श्री हर्षल सुरेश भानुशाली
पुस्तकावर बोलू काही
☆ “हृद्य”- लेखिका : सुश्री रेखा इनामदार साने – परिचय : श्री ओंकार बागूल ☆ प्रस्तुती – श्री हर्षल सुरेश भानुशाली ☆
– – संवेदनशील मनांचा आरसा.
– – व्यक्तिचित्रांचा एक अनोखा प्रवास!
पुस्तक : हृद्य
लेखिका: रेखा इनामदार – साने
प्रकाशक : रोहन प्रकाशन
पृष्ठ – १६८
मूल्य: २९५₹
हृद्य.. हृदयाला चांगले वाटणारे, आवडणारे. जे मनाला, हृदयाला सुखद, प्रिय किंवा आनंद देणारे असे आहे. काहीतरी आकर्षक, मोहक किंवा सुंदर. आयुष्यात अनेक क्षण, घटना, आठवणी अशा असतात ज्या आपल्या मनाला आणि हृदयाला सुखद अनुभव देतात. अशा काही गोष्टी ज्या कायमस्वरूपी मनात घर करून राहतात. एखादं उदाहरण द्यायचं झाल्यास, माझ्या आजीच्या हाताचे जेवण नेहमीच हृद्य असायचे. केवळ जेवणाची चव नव्हे, तर त्यात असलेली तिची माया, प्रेम आणि आपुलकी ही प्रत्येक घास अधिक चविष्ट बनवायची.
खरेतर, ‘हृद्य’ म्हणजे केवळ सौंदर्य नव्हे, तर ते आत्मिक समाधान आणि निखळ आनंद देणारे अनुभव होय. एक उबदार, प्रिय आणि मनाला भिडणारी अनुभूती असते, जी आपल्या आठवणींच्या कप्प्यात कायम जपून ठेवावीशी वाटते. आपल्याला जीवनात भेटलेल्या काही माणसांच्या आठवणीदेखील अशाच असतात. त्यांच्यासोबत घालवलेले क्षण जणू काही शुभ्र मोत्यांसारखे असतात. याच अनुषंगातून, लेखिका रेखा इनामदार – साने यांनी ‘हृद्य’ हे ललित गद्य प्रकारातील पुस्तक लिहिले आहे. रेखा इनामदार-साने या एक मराठी लेखिका, प्राध्यापिका आणि समीक्षक आहेत.
हे पुस्तक विविध व्यक्तिचित्रणात्मक लेखांचा संग्रह आहे. लेखिकेने साहित्य, कला, संगीत आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रातील काही सर्जनशील व्यक्तींच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या विविध पैलूंवर प्रकाश टाकला आहे. या संग्रहात एकूण १२ व्यक्तिचित्रणे आहेत ज्यांत स. शि. भावे, प्रभाकर आणि कमल पाध्ये, मालती बेडेकर, जगदीश गोडबोले, वसुंधरा कोमकली, मोहन आगाशे, अरुण फडके, सरोज देशपांडे, राम कोलारकर, जब्बार पटेल, राम बापट आणि कुमार गंधर्व यांचा समावेश आहे. मुळात ही सारी व्यक्तिचित्रणे केवळ बाह्य ओळख किंवा यशोगाथा म्हणून या लेखांतून समोर येत नाहीत.
लेखिकेने या कलावंतांच्या माणुसकीच्या पैलूंचा शोध घेतला आहे. त्या या व्यक्तींकडे एका कलासक्त रसिकाच्या आणि चिकित्सक समीक्षकाच्या दृष्टीने पाहतात. हे केवळ व्यक्तींचे चरित्र नसून, तो लेखिकेचा आत्मशोधाचादेखील प्रवास आहे. ज्या वाचकांना या महान व्यक्तींविषयी माहिती आहे, त्यांच्या मनातली ही शिल्पे ‘हृद्य’ वाचल्यानंतर अधिक ठसठशीत होतात. ज्यांना माहिती नाही, त्यांच्यासाठी हे पुस्तक एका पूर्ण सांस्कृतिक कॅनव्हासचे विलोभनीय दर्शन घडवते. साहित्यिकांच्या, कलावंतांच्या जीवनातील ताण, त्यांच्या वैयक्तिक मर्यादा, आणि त्यांच्या निर्मितीमागील वेदना याचा सखोल विचार करून हे लेख लिहिले आहेत.
लेखिका रेखा इनामदार-साने यांची खरी ताकद त्यांच्या चिकित्सक रसिकतेत आहे. त्या केवळ व्यक्तीचे प्रशंसा करत नाहीत, तर त्यांच्या कामातील बारकावे, विचारधारेतील द्वंद्वे आणि त्यांच्या कृतीमागील हेतू यांचा अधिक सूक्ष्मतेने शोध घेतात. वाचक जेव्हा हे लेख वाचतो, तेव्हा त्याला जाणवते की लेखिका स्वतः त्या व्यक्तींच्या आयुष्यात डोकावताना, स्वतःच्या जीवनाचा आणि विचारांचाही शोध घेत आहेत. या लेखांतून निर्मिती आणि वैयक्तिक आयुष्य यातील संघर्ष दिसून येतो. या संग्रहातील लेख कलावंत आणि माणूस या दोन भूमिकांमधील द्वंद्व स्पष्ट करतात.
