले! पण म्हणून या मुलाच्या आईने हिंमत गमावली नाही. तिने मुलाच्या प्रामाणिकपणाचे कौतुकच केले. आणि त्या मुलानेही मग लष्करात भरती होण्याचे स्वप्न साकार करण्याच्या जिद्दी पायी ‘शिपाई’ म्हणून लष्करी जीवन अंगिकारण्याचा निर्णय घेतला. परंतु NDA मधून झालेले निलंबन यात मोठा अडथळा असल्याने सर्वं मार्ग बंद झालेले होते! पण एका चमत्कार घडला!
प्रेमकुमार यांनी इंग्रजी भाषेत उत्तम प्राविण्य संपादन केले होते. त्यांनी त्यांच्या इतर भावांना आणि मित्रांनाही इंग्रजी शिकवण्याचा प्रयत्न केला होता. एकेदिवशी प्रेमकुमार जळणासाठी लाकूडफाटा गोळा करण्यासाठी मित्रांसमवेत डोंगरावर गेलेले असताना चांगल्या इंग्रजीत मित्रांशी संवाद साधत असताना लष्करी वसाहतीच्या एका इंग्रज लष्करी अधिका-याने त्यांचे बोलणे ऐकले. आणि त्या सर्व मुलांना क्रिकेटचा सामना खेळण्यासाठी आमंत्रित केले. त्या सामन्यात उत्तम कामगिरी केल्याने त्याची तिथल्या ब्रिटीश कमांडंट साहेबांशी परिचय करून देण्यात आला.
पुढे लष्करी जवानांची भरती निघाली. प्रेमकुमार यांचा अर्ज अर्थातच त्यांच्या आधीच्या प्रकरणामुळे नाकारण्यात आला होता, पण विशेष बाब म्हणून ब्रिटीश कमांडंट साहेबांनी त्यांची शिफारस केली आणि अशा रीतीने प्रेमकुमार कुकरेती शिपाई म्हणून का असेना अंगावर लष्करी गणवेश परिधान करते झाले! त्यांना गढवाल रेजिमेंट मिळाली. पण तेथील अधिका-यांनी प्रेमकुमार यांना त्यांची क्रीडा पार्श्वभूमी, इंग्रजी संभाषण कला आणि अधिका-याला साजेसे नेतृत्वगुण लक्षात घेऊन त्यांना कुठल्याही बटालियनमध्ये न पाठवता रेजिमेंटमध्येच ठेवले. पण येथील जवान प्रेमकुमार यांना त्यांचे सहकारी जवान त्यांच्या पूर्वीच्या आयुष्यावरून चिडवत असत. यावर गांभीर्याने विचार करून प्रेमकुमार यांनी लष्करी अधिकारी होण्याचे मनावर घेतले. खूपच कष्ट घेत त्यांनी शेवटी IMA Indian Military Academy मध्ये प्रवेश मिळवला आणि ते अधिकारी बनले! त्यांना गढवाल रेजिमेंटमध्येच सेकंड लेफ्टनंट म्हणून नेमणूक मिळाली. त्यांचे NDA तुकडीतील प्रशिक्षणार्थी मित्र आता त्यांच्यापुढे चार वर्षे वरिष्ठ होते. त्यांपैकीच एका अधिका-याने कॅप्टन नय्यर जे त्यावेळी रेजिमेंटचे Adjutant होते, त्यांनी खास परवानगी घेत, स्वत: जाऊन प्रेमकुमार यांचे रेजिमेंटमध्ये स्वागत केले! एक चक्र पूर्ण झाले होते!
क्रिकेटचे उत्तम खेळाडू असल्याने प्रेमकुमार कुकरेती यांची भारतीय लष्कराच्या क्रिकेट संघात निवड झाली होते, ज्या संघाचे कर्णधार होते कर्नल हेमंत अधिकारी! प्रेमकुमार यांना राष्ट्रीय संघातून खेळण्याची सुवर्णसंधी मिळू शकली असती. पण जिथे धोका अधिक आहे, त्या भागात नेमणूक असल्यास अधिकचे वेतन, भत्ते मिळतात आणि शिवाय शौर्य गाजवण्याची इच्छा असल्याने प्रेमकुमार यांनी ही संधी नाकारली आणि ते लढाईवर रुजू झाले. १९६२ मध्ये झालेल्या भारत-चीन युद्धात त्यांनी शौर्य गाजवले! १९७१ मध्ये झालेल्या भारत-पाक युद्धात त्यांनी राजपूत बटालियनची धुरा सांभाळली!
त्या आधी त्यांनी आपल्या चारही भावांना लष्करात भरती होण्याची प्रेरणा, मार्गदर्शन आणि प्रोत्साहन दिले आणि ते चारही बंधू लष्कराच्या विविध विभागांत रुजूही झाले. एकाच आई-बापापोटी जन्मलेले पाच सैनिक भारतीय सैन्यात एकाचवेळी कार्यरत होते, ही एक जगावेगळी बाब ठरली!
या बहादूर सैनिकांची नावे आहेत मेजर जगदीश प्रसाद, मेजर धर्मलाल, लेफ्टनंट कर्नल राकेश, नायब सुबेदार सोहनलाल!
