श्री जगदीश काबरे
पुस्तकावर बोलू काही
☆ “धर्मरेषा ओलांडतांना” – संवादक : हिना कौसर खान ☆ परिचय – श्री जगदीश काबरे ☆
पुस्तक : धर्मरेषा ओलांडताना
संवादक : हिना कौसर खान
प्रकाशक : साधना प्रकाशन, पुणे
धर्मरेषा ओलांडताना : माणूसपणाच्या शोधात ओलांडलेल्या धर्मरेषा – – –
धर्म माणसाला ओळख देतो. त्याच वेळी तो माणसांमध्ये सीमाही आखतो. घर, कुटुंब, संस्कार, सण, रूढी, श्रद्धा आणि सामाजिक व्यवहार यांच्या माध्यमातून या सीमा बालपणापासून मनात रुजत जातात. त्यामुळे दोन भिन्न धर्मांत वाढलेली माणसे विवाह करून एकत्र आली की दोन व्यक्तींचेच नव्हे, तर दोन वेगवेगळ्या सांस्कृतिक अनुभवविश्वांचे सहजीवन सुरू होते. ‘धर्मरेषा ओलांडताना’ हे पुस्तक याच सहजीवनाचा शोध घेते. हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख, जैन आणि बौद्ध अशा विविध धार्मिक पार्श्वभूमी असलेल्या आंतरधर्मीय विवाहितांच्या पंधरा मुलाखती या पुस्तकात आहेत. या मुलाखतींच्या माध्यमातून प्रेमविवाहानंतरचे प्रत्यक्ष जीवन समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
आंतरधर्मीय विवाहाविषयी बोलताना समाजात दोन टोकाच्या कल्पना आढळतात. एका बाजूला प्रेम सर्व भेद विसरते अशी रोमँटिक समजूत असते. दुसऱ्या बाजूला धर्मभेदामुळे असे विवाह कायम संघर्षग्रस्त राहतात असे मानले जाते. ‘धर्मरेषा ओलांडताना’ या दोन्ही कल्पनांच्या पलीकडे जाऊन प्रत्यक्ष अनुभवांकडे पाहते. प्रेमाने दोन व्यक्तींना एकत्र आणले. त्यानंतर त्यांना रोजच्या जगण्यात अनेक प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. धर्म, कुटुंब, परंपरा, सामाजिक दबाव, मुलांचे संगोपन, सण-समारंभ आणि वैयक्तिक श्रद्धा या सर्वांचा त्यांच्या सहजीवनावर परिणाम झाला. या प्रक्रियेचा मागोवा घेणे हे पुस्तकाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या पुस्तकाची सर्वांत मोठी ताकद त्याच्या अनुभवाधारित स्वरूपात आहे. लेखक किंवा अभ्यासक स्वतःहून आंतरधर्मीय विवाहाबद्दल सिद्धान्त मांडत नाही. संबंधित जोडप्यांना बोलू दिले जाते. त्यामुळे वाचकाला त्यांच्या अनुभवांच्या जवळ जाता येते. प्रेमाच्या सुरुवातीपासून विवाहानंतरच्या व्यवहारापर्यंतचा प्रवास समोर येतो. कुठे संघर्ष आहे, कुठे समंजसपणा आहे, कुठे तडजोड आहे, कुठे हट्ट आहे आणि कुठे परस्परांच्या जगण्याचा आदर आहे, हे या अनुभवांतून समजते.
या मुलाखतींचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्वतःच्या नात्याकडे पाहण्याची जोडप्यांची तयारी. पुस्तकातील जोडपी आपल्या नात्यातील गुंतागुंत मान्य करतात. त्यामुळे त्यांच्या अनुभवांना भावनिक प्रामाणिकपणा प्राप्त होतो. प्रेमविवाह केला म्हणजे सर्व प्रश्न सुटले, असे त्यांना वाटत नाही. विवाहानंतर माणसाच्या स्वभावाचा, संस्कारांचा आणि कुटुंबीय संबंधांचा नव्याने परिचय होतो. काही समजुती बदलतात. काही दृढ होतात. काहींचा अर्थच बदलून जातो. आंतरधर्मीय विवाहाचा एक महत्त्वाचा परिणाम स्वतःच्या धर्माकडे नव्या नजरेने पाहण्यात होतो. एखाद्या व्यक्तीला आपल्या धर्मातील अनेक गोष्टी बालपणापासून स्वाभाविक वाटत असतात. त्यांच्यावर प्रश्न उपस्थित करण्याची गरज तिला कधी जाणवत नाही. विवाहानंतर वेगळ्या धार्मिक परंपरेत वाढलेल्या व्यक्तीसोबत राहताना आपल्या रूढींचे बाहेरून निरीक्षण करता येते. त्याच वेळी दुसऱ्या धर्माबद्दलच्या मनातील कल्पनांचीही परीक्षा होते. प्रत्यक्ष व्यक्ती आणि तिच्या धर्माबद्दल समाजात प्रचलित असलेली प्रतिमा यात किती अंतर आहे, हे लक्षात येऊ शकते. या अनुभवातून धार्मिक पूर्वग्रहांचा पुनर्विचार केला जातो. काही जोडपी धार्मिक बाबतीत स्वातंत्र्य स्वीकारतात. काही जण सामायिक मार्ग शोधतात. काही वेळा एका व्यक्तीवर दुसऱ्याच्या धार्मिक संस्कारांचा अधिक प्रभाव पडू शकतो. या सर्व शक्यता आंतरधर्मीय सहजीवनाच्या वास्तवाचा भाग आहेत. या विविधतेला स्थान देणे हे पुस्तकातील मुलाखतींचे बलस्थान आहे. विवाह दोन व्यक्तींमध्ये होतो. पण त्याचे पडसाद दोन कुटुंबांमध्ये उमटतात. धार्मिक ओळख, सामाजिक प्रतिष्ठा, नातेवाईकांची मते, भविष्यातील मुलांचा धर्म आणि कौटुंबिक परंपरा यामुळे अनेकदा तणाव निर्माण होतो. प्रेम करणाऱ्या दोन व्यक्तींनी एकमेकांना स्वीकारले असले तरी त्यांचे कुटुंबीय मात्र अनेक वर्षे त्यांच्याशी फटकून राहतात. त्यामुळे आंतरधर्मीय विवाह हा वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि सामाजिक वास्तव यांच्यातील संघर्ष समजून घेण्याची संधी देतो. या संघर्षाची विविध रूपे मुलाखतींमधून समोर येतात.
मुलांच्या संगोपनाचा प्रश्न या सहजीवनातील अधिक गुंतागुंतीचा भाग आहे. मुलाला कोणत्या धर्माची ओळख द्यायची, कोणते सण साजरे करायचे, धार्मिक विधींमध्ये त्याचा सहभाग किती असावा, दोन्ही परंपरांची माहिती द्यायची का, की त्याला स्वतःची निवड करण्याची संधी द्यायची, असे अनेक प्रश्न पालकांसमोर येतात. या प्रश्नांना एकच योग्य उत्तर नसते. प्रत्येक कुटुंब आपल्या अनुभवातून मार्ग शोधते. त्यामुळे या पुस्तकातील अनुभव पालकत्व आणि धार्मिक संस्कार या विषयावरही विचार करायला लावतात. एखादा सण कसा साजरा करायचा, कोणत्या घरात कोणत्या पद्धतीने जायचे, धार्मिक विधीत सहभागी व्हायचे की नाही, मुलाला काय सांगायचे, नातेवाईकांच्या प्रश्नांना काय उत्तर द्यायचे, अशा छोट्या प्रसंगांतून मोठे सामाजिक प्रश्न उलगडतात. या अनुभवांमुळे पुस्तकाला एक वेगळीच वैचारिक उंची मिळाली आहे. मुलाखतींमध्ये व्यक्ती स्वतःच्या जीवनाकडे मागे वळून पाहत असते. त्यामुळे आठवणींमध्ये निवडकपणा असू शकतो. काही प्रसंग अधिक ठळकपणे आठवतात. काही अनुभव विस्मरणात गेलेले असू शकतात. स्वतःच्या निर्णयाचे समर्थन करण्याची मानवी प्रवृत्तीही काही उत्तरांमध्ये काम करू शकते. म्हणून अशा मुलाखतींना अंतिम सामाजिक सत्य मानण्यापेक्षा वैयक्तिक अनुभवांचे प्रामाणिक दस्तऐवज म्हणून वाचणे अधिक फलदायी ठरते.
