श्री दिवाकर बुरसे
☆ माझे हस्ताक्षर आणि चित्रकला… ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
माझी शाळा रविवार पेठेतील ‘विद्या प्रसारिणी सभेची, तेव्हाची भारत हायस्कूल, सध्याची सराफ हायस्कूल’. शैक्षणिक वर्ष १९५८. जून महिन्याच्या दुसऱ्या आठवड्यात शाळा सुरू झाली. शाळा तीच असली तरी नवी इयत्ता, नवा वर्ग, नव्या मित्र-मैत्रिणी, नवा गणवेष, नवे विषय, नवे शिक्षक, नवी वह्या-पुस्तके, नवे दप्तर, नवी कंपासपेटी, पेन, पेन्सिली, नवे संकल्प आणि नवी स्वप्नेही!
तसा मी अभ्यासात बरा विद्यार्थी. चित्रकलेत उत्तम. ड्राँईंगच्या दोन्ही परीक्षा ‘ए’ ग्रेडमधे उत्तीर्ण केलेल्या. इतर उपक्रमातही माझा उत्साही सहभाग असायचा. सायन्स क्लबचा सेक्रेटरी, पी.टी. लीडर, स्काऊटचा पथकनायक, वर्गाचा प्रतिनिधी इ. पदांवर मी सहज वावरायचो. केवळ वक्तृत्व आणि वार्षिक संम्मेलनाच्या विविध गुणदर्शनात, म्हणजे नाटक, नाच, गायन, नाट्यछटा, कथाकथन इ. रंगमंचावरून सादर करण्याच्या कलांविषयी मात्र माझे ‘शेपुट आत’ असायचे. स्टेजवर जायची विलक्षण भीति वाटायची.
तर शाळा सुरू होऊन तीन-चार दिवस झाले होते. सर्व शिक्षक तसे परिचयाचे होते. सर्व विषयांचे शिक्षक कळले होते. विविध विषयांच्या अभ्यासाचा श्रीगणेशा झाला होता. बहुतेक विषयांच्या वह्यांची चार-पाच पाने लिहिली गेली होती.
आज पहिल्या तास मराठीचा झाला. तास संपवून शिक्षक निघून गेले. दुसरा तास इंग्रजीचा, म्हणजे श्री मुळे सरांचा होता. त्या विषयाची वह्या-पुस्तके बाकावर ठेऊन आम्ही मुले सरांची वाट पहात होतो. पाच मिनिटे झाली पण सर आले नाहीत. ही संधी मिळताच वर्गातील मुले बडबड, गडबड करू लागली. गोंगाट वाढू लागला. काहींनी आपल्या जागा सोडून इकडे तिकडे जायला, फिरायला सुरुवात केली.
तेवढ्यात एक अनोळखी व्यक्ती, वय अदमासे पंचवीस वर्षे, गौर वर्ण, गोल गुबगुबीत चेहरा, मध्यम शरीरयष्टी, अंगात बदामी रंगाचा बुशशर्ट चाँकलेटी पँट, डोळ्यावर काळ्या फ्रेमचा चष्मा, काळे कुळकुळीत केस व्यवस्थित विंचरलेले, मुखावर सात्विक भाव. ते वर्गात येऊन सरळ शिक्षकांच्या खुर्चीवर बसले. मी माँनिटर होतो वर्गाचा. कोणी अनोळखी शिक्षक आले आहेत हे माझ्या लक्षात येताच मी मुलांना खुणेने शांत व्हायला सांगू लागलो. एक दोन मिनिटात मुलांचा गोंगाट विरला. मुले आपापल्या जागेवर येऊन शांत बसली.
ती व्यक्ती हे सारं थंडपणे न्याहाळत होती. सगळा वर्ग शांत झाला. आता मुले शांत आणि ती व्यक्तीही शांत. हे कोण असावेत याचा मी अंदाज घेत होतो. पूर्वी शाळेत कधी पाहिले नव्हते त्यांना. कोणी नवीन शिक्षक असावेत. कदाचित मुळेसर आज येणार नसावेत म्हणून हे तासावर आले असतील किंवा मुळेसरांऐवजी हेच आपल्याला यापुढे इंग्रजी शिकवणार असतील. काहीही असो. पण ती शांतता आता बोचायला लागली.
