श्री संभाजी बबन गायके
इंद्रधनुष्य
☆ “दर्याचा ‘परम विशिष्ट’ राजा!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆
☆
भारतीय आरमाराचे जनक, हिंदवी स्वराज्य संस्थापक सदैव स्मरणीय छत्रपती श्री शिवाजी महाराज साहेब, ब्रिटीशांचा १७-१८व्या शतकातील अत्यंत कर्तबगार नौसेना प्रमुख होराशिओ नेल्सन, अमेरिकेचे १८व्या शतकातील नौसेनेचे रिअर ॲडमिरल जॉन डहलग्रीन आणि भारताचे विसाव्या शतकातील एक महान, द्रष्टा, ऋषितुल्य नौसेनाधिकारी यांच्यात एक गोष्ट समान होती… sea-sickness अर्थात समुद्री प्रवासात होणारा त्रास ज्याला आपण ‘बोट लागणे’ असं म्हणतो!
आणि असं असूनही या सर्वांनी समुद्रावर हुकुमत गाजवली, हे विशेष.
तब्बल तीस वर्षे समुद्रात व्यतीत केलेल्या होराशिओ नेल्सन यांनी त्यांच्या अर्ल ऑफ कॅम्डेन याला लिहिलेल्या पत्रात म्हटलं होतं.. ” I am ill every time it blows hard and nothing but my enthusiastic love for my profession keeps me one hour at sea… ” अर्थात जेंव्हा केंव्हा समुद्र खवळतो त्या प्रत्येक वेळी मी खूप आजारी पडतो… पण माझं देशावरचं प्रेम मला समुद्रापासून दूर ठेवू शकत नाही! ”
भारताला तब्बल ११ हजार ९८. ८१ किलोमीटर्स एवढा समुद्रकिनारा लाभला आहे… आणि यातील सुमारे ३३३० किलोमीटर्स समुद्रकिनाऱ्याला आपला शेजारी आहे… नापाकिस्तान!
सैन्य किंवा फौज म्हटल्यावर सामान्य लोकांच्या नजरेसमोर सर्वप्रथम येते ते पायदल नंतर वायुदल आणि शेवटी नाविक दल अर्थात Navy! परंतु जगाचा लढाईचा इतिहास पाहू जाता ज्याचे समुद्रावर राज्य त्याचे जगावर राज्य अशी परिस्थिती असे.
भारताचे राष्ट्रपती हे भारताच्या तिन्ही सैन्यदलांचे सर्वोच्च सेनापती असतात. माननीय राष्ट्रपतींनी प्रदान केलेला ध्वज हा त्या त्या सेनादलाचा अत्यंत अभिमानाचा विषय असतो.
स्वतंत्र भारतात हा Colors अर्थात ध्वज सर्वप्रथम प्राप्त करण्याचा मान मिळाला तो भारतीय नौसेनेला! आणि हा ध्वज स्वीकारण्याचा बहुमान स्वीकारण्यासाठी तरुण, तडफदार, शूर आणि नौसेनेसाठीच जणू देवाने जन्मास घातले आहे अशा मराठी तरुणाची निवड करण्यात आली… ते होते त्यावेळी अवघे तेवीस वर्षे वय असलेले आणि लेफ्टनंट पदी असलेले श्री. मनोहर प्रल्हाद आवटी! हा दिवस होता २७ मे, १९५०.
