उज्ज्वला केळकर
इंद्रधनुष्य
☆ मी कागद झाले आहे – लेखिका : वेदवती कुलकर्णी ☆ प्रस्तुती – उज्ज्वला केळकर ☆
अंदमानच्या कारावासात दिवसभर काथ्या कुटून तर कधी कोलू ओढून शरीर आणि मन अतिशय थकलेल्या अवस्थेत असताना सुद्धा वीर सावरकर यांना कविता सुचत. पण कागदाचा तुकडा ठेवायला सुद्धा परवानगी नव्हती. कविता लिहिणार कशावर?
मग मजुरीसाठी कोठडीबाहेर नेले की परत येताना ते एखादा घायपाताचा काटा लपवून आणत असत. भिंतीवर त्या काट्याने कवितेच्या ओळी लिहीत. लिहून लगेच पाठ करायच्या. कारण भिंतीवर चुना लावला गेला की पहिले लिखाण नष्ट होत असे. पुन्हा नवी पाटी. अशा पद्धतीने त्यांनी “कमला” हे महाकाव्य लिहून काढले आणि मुखोद्गत ही केलं.
या प्रसंगावर लोककवी मनमोहन यांनी मी कागद झाले आहे ही कविता लिहिली.
अशी कल्पना केली आहे की, सावरकरांनी आधी आभाळाला कागद होण्याची विनंती केली. पण आभाळ म्हणाले, “मी मुक्त आहे, तू कैदी आहेस. माझ्यावर फक्त वायूलहरी गीत लिहितात. तू भूमीला विचार. “
भूमीनेही नकार दिला. शब्दांचे उच्चारण होण्याआधीच उच्चाटन झाले.
पण….
दगडाची भिंत पुढे आली आणि “चल लिही” असे ती वदली.
कवी मनमोहन यांची मूळ कविता अशी आहे…….
मी मुक्तामधले मुक्त
तू कैद्यामधला कैदी
माझे नि तुझे व्हायाचे
ते सूर कसे संवादी?
माझ्यावर लिहिती गीते
या मंद समीरण लहरी
माझ्यावर चित्रित होते
गरुडाची गगन भरारी
*
जड लंगर तुझिया पायी
तू पीस कसा होणार
माझ्याहुन आहे योग्य
भूमीला प्रश्न विचार
*
आभाळ म्हणाले ‘नाही’
भूमीही म्हणाली ‘नाही’
मग विनायकाने त्यांची
विनवणी केली नाही
*
पापण्यात जळली लंका
लाह्यापरी आसू झरले
उच्चारण होण्याआधी
उच्चाटन शब्दा आले
*
ती पहाट लालमलाल
अनपेक्षित झाली काळी
दगडाची पार्थिव भिंत
तो पुढे अचानक सरली
*
“मी कागद झाले आहे,
चल लिही”असे ती वदली
ज्ञानेश्वरानंतर भिंत
पुन्हा एकासाठी चालली.
– लोककवी मनमोहन
– – –
लोककवी मनमोहन यांची ही कविता……
अप्रतिम… केवळ अप्रतिम!
ही कविता वाचून माझ्या मनामध्ये त्या भिंतीचं एक व्यक्तीचित्र उभं राहिलं
ते मी पुढील प्रमाणे शब्दांकित केलं आहे :-
पंचमहाभूतातील आकाश आणि पृथ्वी या दोन महान शक्तींनी सुद्धा जी कविता पेलायला असमर्थता दाखवली ती ह्या अतिसामान्य, उपेक्षित किंवा सर्वसामान्य जनांच्या दृष्टीने अपशकुनी वाटावी अशा दगडाच्या भिंतीने का बरं आपल्या शरीरावर चितारू दिली असावी? कुठून आलं हे असामान्य धैर्य तिच्यामध्ये? …… हा विचार ही कविता वाचतानाच मनात आला. मग मला असं वाटलं की बारीबाबाच्या अनन्वित छळाच्या यातना सोसून स्वातंत्र्यवीर सावरकर जेव्हा या काळ कोठडीत डांबण्यासाठी परत ढकलले जात असतील तेव्हा त्या मूक भिंतींची ती काळ कोठडी आईच्या मायेने त्यांना जवळ घेत असेल आणि म्हणूनच हे असं अद्भुत घडलं!