मी उभा राहून उगाचंच आगाऊपणा करीत त्यांना विचारले, “सर, आपल्याला यापूर्वी आम्ही पाहिलेले नाही कधी शाळेत. मुलांना आपलं नाव समजून घ्यायची उत्सुकता आहे.” त्यांनी बसल्या बसल्या हाताने मला खाली बसाण्याची खूण केली. मी पटकन आसनस्थ झालो.
सरांनी सारा वर्ग एकदा न्यहाळला. हातातली खडूची पेटी उघडली. एक खडू उचलून त्याचे अग्र मोडून जवळच्या टोपलीत टाकले. बसल्या बसल्याच, काहीही न बोलता, मागे वळून ते फळ्यावर काही लिहू लागले. ती लिहित असलेली एकेक अक्षरे मी मनातल्या मनात वाचू लागलो. ती अशी होती… “शं. ना. नवलगुंदकर”.
(हो, हेच पुणे विद्यापीठाचे माजी कुलगुरु डॉ. शं. ना. नवलगुंदकर. ‘स्वा. सावरकर’ या विषयावर प्रबंध लिहून त्यांनी पुढे डॉक्टरेट पदवी प्राप्त केली. नुकतेच ते कालवश झाले.)
एकूण सरांचे नाव वाचले, समजले. शं. ना. नवलगुंदकर. पण खरं म्हणजे मी आवाक् झालो ते सरांचे सुंदर हस्ताक्षर बघून. इतके सुरेख हस्ताक्षर ही प्रथमच पहात होतो. नावातले प्रत्येक अक्षर अत्यंत डौलदार, सम उंचीचे, वळणदार, घोटीव, जणू मोत्याची माळच! प्रत्येक अक्षरामधील अंतर समान. माथ्यावर सरळ रेषा. फळ्यावर लिहितानाची सहजता वाखाणण्यासारखी. ते हस्ताक्षर पाहून मी थक्क झालो होतो. सरांच्या हस्ताक्षराच्या तुलनेत मला माझ्या हस्ताक्षराची लाज वाटली. मी मनोमन ओशाळलो.
सर बोलू लागले. “माझं नाव शंकर नागेश नवलगुंदकर. या शाळेत मी शिक्षक म्हणून आलोय नव्याने. मी इंग्लिश आणि गणित विषय शिकवतो. आज तुमचे नेहमीचे शिक्षक श्री मुळेसर काही कारणामुळे येऊ शकत नसल्याने तुमच्या वर्गावर आलोय”. येवढे प्रास्ताविक सांगून त्यांनी त्या तासाला ‘दि लिटिल मँच गर्ल’ हा इंग्रजी पाठ आपल्या ओघवत्या वाणीत शिकवला. सारा वर्ग भाराऊन गेला सरांच्या शिकवण्याच्या पद्धतीमुळे. हा तास कधी संपला ते आम्हाला कळलंही नाही.
सरांच्या शिकवण्याच्या पद्धतीपेक्षाही त्यांचे सुंदर अक्षर पाहून मी मात्र दिवसभर अस्वस्थ होतो. मधल्या सुट्टीत डबा खाण्याची आणि खेळण्याची इच्छाच झाली नाही. संध्याकाळी शाळा सुटल्यावर वाटेत कुठेही न रेंगाळता सरळ घरी आलो. मुकाट्याने रात्रीचे जेवण केले. अंरुणावर तळमळत पडलो. कधी डोळा लागला ते कळलंच नाही.
सकाळी लौकर उठलो तो काही निश्चय करूनच. सरळ सर्व विषयांच्या वह्या काढल्या आणि प्रत्येक वही पाहू लागलो. काय ते गबाळं अक्षर माझं, शीः! अगदी रडवेला झालो. क्षणभर थांबलो आणि ठरवलं, लिहिलेली सर्व पानं फाडून टाकायची आणि पुन्हा लिहायची.
मागचा पुढचा विचार न करता, बघता बघता, मी सगळ्या वह्यांमधली लिहिलेली सगळी पानं टराटरा फाडली आणि बाजूला विषयवार लाऊन ठेवली. डोळे मिटून घेतले. सरांचे ते सुंदर अक्षर अंतःचक्षूने न्यहाळू लागलो. काही क्षण गेले. डोळ्यातून अश्रु टपकू लागले.