७ सप्टेंबर, १९२७ रोजी गुजरातेतील सुरत येथे आवटी साहेबांचा जन्म एक मराठा कुटुंबात झाला. आवटी कुटुंबीय मूळचे महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील फलटण तालुक्यातील विंचुर्णे त्येथील. साहेबांचे पिताश्री श्री. प्रल्हाद आवटी हे प्राणीशास्त्राचे प्राध्यापक होते. आणि त्यांच्या नोकरीनिमित्त ते भारतात विविध ठिकाणी वास्तव्यास असत. श्री. मनोहर यांचे पूर्व प्राथमिक शिक्षण वर्धा, नागपूर येथे तर पुढील शिक्षण मुंबईत झाले. जन्मभूमी गुजरात आणि कर्मभूमी मुंबई यांचे समुद्राशी मोठं सान्निध्य. कुमारवयीन आवटी साहेबांना समुद्र खुणावत राहिला आणि औपचारिक शिक्षणाची वाट सोडून ते थेट नाविकांना प्रशिक्षण देणाऱ्या Training Ship असलेल्या Dufferin जहाजावर प्रशिक्षणासाठी गेले आणि अभ्यासक्रमात द्वितीय क्रमांक प्राप्त केला… पुढील संपूर्ण कारकिर्दीत आवटी साहेबांसारख्या अद्वितीय दर्यावर्दी योद्ध्याला द्वितीय क्रमांकावर रहावे लागले..!
आवटी साहेबांची नाविक कार्यकुशलतेवर हुकूमत होती. त्यामुळे ब्रिटिशांनी त्यांना ब्रिटिश नौसेनेमध्ये दाखल करून घेतले. ब्रिटानिया रॉयल नेवल कॉलेजमधून १९४६ मध्ये ते पदवीधर बनले… या अभ्यासक्रमातही आवटी साहेबांनी अनेक पारितोषिके पटकावली. परदेशात HMS अर्थात His Majesty’s Ship फ्रॉबिशर आणि ट्रायम्फ सारख्या महाकाय जहाजांवर अनुभव घेतल्यावर आवटी साहेब भारतात परतले. लवकरच भारत स्वतंत्र झाला आणि ब्रिटिश रॉयल नेव्ही ‘इंडियन नेव्ही’ बनली. परदेशातून आधुनिक सागरी संदेशवहन तज्ज्ञ बनून आलेल्या आवटी साहेबांचा भारतीय नौदलास खूप उपयोग झाला. सागरी विनाशिका ‘ रणजीत’ आवटी साहेबांनी सेवा बजावली. आय. एन. एस. मैसूर या लढाऊ जहाजावर मुख्य संदेश आणि दळणवळण अधिकारी म्हणून आवटी साहेबांची नियुक्ती झाली. वेलिंग्टन नौसेना महाविद्यालयात उच्च प्रशिक्षण परतल्यावर आवटी साहेब कमांडर बनले. युगोस्लवियाचे प्रमुख मार्शल टिटो यांच्या भारत दौऱ्यात आवटी साहेब त्यांचे ADC होते.. ही मोठी राजनैतिक जबाबदारी होती… भारत सरकारचे प्रतिनिधी म्हणून आवटी साहेब चीन भेटीवरही जाऊन आले होते!
१९६१ ते १९६४ या चार वर्षांत आवटी साहेबांनी शेकडो नाविक अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण दिले. जहाजावरची मोकळी जागा म्हणजे डेक तसे खूप लांब, रुंद असते. त्यात समुद्रावर मोकळा, आवाज करणारा वारा घोंगावत असतो. अशा परिस्थितीत आवटे साहेब प्रशिक्षणार्थी किंवा समुदायाशी संवाद साधताना लाऊड स्पीकर वापरत नसत… त्यांना निसर्गतः खूप कडक आणि दमदार आवाज लाभला होता! Am I audible till the last row? ते म्हणत आणि शेवटची रांग जोरात म्हणे… Aye, Aye, sir!
साहेब १९६९ पर्यंत Substantive Captain पदावर पोहोचले होते! हे पद केवळ कामगिरीत सातत्य, उच्च दर्जाचे व्यावसायिक कौशल्य आणि प्रदीर्घ निष्ठापूर्वक सेवा केलेल्या नौसेना अधिकाऱ्यास प्राप्त होते! Commander पेक्षा वरचे Commodore पेक्षा कनिष्ठ पातळीचे हे पद असते!
