श्री मोहन निमोणकर
इंद्रधनुष्य
☆ “क्रिकेटच्या भांडणातून जन्माला आलेले “वंदे मातरम्” – मूळ इंग्लिश लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ अनुवादक – श्री मोहन निमोणकर ☆
बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय
आपल्यापैकी बऱ्याच जणांना माहीत नसेल की ” वंदे मातरम ” या गाण्याचा जन्म क्रिकेट ग्राउंड वरील एका भांडणामधून झालाय.
सुमारे 145 वर्षांपूर्वी, प. बंगाल मधील बेहरामपूर येथील बर्रॅक चौकातील (आता चेस्कवर फील्ड)एका मैदानावर झालेल्या भांडणामुळे बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांना हे देशभक्तीपर गीत लिहिण्याची स्फूर्ती मिळाली. त्या दिवशी जर इंग्रज कर्नल डफीन याने त्या क्रिकेट मॅचमध्ये बंकीमबाबूंवर हल्ला केला नसता तर “वंदे मातरम ” कधीच लिहिले गेले नसते.
१५ डिसेंबर १८७३ची संध्याकाळ.
तेव्हा मुर्शिदाबाद जिल्ह्याचे डेप्युटी कलेक्टर असलेले बंकिमचंद्र चटर्जी पालखीतून घरी परतत होते. अनवधानाने पालखीवाल्यांनी जवळचा रस्ता म्हणून त्या क्रिकेटच्या ग्राउंडमधून पालखी नेली, आणि खेळात अडथळा होईल असा शॉर्टकट मैदानातून घेतला. त्यामुळे साहजिकच खेळामध्ये अडथळा आला.
याचा राग आल्याने बेहरामपूर लष्कराचा अधिकारी असलेला संघाचा कॅप्टन कर्नल डफिनने खेळ थांबवून लगेचच पालखी थांबवली, बंकिमबाबूंना बाहेर खेचले आणि त्यांना ४-५ फटके मारले.
हा प्रकार बऱ्याच प्रसिद्ध व्यक्तींसमोर घडला. त्या व्यक्तींमध्ये प्रिन्सिपॉल रॉबर्ट हॅन्ड, रेव्ह. बारलो, न्यायमूर्ती बेनरबीज, लालगोळ्याचे राजा जोगेंद्र नारायण रे, दुर्गाचरण भट्टाचार्य आणि इतर बऱ्याच इंग्रजी आणि भारतीय प्रतिष्ठित व्यक्ती होत्या.
अपमानाचा बदला – न्यायालयात लढा
बंकिमबाबून्नी कोर्टात केस दाखल केली आणि या अपमानाचा न्याय मागितला.
16 डिसेंबर 1873 रोजी त्यांनी कर्नल डफीन विरुद्ध मुर्शिदाबाद येथे जिल्हा न्यायाधीश श्री विंटर यांच्या न्यायालयात तक्रार दाखल केली. प्रत्यक्ष घटना बघितलेल्यांना साक्षीदार केले गेले. परंतु बऱ्याच इंग्रज अधिकाऱ्यांनी असा काही प्रसंग घडल्याचे अमान्य केले. पण प्रिन्सिपॉल रॉबर्ट हॅन्ड, राजा जोगेंद्र नारायण रे आणि दुर्गाचरण भट्टाचार्य यांनी बंकिंगबाबूंच्या बाजूने साक्ष दिली.
पुढची तारीख 12 जानेवारी 1874 ठरली.
त्या सकाळी हजारो भारतीय आणि इंग्रज प्रेक्षक कोर्टात जमले. केस चालू असताना, न्यायाधीश बेन ब्रिज यांनी जिल्हाधिकाऱ्यांना त्यांच्या खोलीत बोलावून घेतले आणि केस मागे घ्यायची विनंती केली. सुरुवातीला बंकिमबाबुनी नकार दिला पण नंतर एका अटीवर ते तयार झाले, ‘ ‘ जर कर्नल डफीनने सार्वजनिक माफी मागितली तर मी केस मागे घेतो. ’ अर्थातच कर्नल डफीनने कोर्टात हाताची घडी घालून गुपचूप पणे माफी मागितली.
भारतीय तरुणांनी हशा टाळ्या आणि जयजयकाराने कोर्ट दुमदुमून टाकले. इंग्रज अधिकारी कोर्टाच्या या निर्णयाने संतापले आणि त्यांनी बंकिमबाबूंचा खून करण्याची योजना आखली. राजा जोगेंद्र नारायण रे यांना हे समजताच त्यांनी बंकिमबाबूंना लालगोला येथे बोलावून घेतले. तेथे ते जानेवारी 1874 पर्यंत राहिले.
लालगोला येथील वास्तव्यात बंकिमबाबुनी जगद्धात्रि दुर्गा आणि कालीमातेच्या मंदिरांना भेटी दिल्या. तेथे त्यांनी इंग्रज राजवाटिविरुद्ध सर्व भारतीयांना केवळ एका मंत्राने कसे एकत्र आणता येईल याचे विचारमंथन केले.
अखेर 31 जानेवारी 1874 च्या रात्री, माघी पौर्णिमेला एक बारा अक्षरी गीत “वंदे मातरम ” तयार केलं. (vande mataram =12 लेटर्स.) एका मंत्राने भारतीयांमध्ये देशभक्तीचा ज्वाला पेटवली आणि ब्रिटिशांच्या मनात धडकीही.
नंतर त्यांच्या “आनंदमठ ” या कादंबरीचे काही भाग, “बंग दर्शन “या मासिकात (खंड ७)1881 साली प्रसिद्ध झाले आणि पूर्ण पुस्तक 1882 साली प्रसिद्ध झाले. इंग्रजांनी बंकिमबाबुना काही भाग बदलायला सांगितले आणि त्यासाठी दबावही आणला. पण ब्रिटिशांच्या दबावामुळे परिणामी बंकिमचंद्रांनी त्या सरकारी नोकरीतून सेवानिवृत्ती घेतली.. ते वर्ष होते 1885-86.
वरील प्रसंगावरून हेच सिद्ध होते की अपमान, न्यायासाठीचा लढा आणि स्वातंत्र्याची तळमळ आणि स्वातंत्र्य मिळविण्याची दुर्दम्य इच्छा यांनी “वंदे मातरम् “ ला कसा जन्म दिला!
आज १४५ वर्षांनंतरही “वंदे मातरम्” ऐकताच आपल्या अंगावर शहारे येतात! हे गीत आपल्यात देशभक्ती जागवते.
…. आजही हे गीत आपल्या हृदयात देशभक्तीची ज्योत तेवत ठेवते आहे, यात अजिबात शंका नाही.
“वंदे मातरम्!!!!! “
मूळ इंग्लिश लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात
अनुवादक : मोहन निमोणकर
संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो. ८४४६३९५७१३.
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