‘धर्मरेषा ओलांडताना’चे मोठे योगदान एका साध्या जाणिवेत आहे. माणसाची ओळख एका धार्मिक चौकटीत पूर्ण होत नाही. प्रत्येक व्यक्तीच्या मागे तिचे बालपण, शिक्षण, कुटुंब, स्वभाव, अनुभव, विचार, आवडी-निवडी आणि मूल्ये असतात. विवाहामुळे दोन वेगवेगळ्या धार्मिक ओळखी जवळ येतात तेव्हा या सर्व मानवी स्तरांवर संवाद सुरू होतो. त्या संवादातून धर्माविषयीचे प्रश्न उभे राहतात आणि माणूसपणाविषयीचे प्रश्नही उभे राहतात. धर्मरेषा ओलांडणे म्हणजे धर्म विसरणे असे नाही. स्वतःची ओळख टिकवून दुसऱ्याच्या ओळखीचा आदर करता येतो का, हा खरा प्रश्न आहे. मतभेद असूनही सहजीवन शक्य आहे का, याची परीक्षा अशा विवाहांत रोज होत असते. या प्रक्रियेत परस्परांची समज वाढू शकते. स्वतःच्या श्रद्धांकडे पाहण्याची दृष्टी बदलू शकते. काही पूर्वग्रह गळून पडू शकतात. काही भिन्नता कायम राहू शकतात. तरीही संवाद टिकवून ठेवण्याची क्षमता निर्माण होणे ही मोठी मानवी उपलब्धी आहे. म्हणून ‘धर्मरेषा ओलांडताना’ हे पुस्तक आंतरधर्मीय विवाहांमधून उलगडणाऱ्या मानवी अनुभवांचे चिंतन आहे. त्यातील पंधरा मुलाखती पंधरा वेगळ्या जीवनप्रवासांची साक्ष देतात. त्या अनुभवांतून धर्म, प्रेम, कुटुंब, ओळख, स्वातंत्र्य, समायोजन आणि माणूसपण यांचे परस्परसंबंध दिसतात. धर्मांच्या सीमांवर उभे राहून दुसऱ्या धर्माकडे पाहण्याऐवजी त्या सीमांच्या पलीकडे जाऊन समोरच्या माणसाकडे पाहण्याची दृष्टी या अनुभवांतून विकसित होते.
धर्मरेषा समाज आखतो. त्या मनातही रुजतात. त्या ओलांडताना संघर्ष होतो. काही जखमा होतात. काही नाती तुटतात. काही नाती अधिक घट्ट होतात. काही माणसे बदलतात. काही माणसे स्वतःला नव्याने ओळखतात. या सगळ्या प्रक्रियेची संवेदनशील नोंद ‘धर्मरेषा ओलांडताना’ करते. म्हणून हे पुस्तक आंतरधर्मीय विवाहांचा अभ्यास करणाऱ्या वाचकांसाठी महत्त्वाचे आहेच; त्याचबरोबर धर्म आणि माणूसपण यांच्या संबंधाचा विचार करणाऱ्या प्रत्येक वाचकांना ते अंतर्मुख करणारे आहे. प्रेमापलीकडचे सहजीवन समजून घेणारे हे पुस्तक प्रत्येकाने वाचलेच पाहिजे एवढ्या त्या मुलाखती हृद्य आणि विचार करण्यासारख्या झालेल्या आहेत.
☆
परिचय : श्री जगदीश काबरे
मो ९९२०१९७६८०
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