आणि १९७१ वर्ष आले… भारत-पाकिस्तान युद्धाचा प्रसंग उभा राहिला.
यावेळी आवटी साहेब ‘स्क्वाड्रन’ नावाच्या सागरी गस्ती जहाजाचे आणि आय. एन. एस. कामोर्टा चे कमांडर होते. ही जहाजे बंगालच्या उपसागरात तैनात होती. आवटी साहेब थेट पाकिस्तानी समुद्रात घुसले. पाकिस्तान्यांनी ठिकठिकाणी पाणसुरूंग पेरून ठेवले होते. शत्रूच्या पाणबुड्या तिथे होत्याच… त्यांची पर्वा न करता आवटी साहेबांनी खोलवर मुसंडी मारली! जहाजे हाकारण्याचा प्रदीर्घ अनुभव असल्याने आवटी साहेबांनी हुकूमत गाजवली. शत्रूच्या तीन जहाजे जप्त केली.
पाकिस्तानच्या पाणबुडीचा पाठलाग केला… तिचे मोठे नुकसान केले आणि त्यामुळे ती पाणबुडी निकामी झाली. या कामगिरीत आवटी साहेबांनी प्रचंड धैर्य आणि व्यावसायिक
कार्यकुशलतेचे दर्शन घडवले… ही कामगिरी त्यांना वीर चक्र पुरस्काराची मानकरी ठरवून गेली. १९७१ मध्ये पाकिस्तानने शरणागती पत्करली त्यावेळी पाकिस्तानी सैनिक भारतीय सैन्यापुढे शस्त्रे टाकीत असल्याची छायाचित्रे प्रसिद्ध आहेत. आवटी साहेबांपुढे पाकिस्तानी नौसेनेच्या अधिकाऱ्याने शरणागतीचे प्रतीक म्हणून एक रिव्हॉल्व्हर (पिस्तूल) ठेवले होते! त्यावेळचे छायाचित्र उपलब्ध नाही! हे Webley Revolver. 38 calibre सध्या खडकवासला येथील राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनीच्या संग्रहालयात आहे. आवटी साहेबांना काही काळ एन. डी. ए. कमांडंट नेमले गेले होते. या छोट्या कारकिर्दीत आवटी साहेबांनी प्रशिक्षणार्थी मंडळींचा स्नेह प्राप्त केला होता.. अत्यंत कडक शिस्त राखून सुद्धा प्रेमाने वागता येतं हे त्यांनी सिद्ध करून दाखवलं. एका cadet च्या ताब्यात असलेलं एक उपकरण तांत्रिकदृष्ट्या फक्त वीस मिनिटे गहाळ झाले होते. त्या कॅडेटला याबाबत मोठी शिक्षा होऊ शकली असती, पण आवटी साहेबांनी मोठ्या कौशल्याने हा विषय हाताळून त्या कॅडेटला शिक्षेपासून वाचवलं… तो cadet मोठा अधिकारी बनून निवृत्त झाला.. असे अनेक विद्यार्थी आहेत!
दिल्लीत आवटी साहेबांना Chief of Personnel मोठ्या जबाबदारीच्या पदावर नेमण्यात आले होते. त्यांच्या कार्यालयात ते घोडागाडीने जात! नेव्हीचा पूर्ण रुबाबदार गणवेश, पांढरी शुभ्र दाढी, डोक्यावर अधिकाराची कॅप, पायांत शुभ्र बूट, हातात छडी अशा दिमाखात ते घोडागाडीतून जात तेंव्हा ते दृश्य पाहणाऱ्या लोकांना आपण राजेशाही मधील दृश्य पाहतो आहोत आणि सरसेनापती युद्धभूमीकडे निघालेले आहेत, असा भास होई. एवढे राजबिंडे व्यक्तिमत्व आवटी साहेबांना लाभले होते. दिल्लीतील एका अत्युच्च नेत्यांनी आवटी साहेबांनी असं घोडागाडीतून जाऊ नये, असे परस्पर सुचवले होते… कारण आवटी साहेबांचा प्रभाव अधिक होता!
