सौ अंजली दिलीप गोखले
☆ मिरजेची कर्तृत्ववान माहेरवाशीण… भाग – १ लेखिका : डॉ. सुमेधा रानडे ☆ सौ. अंजली दिलीप गोखले ☆
कु. शिल्पा मुकुंद मैंदर्गी
☆
हाँ, यही रस्ता हैं तेरा, तूने अब जाना है..
हाँ यही सपना हैं तेरा, तूने पहचाना हैं..
तुझे अब ये दिखाना है
रोके तुझको आंधियाँ, या जमीन और आसमान पायेगा
जो लक्ष्य हैं तेरा, ‘लक्ष्य’ तो हर हाल में पाना हैं
नुकताच आपल्या दृष्टीहीन(अंध) महिला संघाने क्रिकेट विश्वचषकाचे ‘लक्ष्य’ गाठत तो मिळवून आणला, किती अभिमानाची गोष्ट आहे ही आपल्यासाठी!! अशीच आयुष्यातील अनेक ‘लक्ष्य ‘कायमच साध्य करणारी आपली माहेरवाशीण शिल्पाताई!! वरील गाण्याच्या ओळींप्रमाणे जिने आयुष्यात अनेक आव्हाने स्वीकारून पूर्ण केली, स्वतःच्या अंधत्वावर मात करुन ज्ञानचक्षु आणि अंत:चक्षु यांनी डोळसपणाने बघत ज्ञानार्जन केले, नृत्यकलेची उपासना केली.. अशी ही ‘शिल्पा’ मिरजकरांचा अभिमान आहे!
मला कायम वाटते, पंचज्ञानेंद्रियातील नाकाला वास आला नाही तरी चालेल, चव लागली नाही तरी चालेल, ऐकू आले नाही तरी चालेल.. पण.. डोळे आणि दृष्टी मात्र असणे या सर्वात अतिशय महत्वाचे आहे.. त्याच्याविना अवघे आयुष्य किती बिकट! पण तरीही या दृष्टीहीन क्रिकेट खेळणाऱ्या मुली काय किंवा शिल्पाताई काय यांचा आदर्श घेण्यासारखाच आहे.
‘शिल्प’ चा अर्थ कौशल्यपूर्ण निर्मिती.. ही ‘शिल्पा’सुद्धा ही अशीच देवाची कौशल्यपूर्ण निर्मिती! आपल्या दृष्टीहीनतेवर मात करत नृत्य विशारद, कवयित्री, साहित्यिक आणि अजून खूप काही!! जाणून घेऊ तिच्याबद्दल, तिने पार केलेल्या आव्हानांद्वारे..
- पहिले आव्हान – अचानक आयुष्यात आलेला कायमचा अंध:कार
मध्यमवर्गीय मैंदर्गी कुटुंबात शिल्पाताई चा जन्म झाला.. वडील मुकुंद मैंदर्गी आणि आई मंजुषा (रेखा) मैंदर्गी यांची ही लाडकी कन्या, मीनल, मेघना आणि पंकज यांची लाडकी बहिण. खरंतर सर्वसामान्य मुलींप्रमाणे तिचे रंगबिरंगी बालपण होते पण इयत्ता 3री पासून तिला अंधुक दिसू लागले आणि आणि 4थी च्या सहामाही पर्यंत तर तिची दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी पूर्णतः गेली. तिची दृष्टी परत मिळवण्यासाठी वडीलांनी मद्रास पर्यंत जाऊन प्रयत्न केले, प्रसंगी स्वतःचा डोळा द्यायची त्यांची तयारी होती, जेणे करुन शिल्पाला दृष्टी येईल, पण डॉक्टरांनी त्याला साफ नकार दिला. आणि पदरी निराशा घेऊन ते मद्रासहून मिरजेला आले. पण ती निराशा शेवटची.. त्यानंतर शिल्पाताईची दृष्टीहीनता ही तिच्यासाठी कमकुवत बाजू न बनता तिची बळकट बाजू कशी बनेल या दृष्टीने तिच्या आई वडिलांनी प्रयत्न केले आणि ज्याला शिल्पाताईने 100% हूनही जास्त टक्के साथ देत आपल्या आई वडिलांचा विश्वास सार्थ ठरवला. शिल्पाताईचे वडील मुकुंदराव मैंदर्गी हे विद्या मंदिर या शाळेत