भावनावेग काहीसा ओसरला तसा सावरलो. आता मी विद्येची देवता श्री गजाननाला आळवून म्हटले, “देवा, मी असा दुर्गुणी का झालो? माझं हस्ताक्षर इतके वाईट का रहावे? लाज वाटते मला माझ्या अक्षराची. देवा, मला सुंदर हस्ताक्षर दे. मनोहर शब्दसंग्रह दे.”
काही क्षणानंतर मी डोळे पुसून उठलो. पेन उघडून त्यातील निळी शाई ओतून दिली. पेन धुतले आणि त्यात काळी शाई भरली. सतरंजीवरच लेखनासन जमवले आणि एक कोरा कागद पुढे आढून एकाग्र चित्ताने समर्थांच्या ‘मनाचा श्लोका’तील पहिला श्लोक लिहिला…
गणाधीश जो ईश सर्वा गुणांचा
मुळारंभ आरंभ तो निर्गुणांचा
नमू शारदा मूळ चत्वारवाचा
गमू पंथ आनंत या राघवाचा॥
जय जय रघुवीर समर्थ!
श्लोक लिहून पूर्ण झाला आणि थांबलो. कसा लिहिला गेलाय हे पाहिले आणि काय आश्चर्य, श्लोकाच्या सर्व ओळी एकसारख्या, सुडौल अक्षरात कागदावर उतरलेल्या! सगळी अक्षरे एक सारख्या उंचीची, वर्तुळाकार, ठोस, भरीव, एकमेकांपासून सारख्याच अंतरावर लिहिलेली. श्लोकाचे चारही चरण म्हणजे चार मोत्याच्या माळाच जणू!
ते पाहून मी आश्चर्यचकित झालो. हे मी लिहिलंय यावर माझाच विश्वास बसेना. माझे हस्ताक्षर क्षणात इतके कसे सुधारले? खरंच हे मीच लिहिलंय का?
मित्रहो, त्या एका क्षणी माझे हस्ताक्षर संपूर्ण बदलले आहे, सुधारले आहे, सुंदर दिसते आहे याचा मला साक्षात्कार झाला!
मला आत्मविश्वास आला आणि पुढील काही तासात मी सर्व वह्या पुन्हा लिहून काढल्या. सर्व वह्यातील सर्व पानांवर उतरलेली सर्व अक्षरे एकसारखी तशीच सुंदर उतरली होती!
दसबोध दशक ८ समास ६ च्या आरंभी श्रोता वक्त्याला विचारतो, “सत्संग महिमा कैसी? मोक्ष लाभे कितां दिवसीं? हे मज निरोपावे॥ धरिता साधूची संगती। कितां दिवसां होते मुक्ती?” त्यावर ठामपणे वक्ता उत्तरतो, “मुक्ती लाभे तत्क्षणी। विश्वासतां निरूपणीं!
मलाही माझ्या गचाळ हस्ताक्षराच्या अवगुणातून तत्क्षणी मुक्ती मिळाली, ज्याक्षणी मी समर्थांच्या ‘निरूपणा’वर विश्वास ठेवला आणि मला आदरणीय गुरुवर्य श्री शं. ना. नवलगुंदकरांसारख्यांचा सत्संग मिळाला!
सर्व वह्या पुन्हा मनासारख्या लिहून झाल्यामुळे मी अत्यंत उत्साहाने, उल्हासाने, आनंदाने, आत्मविश्वासाने शाळेत गेलो. कालच्या सारखाच आजही दुसरा तास इंग्रजीचा, म्हणजे मुळे सरांचा. पण आज ते स्वतः वर्गावर आले.