अर्थात आवटी साहेब केवळ रुबाब दर्शवत फिरत नव्हते… नौसेनेतील अगदी कनिष्ठ सैनिकाशीही ते मित्रत्वाच्या नात्याने बोलू शकत… त्यांच्या बरोबरीने बसून चहा सामोशाचा आस्वाद घेऊ शकत. आवटी साहेब संपूर्णतः निर्व्यसनी होते!
ते लोकांचे कमांडर बनले होते.
त्यांनी नौसेनेच्या अनेक विभागांत, प्रशिक्षण इत्यादी क्षेत्रात आमूलाग्र सुधारणा घडवून आणल्या. किंबहुना भारतीय नौदलाच्या उभारणीत ते आरंभीच्या दिवसांपासून प्रत्यक्ष संलग्न राहिले होते! १९८३ मध्ये त्यांना त्यांच्या अप्रतिम कामगिरीबद्दल परम विशिष्ट सेवा मेडलने सन्मानित करण्यात आले होते.
एवढ्या प्रचंड व्यापात असतानाही आवटी साहेबांनी जोपासलेल्या छंदांची नुसती यादी पाहिली तरी आश्चर्य वाटत राहते… पक्षी अभ्यासक, पुष्प अभ्यासक, लेखक, नौसेना इतिहास अभ्यासक, किल्ल्यांचे अभ्यासक इत्यादी इत्यादी. Homo Sapiens and Panthera Leo, The Vanishing Indian Tiger and Nature Clubs of India ही आवटी साहेबांनी लिहिलेली काही प्रसिद्ध पुस्तके आहेत.
ॲडमिरल प्रकाश हे एमपी अर्थात मनोहर प्रल्हाद आवटी यांना राष्ट्रीय संपत्ती म्हणत असत.
Circumnaviagation म्हणजे कापडी शिडाच्या बोटीतून संपूर्ण जगाला समुद्रमार्गे प्रदक्षिणा घालणं. या साहसी उपक्रमाचे आवटी साहेब जागतिक प्रणेते आहेत! एकट्याने आणि तेही भारतीय बनावटीच्या बोटीतून ही धाडसी सागर परिक्रमा करण्याच्या प्रकल्पाचे आवटी साहेब पितामह म्हणून ओळखले जातात. सागर परिक्रमा आणि INS Tarini या बोटीबाबत शालेय अभ्यासक्रमात उल्लेख आला होता. कमांडर दिलीप दोंदे साहेब अशी परिक्रमा एकट्याने करणारे पहिले भारतीय ठरले होते. स्वतःला बोट लागण्याच्या विकाराचा म्हणजे समुद्र प्रवासात प्रचंड उलट्या होण्याचा त्रास असूनही आवटी साहेबांनी छोटी बोट घेऊन कोची ते कोलंबो मजल मारली होती!
दोंदे साहेब आवटी साहेबांना The most respected Admiral असं म्हणतात!
घरी अत्यंत साध्या कपड्यांत वावरणारे आवटी साहेब कोणत्याही प्रकारच्या मोठेपणाचा प्रदर्शनाच्या विरोधात होते.
आवटी साहेबांची स्मरणशक्ती अफाट होती… जिला Elephant’s memory म्हटलं जातं अशी. त्यांच्याकडे विविध किस्से आणि विनोदाचा खजिना असे. लहान मुले, तरुण प्रशिक्षणार्थी यांच्याशी ते अत्यंत प्रेमाने वागत बोलत. एकूण पस्तीस वर्षे नौदलात कार्यरत राहिल्यानंतरच्या काळात तर ते अधिकच कामात राहिले.
