विभावरी कुलकर्णी
विविधा
☆ साक्षीभाव ☆ विभावरी कुलकर्णी ☆
जर आयुष्यात निर्भेळ आनंद मिळवायचा असेल तर मन आनंदी असावे लागते. त्यासाठी जे करावे लागते त्यातील काही गोष्टी आधीच्या आनंद व आवड या लेखात लिहिले होते. मन आनंदी ठेवण्यासाठी जे करावे लागते, त्यातील एक गोष्ट म्हणजे आपला साक्षीभाव जोपासणे व वाढीस लावणे.
साक्षीभाव (Witness Consciousness) असणे हे केवळ आध्यात्मिक प्रगतीसाठीच नाही, तर दैनंदिन जीवनात शांतता टिकवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. त्याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
भावनांवर नियंत्रण ठेवता येते
जेव्हा आपण एखाद्या घटनेत पूर्णपणे गुंतून जातो, तेव्हा राग, भीती किंवा दुःख आपल्याला अस्वस्थ करतात. साक्षीभावामुळे आपण आपल्याच भावनांकडे ‘बाहेरून’ पाहू शकतो. यामुळे भावनांचा आवेग ओसरतो आणि आपण वाहवत न जाता स्थिर राहू शकतो.
आपल्या विचारात स्पष्टता येते
आपले मन सतत विचारांच्या चक्रात अडकलेले असते. साक्षीभावामुळे आपण विचारांचे कर्ते न होता किंवा त्या विचारांचा भाग न होता केवळ ‘द्रष्टा’ (Observer) बनतो. जेव्हा आपण विचारांकडे त्रयस्थपणे पाहतो, तेव्हा गोंधळ कमी होतो आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता वाढते.
प्रतिक्रियेऐवजी प्रतिसाद द्यावा
साधारणपणे आपण परिस्थितीला त्वरित ‘प्रतिक्रिया’ (Reaction) देतो, जी अनेकदा चुकीची असू शकते. साक्षीभावामुळे आपल्याला विचार करण्यासाठी काही वेळ मिळतो, ज्यामुळे आपण अधिक समंजसपणे ‘प्रतिसाद’ (Response) देऊ शकतो.
तणावमुक्ती होते (Stress Reduction)
जीवनातील अनेक क्लेश हे ‘मी’ आणि ‘माझे’ या आसक्तीतून निर्माण होतात. साक्षीभाव आपल्याला हे शिकवतो की परिस्थिती येते आणि जाते, पण आपला मूळ स्वभाव (आत्मा किंवा चैतन्य) अपरिवर्तनीय आहे. ही जाणीव मनावरचा ताण हलका करते.
स्व-ओळख होते (Self-Realization)
आपण म्हणजे केवळ आपले शरीर किंवा मन नाही, हे समजण्यासाठी साक्षीभाव हा पहिला टप्पा आहे. स्वतःच्या कृतींकडे आणि विचारांकडे तटस्थपणे पाहिल्याने आपल्याला आपल्यातील उणिवा आणि बलस्थाने स्पष्टपणे दिसू लागतात, ज्यामुळे आत्मविकासाची वाट सोपी होते.
थोडक्यात आपण पडद्यावरचा सिनेमा पाहताना त्यातल्या सुख-दुःखाचा आनंद घेतो पण ते ‘सत्य’ नाही हे जाणून असतो, तसेच जीवनाच्या प्रवासात ‘साक्षी’ राहिल्याने आपण जीवनाचा समतोल न गमावता आनंद घेऊ शकतो.
एखाद्या गोष्टीकडे साक्षी भावाने बघणे म्हणजे तटस्थपणे, कोणताही पूर्वग्रह न ठेवता आणि स्वतःला त्या घटनेशी न गुंतवता केवळ एक ‘द्रष्टा’ म्हणून पाहणे. ही वृत्ती विकसित करण्यासाठी खालील काही गोष्टींचा सराव उपयुक्त ठरतो.
वर्तमानात राहणे (Mindfulness)
जे घडत आहे, त्याकडे लक्ष द्यायचे. जेव्हा आपण भूतकाळात किंवा भविष्यात गुंतलेले असतो, तेव्हा आपण साक्षीभाव हरवून बसतो. म्हणून सध्याच्या क्षणी जे समोर आहे, त्यावर आपले पूर्ण लक्ष केंद्रित करावे.
विचारांपासून अलिप्तता ठेवणे
मनात येणारे विचार म्हणजे ‘आपण’ नाही, हे समजून घ्यायचे. मनातील विचारांना एका वाहत्या नदीसारखे बघायचे. नदीच्या काठावर बसून पाणी वाहताना पाहणे म्हणजे साक्षीभाव. त्या पाण्यात उतरून वाहून जाणे म्हणजे विचारांत गुंतणे.
‘लेबल’ लावणे थांबवायचे.