हिंदीचे शिक्षक होते. हाडाचे शिक्षक असणाऱ्या मैंदर्गी सरांनी आपल्या लाडक्या शिल्पाला अंधत्व आले तरी अंध शाळेत न घालता आपल्याच विद्यामंदिर मध्ये 5वी ते 10वी ठेवले. या मागे कारण हेच की एकतर शिल्पा आपल्या नजरेसमोर राहील आणि अंधत्व हा तिच्यातील दोष जाणवून न देता सर्वसामान्य मुलांप्रमाणे तिने शिकावे, हे दोन्ही हेतू साध्य करत शिल्पाताई 10वी पर्यंत उत्तम गुणांनी उत्तीर्ण होत गेली. यात सर्व शिक्षकांनी सुद्धा तिला सहकार्य केले. शाळेत असताना वक्तृत्व स्पर्धेत शिल्पाताईला बक्षीस ठरलेले असायचे. याशिवाय तिला मैदानी खेळांचा अनुभव यावा म्हणून शाळेत खो-खो चा सामना सुरु असताना तिचा हात धरून मुलांच्या मधून स्वतः मैंदर्गी सर पळवत न्यायचे. अनेक पुस्तके वाचून दाखवून अवांतर वाचनाची गोडी शिल्पाताई मध्ये तिच्या आई वडिलांमुळे निर्माण झाली. कुठेही त्रागा, दुःख, नकारात्मकता मनात, वाणीत आणि कृतीत न आणता शिल्पाताई कन्या महाविद्यालयातून BA(मराठी)झाली *सर्वसामान्य मुलीप्रमाणे शिल्पा पदवीधर झाली एक लक्ष्य पूर्ण झाले
- दुसरे आव्हान – नृत्यकलेत प्राविण्य
पदवी पूर्ण झाल्यावर शिल्पाला आयुष्यात अजून आनंद कसा आणता येईल या विचारात असताना, शिल्पाच्या वडिलांना भरतनाट्यम हा एक कलामार्ग सापडला. त्याला कारणही तसेच होते. पूर्वी मैंदर्गी सरांनी एका शालेय प्रशिक्षणान्तर्गत ‘भारतीय मंदिरे-नृत्य परंपरा’ या विषयावर सादरीकरण केले होते, ज्यात त्यांना भारत सरकारचे विशेष बक्षीस मिळाले होते (ही गोष्ट मिरजेतील अनेकांना माहिती नाहीये).. आणि बक्षीस म्हणून सुमारे 40वर्षापूर्वी त्यांना प्रोजेक्टर मिळाला होता. हेतू हाच की हे सादरीकरण गावागावांमध्ये व्हावे व आपल्या अभिजात नृत्य, मंदिरे परंपरा यांची माहिती लोकांना व्हावी. त्याप्रमाणे सरांनी अनेक ठिकाणी विनामूल्य, स्वतः प्रोजेक्टर लावून ही सादरीकरण केली. तेव्हा छोटी शिल्पा त्यांच्या बरोबर असायची. तिला त्यावेळी दृष्टी होती. त्या नृत्यांगना, त्याचे सजणे, त्यांनी हाताला लावलेला लाल-लाल आलता हे अतिशय आवडायचे. पण नंतर या गोष्टी मागेच पडल्या. पण हे लक्षात ठेऊन सरांनी पुन्हा एकदा शिल्पाच्या बाबतीत challange घ्यायचे ठरवले. तिने आपले अभिजात नृत्य शिकावे असे सरांनी ठरवले. नृत्यातील साज -शृंगारापेक्षा आपल्या समृद्ध परंपरा कलेच्या माध्यमातून अनेक लोकांपर्यंत पोहोचाव्यात अशी सरांची इच्छा होती. पण हिला नृत्य शिकवायला कोण तयार होईल? कारण दृष्टी नाही! पण त्यावेळी त्यांनी तिला मिरजेतील धनश्री आपटे यांच्याकडे नेले. जो निर्णय त्यावेळी अगदी योग्य ठरला.
खरंतर भरतनाट्यम मध्ये भाव, राग, ताल व नाट्य ‘ यात शरीराची विशिष्ट स्थिती, हातांच्या मुद्रा यांना अनन्यसाधारण महत्व आहे. या सगळ्याच्या मध्यभागी असते ती दृष्टी!
