मंजिरी येडूरकर
इंद्रधनुष्य
☆ स्वातंत्र्याच्या इतिहासातील हरवलेली स्त्री-पाऊलवाट… – लेख क्र. १ ☆ मंजिरी येडूरकर ☆
*
या मालिकेमध्ये आपण ज्या स्त्रिया घेणार आहोत त्या स्त्रियांनी कदाचित स्वातंत्र्याचा इतिहास लिहिला नसेल पण इतिहास घडवताना त्यांनी आपल्या पाऊल खुणा उमटविल्या आहेत. त्यामुळे त्यांच्या उल्लेखशिवाय हा इतिहास अपुरा नक्कीच असेल. स्वातंत्र्य एका दिवसात मिळाले नाही, तसेच ते मोजक्या व्यक्तींनीही मिळवून दिले नाही. अनेक हात वेगवेगळ्या प्रकारे पुढे आले आणि त्यात स्त्रिया कधीच मागे नव्हत्या. म्हणजे स्त्रियांची संख्या इतकी मोठी आहे की मी या मालिकेत फक्त मोजक्या नऊ स्त्रिया घेत आहे.
गत वर्षी झलकारीबाई, दुर्गा भाभी, राणी अवंतीबाई, राणी गाइदिनल्यू, मातंगिनी हाजरा, कनकलता बरुआ, उदादेवी, कुमारी मैना, सुशीला दीदी या नऊ स्त्रिया घेतल्या होत्या.
आज पहिले नाव आहे, राजमती पाटील!
यांचा जन्म १९२० साली सांगली जिल्ह्यातील ऐतवडे बुद्रुक येथे एका शेतकरी कुटुंबात झाला. वडील धार्मिक वळणाचे होते. असे म्हणतात की त्या लहानपणी कंदीलात रॉकेल भरत असताना रॉकेलचा भडका उडाला व मुलीला वाचवताना त्यांची आई मात्र भाजून गंभीर जखमी झाली व त्यातच आईचा अंत झाला. आपल्यामुळे आपली भावंडे पोरकी झाली हे शल्य बोचत राहिले. त्यामुळे त्यांनी लग्न न करण्याचा निर्णय घेतला व घरच्या जबाबदाऱ्या समर्थपणे पेलल्या.
लहान भावाला शिक्षणासाठी बाहुबलीच्या आश्रमात ठेवण्यासाठी गेल्या असता त्यांची भेट आचार्य समंतभद्रा यांच्याशी झाली. त्यांनी राजमतीला सोलापूरच्या जैन श्राविकाश्रमात जाण्याचा सल्ला दिला. श्रीमती राजूलमती शहा यांनी स्त्रियांसाठीचा आश्रम सोलापूर येथे १९२३ साली सुरू केला होता. तेथे गरीब, निराधार स्त्रियांना शिक्षण देऊन समर्थ केले जात होते. बोलक्या व निर्भिड स्वभावामुळे राजमती या आश्रमातील सर्वांच्या अतिशय लाडक्या झाल्या.
राजमती जेंव्हा आश्रमातून आपल्या गावी यायच्या तेंव्हा त्यांना चळवळीची माहिती मिळत असे. त्याची चर्चा श्राविकाश्रमातील मैत्रिणींशी व्हायची. इंग्रजांना हकलण्यासाठी आपल्या भागातील तरुण मुले जीवाचे रान करत आहेत, तुरुंगवास भोगत आहेत, याची जाणीव होत होती. आश्रमातील इतर मैत्रिणींसह राजमती सभा, मिरवणुका यात सहभागी व्हायच्या. आश्रमातील सुमतीबाई शहा ह्या चळवळीतील सक्रिय कार्यकर्त्या होत्या. ४२ च्या चळवळीतील सातारच्या प्रतिसरकारचे भूमिगत कार्यकर्ते सोलापुरात आश्रय घेत. त्यामुळे कार्यकर्त्यांचे योगदान, शांतीलाल शहा, तुलसीदास जाधव अशा कार्यकर्त्यांची प्रेरणा यामुळे आश्रमातील मुलींचे व्यक्तिमत्व घडत होते.
सोलापूरच्या आश्रमात असतानाच त्या शाळेतील तास चुकवून क्रांतिकारकांना मदत करीत असत. भित्तीपत्रके तयार करणे, त्यांची बुलेटिन्स कुठे पाठवायची, कशी वाटायची हे कार्य करीत होत्या.