एका तपस्वी देशभक्त कवीसाठी काळकोठडीच्या भिंतीमध्ये प्राणांचे प्रक्षेपण झालं! आणि घायपाताच्या काट्यांनी स्वतःच अंग विंधून घेऊन या महान कवीची काव्याक्षरं आपल्या अंगावर गोंदून घेण्याचं परम भाग्य त्या भिंतीला लाभलं.
या मनस्वी कवीचे अनन्वित हाल ती पहात होती, ती त्याची मूक साक्षीदार होती. म्हणूनच बाहेर यमयातना सोसून हा महाकवी ज्या वेळेला त्या काळकोठडीत परत डांबला जात असेल तेव्हा ती अभेद्य भिंत जणू आईच्या मायेने त्याच्याकडे पाहत असेल. हे अंदमान आणि काळापाणी तुरुंगातली मी कोठडी हा आपल्या मातृभूमीचाच तर भाग आहोत ना! या अभिमानाने तिचा ऊर भरून आला असेल.
ही आईची असीम माया काहीही नवल घडवू शकते.
जे आकाश आणि पृथ्वीला ही शक्य झालं नाही ते या भयाण दिसणाऱ्या पण अंतरात कोमल ममता असलेल्या भिंतीने सहज पेलेलं. त्यांनं ती किती सुखावली, खुलली असेल आणि आपल्या लेकराचं हे वाग्वैभव तिने अलंकारासारखं मिरवलं असेल.
तिच्यावर चितारलेली अक्षरं तिच्याच या असामान्य पुत्राने पटकन मुखोदगत करावी म्हणून तिचं मन कसं आसुसलं….. व्याकुळलं असेल. विनायकरावांची कविता पाठ झाली आहे हे पाहताच तिने केवढा समाधानाचा सुस्कारा टाकला असेल.
धारदार बुद्धिमत्तेची आणि विलक्षण स्मरणशक्तीची कवचकुंडलं लेऊन आलेला हा आपला विनायकबाळ पाहता पाहता स्वतःच्याच रचना मुखोद्गत करून टाकतो. बारीबाबांनी कितीही अक्षरं पुसून टाकण्याचा प्रयत्न केला तरी ती आपल्या लेकराच्या मनात कायमची कोरली गेली आहेत अक्षर झाली आहेत, हे बघून या भिंतीला केवढा आनंद होत असेल. त्या साऱ्या छळवादाचा, क्रूरकर्मांचा एका क्षणात झालेला हा पराभव!
अनादी मी अनंत मी
अवध्य मी भला
मारील रिपु जगती
असा कवण जन्मला?
हे आव्हान साक्षात मृत्यूला देण्याची हिंमत आणि विजिगीषू वृत्ती असलेल्या आपल्या मुलाबद्दल केवढा अभिमान तिला वाटला असेल.
बारीबाबाच्या क्रूरकर्मातून त्या भिंतीची रंग सफेती झाली असेल. पण ही भिंतमाय मनात खुदकन हसली असेल. आता माझ्या बाळाच्या नव्या कविता गोंदवून घेण्यासाठी मी परत सिद्ध आहे असं ती स्वतःशीच म्हणाली असेल आणि तिचं मन सुपा एवढं झालं असेल. कोणालाही न दिसणार्या कृतार्थतेच्या, आनंदाच्या अश्रूंनी तिचे डोळे भरून आले असतील. ते आसू ही ज्वालामुखीच्या तप्तरसाचे असतील…… ज्या ज्वालामुखीतून त्या भिंतीच्या अभेद्य दगडांचा जन्म झाला…. त्याच तप्तरसाचे!
केवळ एक आईच आपल्या बाळासाठी हे करू धजेल………. म्हणूनच ते अद्भुत घडलं!
☆
लेखिका : वेदवती मुकुंद कुलकर्णी
विलेपार्ले, मुंबई
संग्रहिका / प्रस्तुती – उज्ज्वला केळकर
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