पण हे आव्हान स्वीकारले स्वतः शिल्पाताईने, शिल्पाताईच्या कुटुंबियांनी आणि महत्वाचे म्हणजे तिच्या नृत्य गुरु सौ. धनश्री आपटे यांनी. कारण नृत्य करताना हातांच्या मुद्रा, पायातील ठराविक अँगल, चेहऱ्यावरील हावभाव या प्रत्येकाची जाणीव शिल्पाला स्पर्शाद्वारेच करुन देणे गरजेचे होते. गिरकी घेऊन पुन्हा प्रेक्षकांसमोर येणे ही आपल्यासाठी सोपी गोष्ट पण ती शिल्पाला शिकवणे एक आव्हानच असायचे. आपला तोल सांभाळण्यासाठी दृष्टीची गरज असते, पण त्याशिवाय सुद्धा उत्तम नृत्य मनाच्या शक्तीने करता येते हे शिल्पाने दाखवून दिले. अनेकदा इतर मुलींबरोबर नृत्य करताना ती अनावधानाने मध्ये मध्ये येत असे, ठराविक line च्या बाहेर जात असे. पण प्रत्येकवेळी तिच्या नृत्य गुरूंनी तिला अतिशय समजून घेत, न चिडता नृत्य शिकवणे सुरुच ठेवले, आणि 27वर्षांनंतर शिल्पाताई गांधर्व महाविद्यालयाची ‘नृत्य विशारद ‘ झाली. ही खूप अपूर्वाईची गोष्ट मिरजेने जगाला दिली. कारण सलग 27वर्षे गुरु -शिष्य परंपरेने शिकणे, त्यातही असे आव्हानात्मक! सोपे नाही, जे नृत्य करतात, शिकवतात त्यांना याची काठीण्यपातळी नक्की लक्षात येईल (*याविषयी शिल्पा आणि तिच्या गुरु *सौ. धनश्री ताई यांची मुलाखत ‘स्वयंम’ मध्ये श्री उदय निरगुडकर यांनी घेतली आहे, अतिशय प्रेरणादायी मुलाखत आहे, नक्की बघा) धनश्री ताई म्हणतात, की शिल्पा ही सगळयांत ‘उत्तम शिष्य ‘आहे, शिकवलेले ती घरी जाऊन पाठ करणार म्हणजे करणार. नृत्यातील काही भाव समजून सांगताना धनश्री ताईंना काही वेळा कठीण गेले, पण त्या उत्तम गुरु होत्याच, त्यामुळे ‘या मनीचे त्या मनी ‘ या न्यायाने शिल्पा ताईने सगळे आत्मसात केले.
यादरम्यान टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाचे नृत्यात MA सुद्धा शिल्पाने केले. यात रोज वेळेत शिल्पाला क्लासला सोडणे -आणणे याची पूर्ण जबाबदारी तिच्या वडिलांनी अगदी आजारी असताना सुद्धा पार पाडली.
शिल्पाताईला dance करताना बघणे हे खूप सुंदर असते. तिने तिचा 1तासाचा dance चा कार्यक्रम बसवला आहे. गंमत म्हणजे ती dance साठीची वेशभूषा, मेकअप सुद्धा स्वतः करते. भरतनाट्यम साठीची साडी वेगळ्या प्रकारची असते, पण, ती सुद्धा शिल्पाताई कमीत कमी वेळात नेसते. आजपर्यंत मिरज, सांगली, तासगाव, निपाणी, चिपळूण, पुणे, मुंबई अश्या अनेक ठिकाणी तिचे नृत्याचे कार्यक्रम झालेत. विशेष म्हणजे त्यांच्या गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांचा स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या रचनांवर आधारित कार्यक्रम करण्याची संधी तिला ‘अंदमान’ इथे मिळाली, जी शिल्पाताईच्या दृष्टीने अभूतपूर्व अनुभव देऊन गेली. तेथील भिंतीना स्पर्श करुन सावरकरांना तिने आदरांजली वाहिली.
– क्रमशः भाग पहिला
लेखिका : डॉ. सुमेधा रानडे, मिरज
प्रस्तुती : सौ. अंजली दिलीप गोखले
मोबाईल नंबर 8482939011
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