तिथून सातवी पास झाल्यावर त्यांना मेरी होर्डिंग ट्रेनिंग कॉलेज मधील शिक्षिका प्रशिक्षण केंद्रात पाठवण्यात आले. सातारच्या प्रतिसरकारचे भूमिगत कार्यकर्ते सोलापूरला येत तेव्हा राजमती कोणाला न कळत कॉलेजच्या वेळात बाहेर पडून सोलापूरच्या टिळक चौकातील देश बांधवांच्या घरी चालणाऱ्या स्वातंत्र्य चळवळीच्या चर्चेत सहभागी होत होती.
तिच्या धाडसी स्वभावामुळे ९ ऑगस्ट १९४२ ला टिळक चौकात तिरंगा फडकवण्यासाठी राजमतीचे नाव निश्चित केले गेले. आठ ऑगस्ट च्या रात्री तिने गरजेच्या वस्तू एका गाठोड्यात बांधल्या व रात्री ठरलेल्या ठिकाणी पोचली ते सामान ठेवले व पुन्हा आश्रमात परत आली. आश्रमात जर या गोष्टी कळल्या तर आपली येथून गच्छंती होईल म्हणून सर्व प्रकारची काळजी तिने घेतली. सकाळी नेहमीप्रमाणे कॉलेज साठी म्हणून आश्रमा बाहेर पडली. टिळक चौकातील देशभक्तांच्या घरी जाऊन नऊवारी साडी, ठसठशीत मोठे कुंकू लावून, हातात तिरंगा घेऊन, भारत मातेच्या जय घोषात टिळक चौक गाठला. क्रांतिकारी जमले होतेच. पोलिसांनी कार्यकर्त्यांची धरपकड सुरू केली. एक स्त्री समोर पाहिल्यावर पोलीसही गोंधळले. त्यांनी राजमतीला झेंडा खाली ठेवण्यास सांगितले. पण तिने ठाम नकार दिला. त्यामुळे तिला अटक झाली व सोलापूरच्या तुरुंगात तिची रवानगी झाली. कोर्टात तर तिने सिटी मॅजेस्ट्रेट गिरमे साहेब यांच्या समोर आपली बुलेटिन्स ठेवली. त्यामुळे तिला सत्याग्रहा बद्दल सहा महिने व बुलेटिन्स ठेवून कोर्टाचा अवमान केल्याबद्दल तीन महिने कारावास व दोनशे रुपये दंड पण दंड न भरल्यामुळे आणखीन दोन महिने ज्यादा शिक्षा झाली. मग तिची रवानगी येरवड्याच्या तुरुंगात झाली. तिथे तिची भेट तुरुंगातील इतर क्रांतिकारी स्त्रियांशी झाली. आणि स्वातंत्र्य लढ्यात समर्पणाची भावना दृढ झाली. चांगल्या वागणुकीमुळे सहा महिन्यातच ती श्राविकाश्रमात परत आली.
पण आश्रमाच्या मागे राजमतीमुळे पोलिसांचा ससेमिरा सुरू राहणार म्हणून राजमतीला आश्रमात प्रवेश नाकारला गेला. मग ती साताऱ्यामध्ये प्रतिसरकारच्या रूपाने सुरू असलेल्या आंदोलनात सक्रिय सहभागी झाली. त्यांनी तिला कुंडल व वाळवा या गटातील क्रांतिकारी लोकांमध्ये धाडले.
त्यांच्याकडे सरकारी खजिन्यांवर धाडी टाकणे, दळणवळणाची साधने उध्वस्त करणे व त्यासाठी लागणारी काडतुसे पिस्तुले मिळवून आणणे अशी कामे सोपविली होती. या मोहिमेत जी.डी लाड, नागनाथ अण्णा नायकवडी यांच्यासह राजमती पण होती. गोवा, बेळगाव, नाशिक या भागातून हे साहित्य आणले जाई. अशी जोखमीची कामे गुप्त राहून राजमतीने केली. असे असामान्य धैर्य, स्वातंत्र्यासाठी काहीही करण्याची जिद्द असणाऱ्या राजमती पाटील यांना आमचा मानाचा सलाम!!
इतिहासात काही पानांना मोठी अक्षरे मिळतात तर काही पानांना लहान अक्षरे मिळतात.राजमतीची कथा त्या लहान अक्षरात लिहिलेल्या मोठ्या धैर्याची आहे.
– क्रमशः भाग १
© मंजिरी येडूरकर
लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