मी नेहमी पहिल्या पुढच्या बाकावर बसणारा विद्यार्थी. वर्गात सरांचा प्रवेश झाला. मुलांनी उभे राहून त्यांना अभिवादन केले आणि सारे खाली बसले. “काल वर्गावर आलेल्या नव्या शिक्षकांनी काय शिकविले रे तुम्हाला” असा प्रश्न मुलांना विचारत असताना त्यांनी सहज माझी वही उचलून चाळायला सुरवात केली. मुलांनी एका स्वरात सांगितले, “काल ‘दि लिटिल मँच गर्ल’ हा लेसन झाला सर.” “ओ, आय सी” म्हणत, माझ्या वहीचे प्रत्येक पान सर निरखून पहू लागले. माझ्या छातीची धडधड वाढली. वही घेऊन सर वळले, खुर्चीवर बसले आणि त्यांनी आपल्या कोटाला लावलेले पेन काढून माझ्या वहीवर काहीतरी खरडले. मी नर्व्हस. त्यांनी वही पुन्हा एकदा भरभर चाळली आणि ती मिटून माझ्या हातात दिली. मी ती घेऊन मटकन् खाली बसलो आणि थरथरत्या हाताने उघडून पाहिली तो काय, त्यावर त्यांनी रिमार्क लिहिला होता, “Excellent!”
तो शेरा पाहून मी शहारलो. नुसता एकटक पहात बसलो. सर मला म्हणले, ” बघत काय बसलायस नुसता. Read the remark loudly. Let the whole class know.”
माझ्या तोंडून शब्द फुटेना. तशी त्यांनी माझ्या हातातून वही हिसकाऊन घेतली आणि उंच करून साऱ्या वर्गाला दाखवीत म्हणाले, “See this presentation, quality of work, handwriting, neatness. असं काम पाहिजे, असं सुबक अक्षर पाहिजे. बघा एकदा सगळ्यांनी नीट.” मग माझ्या पाठीवर हात फिरवित म्हणाले, “Good job done. I am proud of you my boy. Keep it up.”
मित्रहो, मला सांगायला अभिमान वाटतो कि, यानंतर पुढील आयुष्यात, विद्यार्थिदशेत, व्यावसायिक जीवनात हस्ताक्षर, सादरीकरण (presentation) यासाठी मी ‘Excellent’, ‘outstanding’, ‘great’, wonderful’, ‘उत्कृष्ट’, ‘अफलातून’, ‘वाँऊ’, ‘क्या बात है’ या सारख्या शेऱ्यांखेरीज सहसा दुसरा कोणताही शेरा मिळवला नाही! या साऱ्याचा प्रेरणास्रोत मात्र होता माझे गुरुवर्य डॉ. शं. ना. नवलगुंदकर, माजी कुलगुरु, पुणे विद्यापीठ. त्यांचा मी सदैव ऋणी आहे.
सतत लिहून लिहून आणि रंगांचे कुंचले फिरवून फिरवून, पुढे वयाच्या पन्नाशीनंतर माझे उजव्या हाताचे मनगट दुखू लागले. तीव्र वेदना होऊ लागल्या. मनगटाच्या हालचाली करणेही अशक्य झाले. निरुपाय होऊन अखेर चित्रे काढणे, लिहिणे मला थांबवावे लागले. काय करणार?
अखेर उजव्या मनगटावर, आंगठ्याच्या खालील भागावर पुढील शस्त्रक्रिया करावी लागली.
De-Quervain’s release surgery or Surgery for De Quervain’s Tenosynovitis मनगटावर आंगठ्याच्या तळाशी करावी लागणारी शस्त्रक्रिया.
त्याने वेदनातून सुटका झाली. मनगट वर्तुळाकार फिरू लागले. पण तरीही घात झालाच.
शस्त्रक्रिया करताना हाताच्या पंज्याच्या काही भागातील त्वचेचे ज्ञानतंतू कापले गेले. आंगठा, तर्जनी आणि मध्यमा या तीन बोटांच्या अग्रांवरील त्वचेच्या स्पर्शसंवेदना सदाच्या गेल्या! ज्या बोटांमधे रंगाचा कुंचला किंवा पेन धरायचे ती बोटेच चित्रकारितेसाठी आणि लेखनासाठी निरुपयोगी झाली. खूप प्रयत्न करूनही पूर्वीसारखे चित्र काढणे, सुडौल लिहिणे जमेना. मी खूप निराश झालो. माझी चित्रकला आणि लेखनकला मला सदा सदाची सोडून गेली!
आता मी पूर्वीसारखी चित्रे काढू शकत नाही कि सुंदर हस्ताक्षरात लिहू शकत नाही.
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
