डाॅ.धनंजय देशपांडे
विविधा
☆ “जनगणनेच्या नावाखाली सायबर भामट्यांचा धोका…” ☆ डाॅ.धनंजय देशपांडे ☆
आता देशात जनगणना “एप्रिल 2026 पासून टप्प्याटप्प्याने सुरु होत आहे” महाराष्ट्रात घरांची यादी 16 मे ते 14 जून 2026 दरम्यान होणार आहे. जनगणना ही देशासाठी महत्त्वाची आहे, पण तुमची सुरक्षितता त्याहूनही जास्त. महत्वाची आहे. कारण जनगणनेच्या नावाखाली सायबर भामटेही तुमच्या घरी येऊन तुमच्याकडून तुमची सगळी माहिती काढून घेऊन / प्रसंगी बोलण्यात गुंतवून तुमच्याच कडून ओटीपी घेऊन लुटलेही जाण्याची शक्यता आहे म्हणूनच तातडीने मी (डॉ. धनंजय देशपांडे तुमचा सायबर सुरक्षा दोस्त) सर्वाना सावध करण्यासाठी व काय काळजी घ्यायची ते सांगण्यासाठी या पोस्टमधून संवाद साधतोय.
जनगणनेसाठी येणाऱ्या अधिकृत व्यक्तीला कसे ओळखावे, यासाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स खालीलप्रमाणे आहेत.
खऱ्या जनगणना अधिकाऱ्याची ओळख कशी पटवाल?
🛑 अधिकृत ओळखपत्र
प्रत्येक प्रगणकाकडे केंद्र सरकार किंवा स्थानिक प्रशासनाने दिलेले अधिकृत ओळखपत्र असते. त्यावर त्या व्यक्तीचे नाव, पद, फोटो आणि संबंधित विभागाचा शिक्का असतो. ते आधी नीट तपासा.
नुसतं ID कार्ड दाखवलं म्हणजे खरा अधिकारी असतोच असं नाही. स्कॅमर पण नकली कार्ड छापून आणतात. तर अस्सल कार्ड ते आहे का ? यासाठी खालील 5 स्टेप्स लक्षात ठेवा.
ID कार्डवर काय-काय तपासाल
अस्सल ID कार्डवर सरकारी शिक्का/होलोग्राम म्हणजेच Registrar General & Census Commissioner, India – ORGI चा लोगो त्यावर असतो. नकली कार्डवर लोगोची प्रिंट धूसर असते.
QR Code/बारकोड : 2026-27 ची जनगणना डिजिटल आहे. खऱ्या कार्डवर QR कोड असतो. तो स्कॅन केला की अधिकाऱ्याची माहिती अधिकृत साईटवर दिसते. प्रत्येक अधिकाऱ्याला विशिष्ट एरिया दिलेला असतो.
“तुमचा ब्लॉक नंबर कोणता?” विचारा. तो घाबरला किंवा टाळाटाळ केली तर तो संशयास्पद. आहे असं समजून त्याला सरळ बाहेरचा रस्ता दाखवा.
तसेच कार्डवर जिल्हाधिकारी/तहसीलदारची अशा स्थानिक अधिकाऱ्याची सही-शिक्का असतो. तो आहे का पहा.
- फोनवरून लगेच क्रॉस-व्हेरिफिकेशन करा
हा सगळ्यात खात्रीशीर उपाय आहे: त्याला सांगा “1 मिनिट थांबा, मी तहसील ऑफिसला फोन करतो”. असं म्हणत जनगणनेसाठी टोल-फ्री हेल्पलाईन 14444 आहे किंवा राज्याच्या सेन्सस हेल्पलाईनवर फोन करा.
स्थानिक पर्यायसुद्धा असून ग्रामपंचायत, वॉर्ड ऑफिस, किंवा पोलीस स्टेशन 112 वर फोन करून “या नावाचा प्रगणक आमच्या एरियात नेमला आहे का?” विचारा. त्यांच्याकडे यादी असते. खरा अधिकारी थांबेल. फ्रॉडस्टर पळून जाईल. सिम्पल आयडिया !! 🤣
- गणवेश आणि साहित्य बघा
खरे प्रगणक सहसा:सोबत टॅब/मोबाईल घेऊन येतात ज्यावर CENSUS 2026 अँप असतं. निळ्या रंगाची बॅग/फोल्डर असते ज्यावर “भारताची जनगणना 2026-27” छापलेलं असतं. ते एकटे-दुकटे येत नाहीत. एक सुपरवायझर व हाताखाली 6-7 प्रगणक असतात. तो एरियात फिरत असतो.
फक्त कागद आणि पेन घेऊन कुणी आला, तर लगेच सावध व्हा. त्याला कोणतीही माहिती देऊ नका.
- काय विचारतो ते ऐका
खोटे अधिकारी (सायबर भामटे) बऱ्याचदा माहिती विचारताना घाई करतात आणि घाबरवतात. “माहिती दिली नाही तर रेशन बंद होईल”, “दंड बसेल”. अस काहीतरी सांगून तुम्हाला पॅनिक करून नंतर हिप्नोटाईजसारखं करून त्यांना तुमच्याकडून हवी असलेली सगळी माहिती काढून घेतील. आणि नंतर ट्रॅपमध्ये अडकवतील. तेव्हा पॅनिक अजिबात होऊ नका.
आणि अधिकारी जर खरा असेल तर शांतपणे व ठराविक प्रश्नच विचारतो.