१९७१मध्ये युद्धाचे ढग जमा होऊ लागले होते. त्यावेळी हे पाचही कुकरेती बंधू लष्करात सेवेत होते. थोरला तर आघाडीवर तैनात होता अधिकारी म्हणून. बाकी सुट्टीवर घरी आलेले होते. त्यांच्या मातोश्रींनी या चौघांच्याही कपाळांवर कुंकूम तिलक रेखला आणि सर्वांना आशीर्वाद देत सीमेवर भारतमातेच्या रक्षणासाठी मार्गस्थ केले!
सीमेवर असलेल्या मेजर जनरल प्रेमकुमार यांचे पत्र घरी पोहोचले त्यात ते लिहितात, ”माझी काळजी करू नका. शत्रू लबाड असला तरी आपले जवानांचा निश्चय अभेद्य आहे. आम्ही चिखलातून, जंगलातून, गोळीबाराच्या वर्षावातून पुढे पुढे चाललेलो आहोत… आमचे प्रत्येक पाऊल विजयाच्या दिशेने पडते आहे… घरी आमच्या सर्व मुलांना, भाच्यांना, पुतण्यांना सांगा… तुमचे सर्व काका, तुमचे मामा, तुमचे वडील शत्रूला नामोहरम करण्यात व्यग्र आहेत… आम्ही इतिहास घडवतो आहोत! ”
लेफ्टनंट कर्नल राकेश कुकरेती यांच्या तुकडीवर पाकिस्तानी सेनेच्या मागे जाऊन त्यांच्यावर हल्ला चढवण्याची मोठी जोखमीची कामगिरी सोपवण्यात आली. आपले सैनिक सलग तीन दिवस विना अन्न, पाण्याचे नव्वद पेक्षा अधिक किलोमीटर्सचे अंतर पायी चालले… वरून पाकिस्तानी मारा होत होता, आपले हवाईदल पाकिस्तानवर तुफान हल्ला करीत होते… सर्वत्र प्रचंड धोका होता. त्याही स्थितीत आपल्या थोरल्या भावाला राकेश साहेबांनी रेडीओ संदेश करून गोळीबाराचा आवाज ऐकवला होता आणि अतिशय शांतपणे म्हणाले होते, विजय आपलाच होईल. आणि तसेच झाले. राकेश साहेबांच्या तुकडीने उपाशीपोटी असूनही पाकिस्तानचा कडवा प्रतिकार मोडून काढला.
दुस-या आघडीवर लढणा-या नायब सुबेदार सोहनलाल कुकरेती यांनी सुद्धा तुफान कामगिरी बजावली. त्यांची चौकी पाकिस्तानी आक्रमणाने पुरती घेरली गेली होती. रात्रीचा समय होता. मदतीसाठी दुसरी तुकडी येण्यास काही समस्या होती. या सैनिकांनी रात्रभर ती छोटी चौकी लढवत ठेवली… पाकिस्तान्यांना पुढे येऊ दिलेच नाही. सकाळी मदत पथक आल्यावरपाकिस्तानी पळून जाण्यात यशस्वी ठरले!
उर्वरीत दोघे बंधू मेजर जगदीश प्रसाद आणि मेजर धर्मलाल Corps of Electronics and Mechanical Engineers (EME)मध्ये कर्तव्यावर असताना प्रत्यक्ष सीमेवर तैनात राहून लढणा-या सैनिकांना साहाय्य पुरवीत होते.
१६ डिसेंबर, १९७१ रोजी भारताचा विजय जाहीर झाला. कुकरेती कुटुंबातील हे पाच पांडव विजयी होऊनच रणभूमीवरून माघारी आले होते… मातोश्री त्यांच्या स्वागतास आरतीचे ताट घेऊन उंब-याबाहेर उभ्या होत्या… त्या म्हणाल्या… माझ्या पोरांनी भारतमातेची शान राखली! धन्य ही माता आणि धन्य तिची कूस… जिने एक नव्हे, दोन नव्हे, पाच पाच शूर पुत्र जन्मास घातले!
सर्वांत थोरले प्रेमलाल कुकरेती आसाम रायफल्ससे डायरेक्टर जनरल पदी पोहोचले आणि त्यांना सेना मेडल ने सन्मानित करण्यात आले. सर्वांत धाकटे राकेश कुकरेती लेफ्टनंट कर्नल बनले आणि त्यांनी शौर्य चक्र प्राप्त केले. एवढेच नव्हे तर राकेश कुकरेती साहेबांचे चिरंजीवही, कार्तिकेय कुकरेती सेनेत लेफ्टनंट कर्नल बनले आणि त्यांनीही सेना मेडल पटकावले. दुसरे अर्थ कुकरेतीही लेफ्टनंट कर्नल असून त्यांना Mention in Dispatches हे कौतुक पदक प्राप्त झालेले आहे. जय हिंद.. जय हिंद की सेना!
भारतच्या लष्करी इतिहासात कुकरेती बंधू ही मानाची पाच पानेच आहेत, असे अभिमानाने म्हणावेसे वाटते. त्यांच्याकडून प्रेरणा घेत अनेक तरुणांनी सेनेच्या सेवेचा ध्यास घेतला, ही उल्लेखनीय आहे! जय हिंद… जय हिंद की सेना..
© श्री संभाजी बबन गायके
पुणे
9881298260
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
