श्री दिवाकर बुरसे
☆ गौरी पूजनाच्या काही ह्रद्य आठवणी… ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
तेव्हा आम्ही कसबा पेठेतील एका वाड्यात रहात होतो हे सर्वांनाच माहित आहे.
त्या छोट्या घरातही गौरी गणपतीचा सण थाटात साजरा व्हायचा. आमच्या गौरी अगदी वेगळ्या आणि युनिक आहेत. पंच्चाहत्तर वर्षापूर्वीच्या आहेत. हे गौरींचे मुखवटे श्री शंकरराव चौधरी (बबूआत्याचे यजमान) यांनी दिलेले आहेत. आजही आम्ही त्यांचीच स्थापना करतो. जगात इतरत्र कुठेही असे मुखवटे उपलब्ध नाहीत.
माझी आई हाडाची कलाकार होती. तिच्या अंगी नेतृत्व गुणही उच्च प्रतीचे होते. गौरायांचे हात, दागिने, वस्त्रे, फुलाच्या वेण्या, मोत्याच्या जाळ्या इ. सर्व ती स्वहस्ते बनवीत असे.
गौरीला रंगीबेरंगी कर्दळी, डेलिया, झेनिया, आँस्टर, गुलाब इ. फुलांची आरास केली जायची. ही फुले आम्हाला श्री गणपतराव वळे (गोदू आत्याचे यजमान) पुणे विद्यापीठातून आठवणीने, न चुकता घरपोच आणून देत असत. अशी ही दुर्मिळ फुले मंडईत सामान्याना सहसा उपलब्ध नसत.
गौरींना महाप्रसाद केला जात असे. त्यात भात, वरण, चटणी, कुरडया-पापड्या, घोसाळ्याची भजी, अळूची पातळ भाजी, वाटलेली सुकी डाळ, उसळलेल्या मिरच्या, बटाट्याची सुकी भाजी, आमटी, साखरी भात, मसाला भात, काकडीची कोशिंबीर, भोपळ्याचे रायते, आणि पोटात पत्री साखर दडवलेले वेलदोडे घातलेले साजूक तुपातले बेसन लाडू.
आमची आई सुग्रण होती. तिचा स्वयंपाक अति रुचकर असे. तिला स्वतः सद्गुरु श्री नारायण महाराजांचे आशीर्वाद लाभले होते. तिचे ‘अन्नपूर्णा’ हे नावही त्यांनीच ठेवले होते. ती खऱ्या अर्थाने अन्नपूर्णा होती. शेकडो, हजारो माणसे तिच्या हातचे जेऊन संतुष्ट झाली आहेत.
आमच्या दुसऱ्या, म्हणजे भाऊकाकांच्या घरीही स्वतंत्र गौरी असत. इतर मेनू बहुतेक सारखाच असे पण माझी कुसुमकाकू रव्याचे लाडू करीत असे. तिच्या हातचे रव्याचे लाडू खाणे हा एक स्वर्गीय आनंद होता. तसे लाडू मी आजपर्यंत अन्यत्र चाखले नाहीत. कौतुक म्हणजे काकू माझ्यासाठी हे लाडू राखून ठेवीत असे. मग पुढचे आठ दहा दिवस मी रोज काकांकडे जात असे.
गौरीआगमनाच्या दिवशी ज्वारीची भाकरी आणि शेपूची भाजी हा नैवेद्य असे. दुसऱ्या दिवशीच्या जेवणात पडवळाची कढी, घोसाळ्याची भजी आवश्यक असत. तिसऱ्या दिवशीच्या भोजनाचा मेनू सामान्य असे पण दही भात आवश्यक.
गणपती विसर्जनाला वाटलेली कच्ची हरभऱ्याची डाळ, तिला चरचरीत हिंग-जिऱ्याची फोडणी दिलेली असे. इतर जिन्नस मिरची, कोथिंबीर, जिरे, मीठ, लिंबाचा रस इ. चिमूटभर साखरही घातलेली असे. काही अपवाद वगळता, सर्व तिखट मिठाच्या पदार्थात गूळ किंवा साखर आवश्यक. ते आमच्या पुणेरी खाद्यसंस्कृतीचे वैशिष्ठ्य आहे.
ही खिरापत असे आणि वाड्यातील सर्वांना दिली जात असे.
जेवणात साजूक तुपाचा प्रच्छन्न वापर असे. तूप चमच्याने वाढण्याऐवजी वाटीत वाढले जात असे. (त्या वाट्याही वेगळ्या आकाराच्या असत. त्यांना ‘द्रोण’ म्हणत. राजा केळकर संग्रहालयात आता दिसतात.) मोदक, पुरणपोळी यावर तुपाचे तामले उलटे करण्याची प्रथा होती! कोलेस्टेरॉल, वर्कआऊट, बॅलन्स डाएट असले अभद्र शब्द अजून जन्माला यायचे होते!
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