लेखिकेने या व्यक्तिचित्रांच्या माध्यमातून मांडलेले साहित्यिक आणि कलावंतांचे संदर्भ खरे विशेष आहेत. या साऱ्या साधारण सत्तरीच्या दशकानंतरच्या व्यक्ती आहेत. त्यांच्या कार्याचे त्या काळातील महत्त्व आणि त्यांची दीर्घकाळ टिकणारी प्रासंगिकता या लेखांतून स्पष्ट होते. संबंधांचे स्वरूप, निष्ठेचे प्रश्न आणि आयुष्यातील निवडीचे परिणाम यासारख्या मूलभूत प्रश्नांवर यांतून चिंतन केले आहे. केवळ माहिती न देता, व्यक्तीचे सर्वांगीण चित्रे याद्वारे रेखाटली आहेत. शिवाय व्यक्तिनुरूप या लेखांच्या विषयांमधील विविधता सुंदर पद्धतीने समोर येते.
याखेरीज, ‘हृद्य’ या संग्रहातून पुरुषांच्या लेखनात दुर्लक्षित झालेले भावनिक पैलू प्रभावीपणे व्यक्त झालेले दिसून येतात. ‘प्रतिमा’ आणि ‘वास्तव’ यांचा भेद अचूकपणे निदर्शनास येतो. लेखिकेच्या स्व-जाणिवा आणि विषयाच्या जाणिवा यांतील उत्तम समन्वय साधला गेला आहे. या व्यक्तींची व्यक्तिचित्रणे रेखाटताना, त्या त्या व्यक्तीच्या जीवनाचे तत्त्वज्ञान अप्रत्यक्षपणे समोर आणले आहे. या संग्रहातील लेखांची एक सुंदर बाब म्हणजे कलाकृती आणि ती निर्माण करणाऱ्या व्यक्तीचे जीवन एकमेकांत कसे गुंफलेले असते, यावर केलेले भाष्य.
व्यक्ती बदलल्या तरी सर्जनाची प्रक्रिया आणि त्यामागील प्रेरणा कालातीत कशी राहते, याचे विश्लेषण यांतून वाचायला मिळते. लेखिकेने सहानुभूती आणि तटस्थता यातील नाजूक समतोल उत्तमरीत्या साधला आहे. त्यांनी व्यक्तीची बाजू मांडताना, सत्य आणि वास्तव यांना धक्का लावला नाहीये. हे व्यक्तिचित्रांचे स्वतंत्र लेख असले तरी, एका विशिष्ट जीवनदृष्टीमुळे पुस्तकाला एकसंधता मिळाली आहे. मुळात लेखिकेने या व्यक्तींची चित्रे रेखाटताना त्यांच्यातील ‘अपूर्णत्व’ आणि ‘अप्राप्यता’ अगदी सहज स्वीकारलेले आहे.
हृद्य हा संग्रह वाचताना, जणू काही भूतकाळातील व्यक्तींचा ‘आज’शी संवाद साधल्याचा अनुभव येतो. निर्मिती, कलावंत आणि रसिक या तीन घटकांचा अंतरंग यातून उलगडला आहे. लेखिकेने महानता आणि सामान्यत्व यातील सीमारेषा आणखी स्पष्टतेने अधोरेखित केल्याचे जाणवते. हा संग्रह म्हणजे मनोविज्ञान आणि साहित्य यांचा संगम असल्यासारखे वाटते. अनेक लेखांची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट घटनेतून, संवादातून किंवा आठवणीतून होते, ज्यामुळे लगेच वाचकाचे लक्ष वेधले जाते. त्यांनी या लेखांतून स्मृती आणि विस्मृती यावर केलेले भाष्य अधिक खोल आहे. शिवाय प्रत्येक लेखाचे शीर्षकदेखील तितकेच रुचकर आहे.
या संग्रहाच्या निमित्ताने लेखिका रेखा इनामदार साने यांनी मानवी नात्यांतील अधिकांश कोमल भावना टिपल्या आहेत. तर तितक्याच प्रभावी पद्धतीने समीक्षात्मक, तटस्थ राहून परखड मते व्यक्त केली आहेत. त्यांनी व्यक्तिरेखांचे मानसशास्त्र सूक्ष्मपणे उलगडले आहे. त्यामुळे हे लेख वाचकांशी थेट भावनिक नाते जोडतात. त्या साध्या घटनांमधून जीवनाचा गहन अर्थ व्यक्त करतात. त्यांनी अलंकारिक भाषेचा अतिशय अचूक वापर केला आहे. लेखिकेने त्यांच्या आत्मनिवेदनाचा अंश लेखांमध्ये मिसळल्याने त्यांत आणखी सुबकता आली आहे. प्रत्येक लेखातून लेखिकेचा विवेक, अभ्यास आणि संवेदनशीलता अनुभवता येते.
‘हृद्य’ हा केवळ व्यक्तिचित्रांचा संग्रह नसून, तो मराठी ललित गद्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि सखोल अनुभव आहे. हा ललित संग्रह वाचकाला स्वतःच्या अंतरंगात डोकावून पाहण्यास प्रवृत्त करतो आणि प्रत्येक सर्जनशील मानवाच्या ‘हृद्यतेचा’ स्वीकार करण्यास शिकवतो. हे पुस्तक वाचकाला जीवन आणि कलेच्या रहस्यावर स्वतःचे चिंतन करण्यास प्रेरित करते. अखेरीस, ‘हृद्य’ आपल्या मनात कलेकडे पाहण्याची एक अनोखी संवेदनशील दृष्टी देऊन जाते, जी दीर्घकाळ आपल्या सोबत राहते.
परिचय : श्री ओंकार दिलीप बागल
प्रस्तुती : श्री हर्षल सुरेश भानुशाली
पालघर
मो. 9619800030
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
