श्री जगदीश काबरे
पुस्तकावर बोलू काही
☆ “हे सांगायला हवं” – लेखिका : सुश्री मृदुला भाटकर ☆ परिचय – श्री जगदीश काबरे ☆
पुस्तक : हे सांगायला हवे
लेखिका : मृदुला भाटकर
प्रकाशक : ग्रंथाली
पुस्तकासाठी संपर्क क्र. : 9223466860
किंमत : ₹२५० एकूण पृष्ठे : १५४
माजी न्या. मृदुला भाटकर यांचे ‘हे सांगायला हवं’ हे पुस्तक त्यांचे पती रमेश भाटकर या प्रसिद्ध अभिनेत्यावर झालेल्या बलात्कार आणि विनयभंग आरोपाच्या कहाणी बरोबरच ते न्यायव्यवस्था, माध्यमांची भूमिका, सामाजिक धारणा, व्यावसायिक निष्ठा आणि वैवाहिक सहजीवनातील विश्वास यांच्या परस्परसंबंधांचा वेध घेणारे अनुभवकथन आहे.
पुस्तकाची पार्श्वभूमी अशी आहे की रमेश भाटकर यांच्यावर २००७ मध्ये बलात्काराचा आरोप झाला आणि त्यानंतर जवळपास सात वर्षे न्यायालयीन प्रक्रिया चालली. आणि नंतर खटलाच दाखल न झाल्यामुळे सत्र न्यायालयाने त्यांची निर्दोष मुक्तता केली. त्याविरुद्धच्या अपीलात २०१४ मध्ये उच्च न्यायालयानेही त्यांची निर्दोष मुक्तता कायम ठेवली. त्यामुळे या पुस्तकाकडे ‘रमेश भाटकर यांची बाजू’ म्हणून पाहण्यापेक्षाही एका कुटुंबाने बदनामीकारक आरोपाची सामाजिक किंमत कशी भोगली आणि न्यायालयीन प्रक्रियेच्या संथ, गुंतागुंतीच्या प्रवासातून त्यांना कसे जावे लागले, त्याचा लेखाजोखा आहे.
या पुस्तकातील सर्वांत त्रासदायक विरोधाभास म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला आपल्या निर्दोषत्वाची खात्री असते; कुटुंबीयांना सत्य माहीत असते; मित्रपरिवाराला त्या व्यक्तीवर विश्वास असतो; पण न्यायव्यवस्थेसमोर त्या सत्याचे रूपांतर पुराव्यात करावे लागणे हा आहे. त्यासाठी वेळ, प्रक्रिया, कागदपत्रे, साक्षी, कायदेशीर युक्तिवाद आणि न्यायालयीन निर्णय या सर्व कंटाळवाण्या टप्प्यांतून जावे लागते. ‘हे सांगायलाच हवं’ या अनुभवकथनाची वेदना याच ठिकाणी तीव्र होते. निर्दोष असणे आणि निर्दोष ठरवले जाणे या दोन वेगळ्या सामाजिक अवस्था आहेत, हे या पुस्तकातून प्रकर्षाने जाणवते. याहून गंभीर प्रश्न माध्यमांच्या भूमिकेचा आहे. संबंधित कायदेशीर कागदपत्रांत ‘बलात्कार’ हा शब्द नसतानाही वृत्तपत्रे आणि दूरचित्रवाणी माध्यमांत त्या आरोपाचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख होत राहिला. न्यायालय पुराव्याच्या आधारे निष्कर्ष काढते; समाज मात्र अनेकदा बातमीच्या आधारे व्यक्तीबद्दल मत बनवतो. न्यायालयीन निर्णयाने एखादी व्यक्ती निर्दोष ठरली तरी तिच्यावर लागलेला सामाजिक डाग सहजासहजी धुतला जात नाही. प्रसिद्ध व्यक्तीच्या बाबतीत तर प्रसिद्धी हीच उलट शिक्षा ठरू शकते. मान्य आहे की, लैंगिक अत्याचारासारख्या गंभीर आरोपांकडे अत्यंत संवेदनशीलतेने पाहिले पाहिजे. तक्रारदाराचे म्हणणे ऐकले गेले पाहिजे आणि त्याची चौकशी झाली पाहिजे. पण त्याचवेळी आरोपीला केवळ आरोपाच्या आधारावर दोषी ठरवणे हे न्यायाच्या मूलभूत तत्त्वांनाच धक्का देणारे असते.
मृदुला भाटकर यांच्याबाबतीत परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची होती. त्या न्यायमूर्ती होत्या आणि त्याच वेळी रमेश भाटकर यांच्या पत्नी. त्यामुळे एका बाजूला वैयक्तिक नात्याची जबाबदारी होती, तर दुसऱ्या बाजूला न्यायिक पदाची व्यावसायिक निष्ठा. व्यक्तिगत भावबंध बाजूला ठेवून न्यायिक नीती आणि व्यावसायिक मर्यादा सांभाळणे ही त्यांच्यासाठी तारेवरची कसरत होती. न्यायाधीशाच्या वैयक्तिक संकटापेक्षा न्यायाधीश म्हणून आपली निष्पक्षता जपणे हे कठीण असते. म्हणूनच या पुस्तकात प्रेमाचा अर्थ केवळ भावनिक आधार असा राहत नाही. रमेश आणि मृदुला यांच्या नात्याची खरी परीक्षा याच काळात झालेली आहे. या संकटाच्या काळात एकमेकांवरील विश्वास टिकवणे ही भावनिक बाब असली, तरी त्याला सामाजिक आणि नैतिक अर्थही आहे. प्रसिद्धीच्या वलयात जगणाऱ्या व्यक्तीला अचानक संशयाच्या वर्तुळात उभे केले जाते तेव्हा त्याच्या बाजूने उभे राहणे म्हणजे केवळ पती किंवा पत्नीच्या नात्याची पूर्तता नसते; ते व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेवर समाजाने केलेल्या आघातासमोर ठामपणे उभे करणे असते.