भारतीय नौदलाचा इतिहास तसा फारसा प्रभावीपणे जतन केला गेलेला नाही हे ध्यानात येताक्षणी त्यांनी त्याचा ध्यास घेतला आणि अगदी शून्यातून सुरुवात करून Indian Maritime History Society ची स्थापना करण्यात सर्वस्व झोकून दिले… आणि त्यामुळे भारतीय नौसेनेचा इतिहास जतन करता आला.
आवटी साहेबांबद्दल सर्वसामान्य मराठी माणसाला फारसे ठाऊक नाही, असे दिसते. हिंदीत तर ते ‘अवाती’ म्हणून ओळखले जातात!
सेवानिवृत्तीनंतर आवटी साहेब फलटण जवळच्या विंचुर्णी येथे कृषीकर्मात दंग झाले होते. त्यांनी वयाच्या नव्वदीमध्ये कष्टपूर्वक एक छोटे परिपूर्ण जंगल उभारून दाखवण्याची किमया साधली होती.
एवढी अफाट क्षमता असलेले हे ऋषितुल्य व्यक्तिमत्व भारतीय नौदलाच्या सर्वोच्च अधिकार पदी अर्थात Admiral पदी पोहोचू शकली नाही, ही खेदाची आणि दुर्दैवाची बाब म्हणता येईल. एक नौसेना अधिकारी तर असे म्हणून गेले… He was the best Admiral Indian Navy never had!
Vice Admiral या द्वितीय क्रमांकाच्या पदांपर्यंत मनोहर प्रल्हाद आवटी स्वकर्तृत्वाने पोहोचले. अर्थात कोणतेही पद हे त्यांच्या देशप्रेमाच्या कार्याचे ध्येय कधीच नव्हते. नौदलात अगदी तळापासून आरंभ करून आवटे साहेब या दलातील सर्वांत प्रसिद्ध आणि आदरणीय अधिकारी बनले, हे मात्र खरे.
आवटी साहेब एन. डी. ए. ची सुवर्ण महोत्सवी म्हणजे पन्नासावी तुकडी उत्तीर्ण झाली त्यावेळी तिथे कमांडंट होते. ५ जून, १९७६. Passing Out Parade चा दिवस. त्यादिवशी खडकवासल्यात प्रचंड पाऊस पडला. Parade मैदानात भले मोठे तळे साचले. जणू समुद्रच. त्यामुळे तिथे पथ संचलन… march past होऊच शकला नाही. त्यामुळे परेड मैदानावर संचलन न करताच ती तुकडी एन. डी. ए. मधून बाहेर पडली. हे इतिहासात पहिल्यांदा घडले होते… तेंव्हा आवटी साहेब म्हणाले होते, ” नौसेना अधिकारी इथं कमांडंट असल्यावर समुद्र येथे आला यात आश्चर्य ते काय? “
त्यांच्या विषयी लिहिताना लेफ्ट. जनरल के. जे. सिंग लिहितात.. आवटी साहेब सर्वव्यापी, सर्वसामर्थ्यशाली आणि सर्वक्षमताधारक होते!
वयाच्या ९१व्या वर्षी म्हणजे ३ नोव्हेंबर, २०१८ रोजी आवटी साहेबांची जीवन नौका समुद्रात क्षितिजापल्याड निघून गेली… समुद्रासारखे धीरगंभीर व्यक्तिमत्व महाराष्ट्राच्या मातीने भारताला दिले.. हे या मातीचे उपकार!
२०२७ हे पुढील वर्ष आवटी साहेबांचे जन्मशताब्दी वर्ष आहे!
या लेखात मला त्यांच्याविषयी तूर्त एवढेच लिहिता आले… त्यांचे जीवन अफाट आहे! अभ्यासक लोकांनी मराठीत आणखी लिहिले तर ते सामान्य मराठी वाचकांना प्रेरणादायक आणि अभिमानाचे ठरेल.
© श्री संभाजी बबन गायके
पुणे
9881298260
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
