सुश्री प्रभा हर्षे
इंद्रधनुष्य
☆ “तो ‘मित्र’…” – लेखिका : डॉ. ज्योती तोरसकर ☆ सुश्री प्रभा हर्षे ☆
– – – मनाचे आश्रयस्थान, विसाव्याची जागा, ज्याच्या आधारावर अस्तित्व टेकवावे — तो ‘मित्र’.
मैत्रीच्या व्याख्या कराव्या तेवढ्या कमी. प्रत्येक मैत्रीचं स्वरूप निराळं, स्थान निराळं, गंध निराळा, अस्तित्व निराळं. त्या-त्या ठिकाणी, त्या-त्या वेळी सर्वोच्च स्थानावर असणारी ही मैत्री — अगदी अनादिकालापासून.
नाती तयार होण्याआधी, कुटुंबव्यवस्था आणि त्यातील काटेकोर बंधना पूर्वीही माणसाला एकमेकांविषयी जे काही वाटत असेल, ते नातं मैत्रीचं असणार… सहवासाच्या वेलीवर सहज फुलणार, सतत सोबत असणार, आपलंसं वाटणारं. कोणतीच बंधनं नसणार, पण अनेक भावनिक बंध असणार.
पुराणांपासून इतिहासातील अनेक कथांमध्ये, ग्रंथांमध्ये मैत्रीची सर्वोच्च उदाहरणं दिसतात. पण जेव्हा स्त्री आणि पुरुषाची मैत्री असते, तेव्हा मात्र भुवई थोडी तिरकी होतेच.
अशा या तिरक्या भुवयांना आणि डोळ्यांना वरील छायाचित्र किती बोलकं उत्तर देतं! मैत्री किती प्रगल्भ आणि एकमेकांना समृद्ध करणारी असू शकते, हे त्या भावनिक, प्रेमपूर्वक, उत्साहाने दिलेल्या आलिंगनातून उमगते.
हे आलिंगन दिले आहे पद्मभूषण व पद्मविभूषण या नागरी सन्मानांनी, आणि चार मानद डॉक्टरेटने अलंकृत झालेल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या किराणा घराण्याच्या प्रसिद्ध गायिका सम्राज्ञी गंगूबाई हनगल यांनी पद्मश्री, पद्मभूषण, पद्मविभूषण, भारतरत्न मित्र उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांना.
काय असेल या आलिंगनात? ..
मित्रा, तुझ्या पवित्र सुरांमुळे कजरी, चैती, पूरबीचं चैतन्य मी अनुभवले. तुझ्या संगीताचा साज माझ्या सुरांना मिळाला म्हणून आज ठुमरी रंगली. परिपूर्णतेचा अद्भुत क्षण, सख्या, फक्त तुझ्या साथीमुळे गांधारीला दिसला… तुझ्यासोबत.
हे संगीताचं जग निराळं; इथले नियम धारदार.
सख्या, जगाला सुरांची किंमत होती, पण सनईची नव्हती.
घराबाहेर, वाड्याबाहेर वाजणारी ही सनई… तू शीर्षस्थानी नेऊन ठेवलीस. कन्हैरा रागाने तू धर्माच्या भिंती सुरांनी भेदू शकतात हे दाखवून दिलंस.
स्त्रीचं गाणं हे असंच — अनेक मर्यादांनी परंपरेने बांधलेलं. अशा वेळी सुरांच्या चौकटी विस्तारित करताना, प्रगल्भ करताना तू मला वेळोवेळी साथ दिलीस. कधी अबोलपणे, कधी सुरातून तू समर्थपणे पाठीशी उभा राहिलास…
स्वर्गीय सुरांच्या परिपूर्णतेचा अद्भुत क्षण, मित्रा, फक्त तुझ्या साथीमुळे!
म्हणूनच हे प्रेमपूर्वक, आदरयुक्त आलिंगन.
सखे, स्वरगंगे, अमृतगंगे,
गंगा तीरावरील माझ्या सुरांमध्ये तुझा स्वर मिसळल्याने
मी अधिक सकस आणि प्रगल्भ होत गेलो.
तुझ्या स्वरलयीचा साक्षात्कार मी अनुभवतो आहे.
सौजन्य मूर्ती असणारी तू — गाण्यातील स्त्रियांची बंधनं अभ्यासपूर्ण आणि आत्मविश्वासाने झुगारून, हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायनाचे नवे मापदंड तयार केलेस.
गंगालहरी गांधारी तू, सुरांची दिव्यदृष्टी दिलीस.
गंगेच्या पुत्राकडून तुला हे भावयुक्त, प्रेमपूर्वक आलिंगन!
खरंच, संगीताला नसतातच बंधनं — लिंगाचं, धर्माचं, भाषेचं, देशाचं! या सगळ्याच्या पलीकडे म्हणूनच, ही मैत्री आणि हे आलिंगन स्त्री-पुरुष भेदाच्या पलीकडचं.
मैत्री ही अशीच असते.
म्हणूनच ज्ञानी, पराक्रमी, सुंदर, प्रगल्भ असे पाच पुरुष सोबतीला असतानाही, ज्याच्या खांद्यावर डोकं ठेवून रडावं,
ज्याचा हात हातात घेऊन राग-अपमान भडभडून सांगावसं वाटतं —पतिव्रता द्रौपदीला वाटतो तो सखा कृष्ण.
घरात भाईंसारखा, जगाला हसवणारा, बडबडणारा आनंदघन असतानाही, ज्याच्याशी मनातलं सारं हळुवार बोलावं असं सुनीताबाईंना वाटतं, ते म्हणजे जगापासून अलिप्त असणारे जी. ए. कुलकर्णी.
त्यांची पत्रं — हा एक काव्यात्मक अनुभव, मैत्री — संवेदनशील, चिंतनशील, मनोज्ञ! दोघांचे प्रतिभा आणि व्यासंग अफाट, म्हणूनच अशी मैत्री ही सामान्य परिप्रेक्षे पलीकडची.
मैत्री हे नातंच असं आहे —
अधिक नाजूक, अधिक तरल.
अत्यंत धूसर अशी सीमारेषा असणार,
म्हणून दोन्ही व्यक्ती तशाच हव्या —
तरच हे बहुपदरी, बहुरंगी नातं अधिक प्रगल्भ आणि सहवासाने अधिक पवित्र होत जातं.
—
मैत्री दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
लेखिका : डॉ. ज्योती बुवा तोरसकर
(• राग कन्हैरा : कुंभमेळ्यात पं. बिस्मिल्ला यांनी सादर केलेला नवीन राग
- गंगापुत्र : बिस्मिल्ला खा
- गांधारी : गंगुबाईंचं नाव
- गंगालहरी : गंगुबाईंनी स्थापन केलेले संगीत विद्यापीठ)
प्रस्तुती : सुश्री प्रभा हर्षे
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