एखाद्या आरोपीची निर्दोष मुक्तता झाली म्हणजे त्या प्रकरणातील प्रत्येक अनुत्तरित प्रश्नाचे उत्तर मिळाले असे होत नाही. आरोप खोटा असल्याचे न्यायालयीन प्रक्रियेत सिद्ध झाले असे गृहीत धरले तरी तो आरोप करण्याच्या मागे कोणता अज्ञात हात होता? त्याचा कोणता हेतू होता? रमेश भाटकरांवर केलेल्या आरोपाच्या आडून न्यायमूर्ती मृदुला भाटकर यांना छळण्याचा तर हा प्रकार नव्हता ना? त्यातून कोणाला लाभ झाला? सामाजिक प्रतिमा उद्ध्वस्त करण्याची प्रक्रिया का घडली? हे प्रश्न पुस्तक वाचून संपवले तरी निरुत्तरितच राहतात. पुस्तकाच्या अनुभवातून निर्माण होणारी अस्वस्थता याच अपूर्णतेतून येते. त्यामुळे ही न्यायालयाची शोकांतिका आहे असे सखेद वाटत राहते. न्यायालयाला प्रत्येक सामाजिक अन्यायाचा शोध घेता येत नाही. न्यायालयासमोर आलेल्या पुराव्यांवर आणि कायद्याने आखलेल्या चौकटीवरच त्याला निर्णय द्यावा लागतो हे जरी खरे असले तरी त्यामुळे या प्रकरणामागील अज्ञात सूत्रधाराचा उलगडा न होणे हे सज्जन माणसाचा बळी घेण्यासारखे आहे.
या पुस्तकाचे आणखी एक गंभीर बाब म्हणजे एखाद्या प्रसिद्ध व्यक्तीवर गंभीर आरोप झाला की तो काही तासांत, काही दिवसांत हजारो लोकांपर्यंत पोहोचतो. पण निर्दोषत्व सिद्ध करण्यासाठी वर्षे जाऊ शकतात. परिणामी न्यायालयीन विजय मिळाल्यानंतरही सामाजिक नुकसान पूर्णपणे भरून निघतेच असे नाही. प्रतिष्ठा ही काचेसारखी असते; तिला तडा जाण्यासाठी एक लहानशी अफवादेखील पुरेशी असते. ती प्रतिष्ठा पुन्हा पूर्ववत करण्यासाठी मात्र वर्षानुवर्षे लागतात. भाटकर दाम्पत्याची याबाबतीत मानसिक आणि सामाजिक किती कुतरओढ झाली असेल हे पुस्तक वाचताना लक्षात येते. म्हणून ‘हे सांगायलाच हवं’ या पुस्तकाचा खरा केंद्रबिंदू रमेश भाटकर यांच्यावरचा आरोप एवढाच नाही. तो आहे आरोपानंतर माणूस म्हणून जगण्याची लढाई. प्रसिद्धी असलेला अभिनेता, न्यायमूर्ती असलेली पत्नी, कुटुंब, मित्र, समाज, माध्यमे आणि न्यायालय, या सर्वांच्या मध्ये ही दोन माणसे स्वतःचे आयुष्य वाचवण्याचा प्रयत्न करतात. त्यात प्रेम भावनिक आधार बनते, कायदा संघर्षाचे मैदान बनते आणि समाज अनेकदा न्यायाधीशाची भूमिका स्वतःकडे घेतो. पुस्तक वाचताना वाचकाची अस्वस्थता याच त्रिकोणातून जन्माला येते.
कायदा निकाल लावतो; पण समाजाच्या स्मृतीतील आरोप कित्येक वर्षे टिकून रहातो. म्हणूनच न्यायव्यवस्थेचा खरा अर्थ केवळ दोषीला शिक्षा देणे किंवा निर्दोषाला मुक्त करणे एवढाच सीमित नसतो; तर आरोप आणि अपराध, संशय आणि सत्य, बातमी आणि पुरावा, जनमत आणि न्याय यांच्यातील सीमारेषा समाजाने समजून घेणे हाही त्याचा भाग आहे. ‘हे सांगायलाच हवं’ हे पुस्तक याची जिवंत साक्ष आहे. त्यांनी न्यायालयीन लढाई तर जिंकली, पण काळ हा जरी औषध असला तरी त्या सात वर्षांच्या काळात समाजाने दिलेल्या वेदना कशा नष्ट होणार? लेखिकेने पुस्तक अत्यंत ओघवत्या भाषेत लिहिले आहे. त्यामुळे ते एकाच बैठकीत वाचून संपते; नव्हे वाचून संपल्याशिवाय बैठक मोडायची इच्छाच होत नाही. हे या पुस्तकाचे निर्विवाद यश आहे.
☆
परिचय : श्री जगदीश काबरे
मो ९९२०१९७६८०
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