आपल्याला प्रत्येक गोष्टीला ‘चांगले’ किंवा ‘वाईट’ असे लेबल लावण्याची सवय असते. साक्षीभाव म्हणजे गोष्टी जशा आहेत तशाच स्वीकारणे. त्याबद्दल कोणतेही मत (Judgment) न बनवता केवळ त्यांचे अस्तित्व मान्य करणे.
श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे.
जेव्हा मन विचलित होते किंवा भावना अनावर होतात, तेव्हा आपल्या श्वासाकडे लक्ष द्यायचे. श्वास आत येणे आणि बाहेर जाणे हे केवळ पाहत राहिल्याने (किंवा श्वास मोजायचे). यामुळे
आपल्याला शरीराच्या आणि मनाच्या हालचालींकडे तटस्थपणे पाहण्याची सवय लागते.
‘मी’ पणाचा त्याग करायचा
”हे माझ्यासोबत घडत आहे” ऐवजी “अशी एक घटना घडत आहे” असा विचार करण्याचा प्रयत्न करायचा. जेव्हा आपण स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवतो, तेव्हा भावनांचा परिणाम जास्त होतो. स्वतःला त्या चौकटीतून बाहेर काढून एका प्रेक्षकाप्रमाणे (Observer) त्या घटनेकडे पहायचे. त्या साठी एक छोटा सराव रोज करायचा.
दिवसभरातून किमान ५ मिनिटे शांत बसायचे. आजूबाजूचे आवाज, शरीरातील संवेदना आणि मनात येणारे विचार यांना केवळ ओळखायचे. त्यांना बदलण्याचा किंवा थांबवण्याचा प्रयत्न करायचा नाही. हाच ‘साक्षीभाव’ आहे.
हा सराव सातत्याने केल्यास कठीण प्रसंगातही मन शांत ठेवण्यास मदत होते.
साक्षीभाव जोपासणे या साठी आकाश आणि ढगांची गोष्ट खूप उपयुक्त वाटते. एका विस्तीर्ण आणि अथांग आकाशाची कल्पना करायाची. हे आकाश कायम स्थिर आणि शांत असते.
आकाशाची स्थिती कायम बदलती असते.
कधी या आकाशामध्ये पांढरे शुभ्र, कापसासारखे सुंदर ढग येतात, तर कधी काळेकुट्ट आणि विजा कडाडणारे पावसाचे ढग येतात. कधी कधी खूप जोराचे वादळ येते, तर कधी कडक ऊन पडते.
आकाशाची भूमिका खूप महत्वाची असते.
ती अशी की, काळे ढग आले म्हणून आकाश ‘दुःखी’ होत नाही किंवा पांढरे ढग आले म्हणून ते ‘आनंदी’ होत नाही. पाऊस पडला तरी आकाश ओले होत नाही आणि ऊन पडले तरी आकाश जळून जात नाही. ढग येतात आणि निघून जातात, पण आकाश मात्र ‘जसे आहे तसे’ स्थिर राहते. आकाश केवळ त्या ढगांचा ‘साक्षी’ असते.
या उदाहरणाचे आपल्या जीवनाशी नाते आहे असे नेहेमी वाटते.
आकाश म्हणजे आपले मूळ स्वरूप (स्वत्व), जे कधीच बदलत नाही आणि कायम शांत असते.
ढग म्हणजे आपले विचार आणि भावना! मनात येणारे रागाचे, आनंदाचे, दुःखाचे किंवा चिंतेचे विचार हे त्या ढगांसारखे आहेत. ते येतात आणि थोड्या वेळाने निघून जातात. हे बघून
साक्षीभाव कसा जोपासायचा याची शिकवण मिळते.
जेव्हा मनामध्ये एखादा त्रासदायक विचार येईल, तेव्हा स्वतःला सांगायचे “मी हे विचार (ढग) नाही, मी तर हे विचार पाहणारे आकाश आहे. ” जेव्हा आपण स्वतःला विचारांपासून थोडे बाजूला करून ‘पहायला’ शिकतो, तेव्हा आपण त्या विचारांच्या प्रवाहात वाहून जात नाही. यालाच ‘साक्षीभाव’ म्हणतात.
सरावासाठी एक सोपी कृती करायची.
दिवसभरात जेव्हा कधी तुम्हाला अस्वस्थ वाटेल, तेव्हा एक मिनिट डोळे मिटून असा विचार करायचा की, मन म्हणजे एक मोकळे आकाश आहे आणि आपले विचार त्यावरून तरंगत जाणारे ढग आहेत. त्यांना थांबवण्याचा प्रयत्न करायचा नाही किंवा त्यांच्यावर रागव्हायचे नाही. फक्त ते ढग जात आहेत हे पहात राहायचे.
या शांतपणे पाहण्याच्या प्रक्रियेतूनच आपल्यामध्ये ‘साक्षीभाव’ विकसित होऊ लागेल.
© विभावरी कुलकर्णी
मेडिटेशन,हिलिंग मास्टर व समुपदेशक, संगितोपचारक.
सांगवी, पुणे
– ८०८७८१०१९७
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