तो कधीही OTP, पैसे, बँक डिटेल्स, डेबीट क्रेडिट कार्ड डिटेल्स, पॅन नंबर, मागत नाही.
- शेजारी-पाजारी सोबत घ्या
जनगणनेसाठी आलोय असं कुणी म्हणत बेल वाजवली तर एकट्याने दार उघडू नका. सोसायटीच्या ग्रुपवर आधीच मेसेज टाका की “आज आमच्या लेनमध्ये जनगणनावाला आलाय”. म्हणजे सगळे शेजारी अलर्ट होतील. प्रसंगी तुमच्या शेजाऱ्याला सोबत घरी बोलवा. कारण चारपाच 4 लोकांसमोर फ्रॉड करायला सायबर भामटा घाबरतो.
🛑 नियुक्ती पत्र (Appointment Letter):
जर तुम्हाला संशय आला, तर तुम्ही त्यांच्याकडे त्यांच्या नियुक्ती पत्राची मागणी करू शकता. जनगणनेच्या कामासाठी शिक्षकांना किंवा सरकारी कर्मचाऱ्यांना लेखी आदेश दिलेले असतात.
🛑 काय विचारले जाते आणि काय नाही?
सर्वात महत्त्वाचा फरक इथेच आहे.
काय विचारतात : कुटुंबातील सदस्यांची संख्या, शिक्षण, व्यवसाय, घरातील सुविधा (पाणी, वीज इ.).
काय कधीच विचारत नाहीत : अधिकृत अधिकारी तुम्हाला कधीही तुमचा OTP, बँक खात्याचा तपशील, पिन नंबर, सीव्हीव्ही (CVV) किंवा डेबिट/क्रेडिट कार्डची माहिती विचारणार नाहीत.
🛑 प्रश्न काय विचारणार हे ठरलेलं आहे
प्रगणक फक्त ठराविक 33 प्रश्न विचारतात – घराचा प्रकार, पिण्याचं पाणी, शौचालय, वीज, गॅस, TV, गाडी वगैरे. ते तुमच्या उत्पन्नाबद्दल, गुंतवणुकीबद्दल, कर्जाबद्दल सविस्तर विचारणार नाहीत. असले प्रश्न आले तर सावध व्हा.
🛑 पैशांची मागणी नाही:
जनगणना ही पूर्णपणे सरकारी प्रक्रिया आहे. यासाठी येणारा अधिकारी तुमच्याकडे एका रुपयाचीही मागणी करत नाही. जर कोणी ‘फॉर्म फी’ किंवा ‘नोंदणी शुल्क’ मागत असेल, तर समजा तो स्कॅमर आहे.
🛑 मोबाइल ॲप आणि तंत्रज्ञान:
आताची जनगणना डिजिटल पद्धतीने होत आहे. अधिकारी त्यांच्या फोनमध्ये किंवा टॅबमध्ये ‘Census App’ वापरतील. तरीही, ते तुमच्या फोनवर कोणतीही अनोळखी लिंक पाठवून त्यावर क्लिक करायला सांगणार नाहीत, याची दक्षता घ्या.
शेवटी नागरिकांसाठी काही महत्त्वाच्या सावधगिरीच्या टिप्स
🔷 घराबाहेरच संवाद साधा : पूर्ण खात्री असल्याशिवाय अनोळखी व्यक्तीला घराच्या आत घेऊ नका.
🔷 स्थानिक प्रशासनाशी संपर्क : जर कोणी संशयास्पद वाटले, तर लगेच तुमच्या भागातील नगरसेवक, ग्रामपंचायत कार्यालय किंवा पोलीस स्टेशनला फोन करून शहानिशा करा.
🔷 सायबर हेल्पलाईन: जर कोणी जनगणनेच्या नावाखाली तुमची फसवणूक करण्याचा प्रयत्न केला, तर 1930 या सायबर क्राईम हेल्पलाईन नंबरवर त्वरित तक्रार करा.
🛑 Self-Enumeration केलेला ID उपयोगी पडेल
तुम्ही https://se. census. gov. in वर स्वतः माहिती भरली असेल तर तुम्हाला 11-अंकी SE ID मिळते. घरी आलेल्या अधिकाऱ्याला फक्त तो ID द्यायचा आहे. त्याने परत सगळी माहिती विचारली नाही पाहिजे. त्याचा व तुमचाही वेळ वाचेल तसेच फसवणुकीची शक्यता झिरो होईल.
डॉ. डीडी क्लास : शेवटी इतकंच सांगतो… “माहिती द्या, पण सतर्क राहून! जनगणना ही देशासाठी महत्त्वाची आहे, पण तुमची सुरक्षितता त्याहूनही जास्त महत्वाची आहे” त्यामुळे सहकार्य करताना सावधपणे करा. आणि विशेष म्हणजे केवळ तुम्ही एकट्याने हे वाचून सावध होऊ नका 🤣
तर तुमच्या कुटुंबियांनाही हे पाठवा तसेच तुमच्या सोसायटी ग्रुपवर फॉरवर्ड करा ! 🙏
© डाॅ. धनंजय देशपांडे
– Cyber Security Consultant
– 3 National Award winner
– 3 State Award winner
– HOD : Cyber Awareness Foundation, Maharashtra State
😊
(लक्षात ठेवा: माहिती देणं कायद्याने बंधनकारक आहे, पण आधी ओळख पटवणं हा तुमचा अधिकार आहे)
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈
