श्री संभाजी बबन गायके
जीवनरंग
☆ “सारे प्रवासी घडीचे!” अनुवादित हिन्दी संग्राहक : कमांडर शरण अहुजा ☆ मराठी अनुवाद : श्री संभाजी बबन गायके ☆
हल्ली मी बहुतेक वेळा रात्रीच माझी भाड्याची taxi चालवतो. मागच्या आठवड्यात रात्री अकराच्या सुमारास सरकारी रुग्णालयाच्या गेटवरून मी एक भाडे उचलले. एक वृद्ध गृहस्थ होते, पांढरा शर्ट आणि पांढरे शुभ्र धोतर… वयाने थकलेले… पण त्यांचा आवाज मात्र खणखणीत होता.
माझ्या कारमध्ये बसतानाच त्या आजोबांनी मला सांगितलं… ”. मला पाच ठिकाणी जायचं आहे… पाच हजार रुपये रोख देईन… पण मला पाच ठिकाणी का जायचं आहे हे विचारू नका… फार तर शेवटच्या ठिकाणावर पोहोचलो की सांगेन हवंतर! ” आणि आजोबांनी ठिकाणांची नांवे लिहिलेला कागद माझ्याकडे दिला.
पहिलं ठिकाण… दक्षिण कोलकात्यातील एक जुनं घर. तिथं पोहोचल्यावर मी कार थांबवली… पण आजोबा कारमधून खाली उतरले नाहीत… त्यांनी दरवाजाची काच खाली घेतली आणि त्या घराकडे नुसते पहात राहिले… जवळजवळ दहा मिनिटे! I त्यांच्या डोळ्यांत आसवे होती… ”चला, निघुयात आपण दुस-या जागेकडे! ” ते म्हणाले.
दुसरी जागा:- एक प्राथमिक शाळा तिथलीच जवळची. शाळेचे गेट अर्थातच बंद होते रात्र असल्याने. शाळेतल्या मैदानावर अंधार होता. आजोबा कारमधून खाली उतरले. मैदानातल्या झोक्यावर बसले… झोके घेऊ लागले… हळूहळू. वीस मिनिटांनी ते परत आले आणि मला म्हणाले, ”या शाळेत मी ४३ वर्षे शिकवले आहे! ही ४३ वर्षे माझ्या आयुष्यातली सर्वांत सुंदर वर्षे होती! ”
तिसरे स्थळ. एक जुनं कॉफी हाऊस. रात्री उशीरापर्यंत सुरु असणारं. आजोबांनी तिथं गाडी थांबवायला सांगितली. ते आत गेले… कोप-यातील एका टेबलशी बसले… एक चहा मागवला… पण एकही घोट नाही घेतला… फक्त इकडेतिकडे पहात राहिले काहीवेळा. चहा थंड झाला. आजोबा पैसे देऊन बाहेर आले.
मला म्हणाले, ”१९६९ मध्ये मिताली इथंच भेटली होती पहिल्यांदा मला… माझी बायको! ”
आम्ही पुढे निघालो… निमताला स्मशानभूमी! आजोबा खाली उतरले. स्मशानातल्या एका थडग्याजवळ जाऊन हात जोडून उभे राहिले… ओठांची अस्फुट हालचाल होत होती… काहीतरी बोलत होते… ऐकणारं कुणी दिसत नव्हतं… बहुदा मितालीशी बोलत असावेत… मनातलं. अर्ध्या तासाने कारपाशी येऊन म्हणाले, ”चलायचं? तीन वर्षे झालीत मितालीला जाऊन! ”
यादीतील पाचवं आणि शेवटचं ठिकाण आलं… स्थानिक शासकीय रुग्णालय… भलं मोठं. आजोबांनी मला कार पार्किंगमध्ये लावायला सांगितली. आणि म्हणाले, ”आता मी तुम्हांला आपल्या या पाच ठिकाणच्या प्रवासाचं कारण सांगतो… माझ्याकडे आता फार वेळ उरला नाही आयुष्यात… डॉक्टर म्हणालेत… आणखी फारतर काही आठवडे आहेत तुमच्या हातात. चौथ्या स्टेजचा कॅन्सर आहे म्हणतात. आज मला माझं सर्व आयुष्य एकाच वेळी पहायचं होतं… अनुभवायचं होतं.. म्हणून पाच जागी नेलं तुम्हांला! ”
हे ऐकताच माझ्याही डोळयांनी पाझरायला सुरुवात केली… मी माझं डोकं स्टीअरींग व्हीलवर टेकवलं…!
आजोबा सांगत होते… ”पहिले ठिकाण… जुनं घर. हो, तेच घर जिथं मी माझ्या मुलांना वाढवलं… संसार केला. पुढे शाळेत गेलो होतो आपण… तिथंच मला माझ्या जीवनाचं ध्येय गवसलं… आणि ते कॉफी हाऊस… मिताली… माझी प्रेम… तिथंच तिची आणि माझी नजरानजर झाली… प्रेम झालं आणि पुढे लग्न… मुलंबाळं… संसार… तिच्याच हातात हात घालून फिरलो जगाचा हा बाजार! आणि एवढ्या रात्री त्या स्मशानात गेलो होतो… कारण तिथंच मी मितालीला शेवटचं पाहिलं होतं… निरोप दिला होता जड अंत:करणाने…! ”
“आणि आता… ही शेवटची जागा… इस्पितळ… इथंच दाखल आहे मी… सर्वांची नजर चुकवून बाहेर पडलो होत… सारे मला शोधत असतील… रागावलेही असतील. पण आता इथून बाहेर येणं होणार नाही माझं! ” एवढं बोलून आजोबांनी माझ्या हातावर पाच हजार रुपये ठेवले… ”घ्या… ठरल्यानुसार आहेत पैसे! … खूप खूप आभारी आहे मी तुमचा… मला आयुष्याची सफर घडवलीत तुम्ही… फार उपकार झाले या म्हाता-यावर! ”
मी ते पैसे त्यांच्या हातांत कोंबले आणि म्हणालो, ”साहेब, मी हे पैसे नाही घेणार! ” त्यावर आजोबा म्हणाले, ”मुला, मी पैसे द्यावेत असं माझं कुणी उरलं नाहीये या जगात. मुलं मोठी झाली आणि देश सोडून गेलीत… आताशा संपर्कही नाही ठेवत फारसा. बहुतेक मित्रांनी जगाला आधीच रामराम ठोकलाय.. आता माझी वाट बघत बसले असतील…! तू मला तुझ्या आयुष्यातले तीन तास दिले आहेस… या माणुसकीची किंमत मी नाही करू शकणार… घे… ठेव हे पैसे! ” असं म्हणत आजोबा कारमधून उतरले… आणि त्यांच्या wardकडे चालत निघाले… हळूहळू… व्हरांड्यातले दिवे अंधुक होतेच…!
मी सकाळी हॉस्पिटलमध्ये गेलो आणि विचारलं, ”अनिरुद्ध मुखर्जी… खोली नंबर ४१२? ’ मला त्यांची खोली दाखवण्यात आली. मी फुलांचा गुच्छ नेला होता सोबत… ”अरे, तुम्ही आलात? ” मला पाहताच आजोबा हसून म्हणाले. मी म्हणालो, ”आजोबा, तुम्हांला मी असं एकटं कसं सोडेन! ? ”
पुढे आम्ही दोन तास गप्पा मारत बसलो होत. मिताली, त्यांचे विद्यार्थी आणि सोडून गेलेली मुलं.. असं बरंच काही.
मग मी रोजच त्यांच्या भेटीस जाऊ लागलो… कधी चहा घेऊन, तर कधी फळं. मी त्यांना वर्तमानपत्रे वाचून दाखवायचो किंवा कधीकधी नुसतंच जाऊन शांत बसायचो… आजोबांना वेदना होत होत्या… पण ते तसं मला जाणवू द्यायचे नाहीत…!
अशाच एके दिवशी ते मला म्हणाले, ” मला वाटलं होतं की मी असाच एकाकी मरून जाईन. पण माझ्या शेवटच्या दिवसांत तुझ्यासारखा एक अनोळखी माणूस माझं कुटुंब बनला… मुलगा, मित्र, सहकारी सर्वकाही. माझे आशीर्वाद आहेत मुला! ” मी त्यांचा हात हातात घेतला… ”आजोबा, तुम्ही एकटे नाही आहात. ”
मंगळवार… पहाटेचे सव्वा तीन वाजलेले असतील… आजोबा गेले! मी तिथंच त्यांच्यापाशीच बसून होतो… त्या रात्री मला तिथं थांबावं असं का कुणास ठाऊक खूप वाटत होतं… म्हणून मी कारवर न जाता तिथंच थांबून राहिलो होतो… आजोबा जाईपर्यंत! ”
जाण्याआधी आजोबा म्हणाले होते, ” सर्वांना माझा निरोप देशील? अनोळखी लोकांकडे बघ… नीट बघ. आपण सर्वच कुठं तरी निघालेलो आहोत… काहीजण घाईने तर काहीजण निवांत चालताहेत… पण पुढे जात मात्र आहेत… मग या वाटेवर थोडंसं दयाळू व्हायला काय हरकत आहे? तू दयाळू झालास माझ्याबाबतीत… माझे शेवटचे क्षण तू अर्थपूर्ण केलेस… मुला”
काही वेळातच श्वासांचे येणेजाणे दाखवणारे यंत्र सलग लाल रेषा दाखवीत… बीप असा दीर्घ आवाज करून बंद झाले…!
आजोबांच्या अंत्यविधीप्रसंगी केवळ सहाच लोक उपस्थित होते… एक मी, तीन नर्सेस, एक वकील आणि एक माजी विद्यार्थी. ४३ वर्षांची अध्यापकीय कारकीर्द, ५२ वर्षांचा संसार, ८१ वर्षांचे आयुष्य… आणि शेवटी सहाच माणसं?
मी म्हणालो, ”आजोबा मला काही गोष्टी शिकवून गेलेत… आपल्याला अनोळखी असलेली एखादी व्यक्ती दुस-या एखाद्या व्यक्तीचे संपूर्ण जगही असू शकते… प्रत्येकाची स्वत:ची एक अशी कथा असते… माणूस जगत, मरतो आणि आयुष्यभर वाट पहात राहतो… ते केवळ त्याला कुणीतरी समजून घ्यावं म्हणून! त्यांनी मला माझ्या संसारासाठी पाच हजार रुपये दिले त्यापेक्षा जास्त मूल्य त्यांनी दिलेल्या शिकवणीचे आहे. माणुसकी ही काही स्वतंत्र गोष्ट नसते… माणुसकीच सर्वकाही असते. ते पाच हजार रुपये मी अजूनही जपून ठेवले आहेत…!
कुणी सांगावं… कोणताही प्रवासी कदाचित त्याच्या आयुष्यातील हा शेवटचा प्रवास करीत असेल… आप्त-स्वकीयांचा शेवटचा निरोप घेत असेल… म्हणून मी हल्ली माझी कार अत्यंत वेगळ्या पद्धतीने चालवत असतो… मी विचारपूस करतो, त्यांचं ऐकत असतो… मी माणूस पाहण्याचा प्रयत्न करीत असतो. कारण एका वृद्ध शिक्षकाने मला फक्त एक रात्र मागितली होती… आणि एका अनोळखी माणसाने ती दिलीही होती…!
संग्राहक : कमांडर शरण आहुजा साहेब..
भारतीय नौसेनेतून सेवानिवृत्त.. यांनी वरील कथा उपलब्ध करून दिली आहे.
मराठी अनुवाद – श्री संभाजी बबन गायके
पुणे
9881298260
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
