डॉ. शोभना आगाशे
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – १६ ☆ डॉ. शोभना आगाशे ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
पद्मविभूषण श्री दत्तात्रेय उर्फ काकासाहेब कालेलकर यांनी कविवर्य ‘ऋग्वेदी’ यांच्या ‘अभंग गीतांजली’ (टागोर यांच्या ‘गीतांजली’चा मराठी भावानुवाद) साठी लिहिलेल्या प्रस्तावनेतील वेचक भाग आपल्या माहितीसाठी आज प्रस्तुत करीत आहे.
श्री काकासाहेब कालेलकर हे थोर स्वातंत्र्यसेनानी, म. गांधींचे अनुयायी व सहकारी, थोर समाजसेवक, मराठी, गुजराती, हिंदी व इंग्रजी भाषांतील साहित्यिक, साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते लेखक, अनेकविद्यापीठांचे कुलगुरू असले तरी तेकविवर्य ‘ऋग्वेदी’ यांचे एके काळचे विद्यार्थी होते व रविंद्रनाथ टागोरांबरोबर शांतिनिकेतन मध्ये राहिले असल्यामुळे त्यांच्यामधील माणूस व कवी यांना जवळून ओळखणारे होते; याच कारणांमुळे त्यांनी ‘ऋग्वेदी’ यांच्या ‘अभंग गीतांजली’स प्रस्तावना लिहिण्याचे मान्य केले असावे.
कालेलकर लिहितात, “गीतांजली मध्ये टागोरांनी परमात्म्याला हृदयापासून साद घातली आहे. आपल्या हृदय सागरात भरती /ओहोटी, लहान मोठ्या लाटांचा महोत्सव अखंड चालूच असतो आणि जोपर्यंत असे आहे तोपर्यंत गीतांजली सारख्या हृदय काव्याची आवश्यकता मनुष्याला असणारच. गीतांजली वाचत असताना आपण काव्यसुख घेत आहोत असा अनुभव येत नाही तर हृदयाला दिव्य आहार मिळत आहे, पौष्टिक रसायन पोहोचत आहे, असे वाटते. म्हणूनच गीतांजली हा ग्रंथ जगाच्या धार्मिक साहित्यात कायमचे स्थान मिळवणार आहे याविषयी शंका नाही. ”
“रवींद्रनाथांनी मानसशास्त्र आणि समाज शास्त्र यामध्ये खूप खोल उतरून कवित्वाचा एक नवाच आणि कष्टसाध्य असा आदर्श आपल्यापुढे ठेवला आहे. या कवीने भारतीय संस्कृतीच्या अंगप्रत्यंगाचे आकलन केलेले असले पाहिजे. प्रेम भावना आणि धर्म भावना यांचे रहस्य त्याला अवगत असले पाहिजे. कोणत्याही कवी मध्ये अद्भुत वशीकरण विद्या असते. तो परिचित आणि अपरिचित सर्वच लोकांचे हृदय काबीज करतो. आणि जणू कांही त्याची ही मोहिनी विद्या पाहूनच सरस्वती देवी त्याला वाचाशक्तीचे वरदान देते. जो भाव व्यक्त करावयाचा असेल त्याला अनुरूप असे शब्द जणू कांही आपोआप न बोलावता येऊन उभे राहतात. एकही शब्द प्रयत्नपूर्वक आणून बसवला असेल अशी शंका देखील मनात येत नाही. तद्वतच या विभुतीने मनुष्य जीवनाचा ठाव घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. म्हणूनच त्यांच्या वाणीमध्ये आत्मविश्वास, सामर्थ्य आणि व्यापकता आली आहे. टागोरांनी कवित्वाचा एक महान आदर्श जगापुढे मांडला आहे. “
“रवींद्रनाथांची प्रतिभा जितकी स्वतंत्र आहे तितकीच ती आर्य संस्कृतीचे परिपक्व फळ आहे. त्यांच्या लेखात, भाषणात, कवितेत आणि नाटकात हिंदुस्थानातील साहित्याच्या उत्तमांशाची छाप स्पष्ट दिसते. भास, कालिदास यांचा हा कवी वारस आहे, हे ओळखावयास फारसे परिश्रम पडत नाहीत. हिंदुस्थानच्या संत कवींच्या साहित्याचे त्यांनी आकंठ पान केले आहे; याची गीतांजलीतील कोणतेही पद्य साक्ष देऊ शकेल. उपनिषदे, बौद्ध वाङ्मय, वैष्णव संप्रदायाचे साधुसंत आणि महर्षी देवेंद्रनाथ अशा अनेक तत्वज्ञांची छाप रवींद्रनाथांच्या काव्यावर पडलेली दिसते. “
“गीतांजलीत सर्वत्र आर्य भावनाच दिसून येते. गीतांजली ही एक कवी वृत्ती नसून एक सबंध संस्कृतीच आहे. येथून तेथून सर्वत्र ईश्वरभक्ती, ईश्वरनिष्ठा आणि मांगल्याचीच उपासना या कवितांमधून दिसून येते. “
शांतिनिकेतन मध्ये असताना एके दिवशी काकासाहेब त्यांना म्हणाले, ” गुरुदेव, आपल्याकडून काही बोध ऐकावा अशी माझी इच्छा आहे. ” तेव्हा टागोर म्हणाले, “मी कवी आहे. कवीची वृत्ती हीच माझी साधना! मी कोणाचा गुरु होऊ शकत नाही. “
अशा यानिरभिमानी, निरलस, व निरुपाधिक महाकवीस सादर प्रणाम!
—–
☆ गीत : ४९ ☆
YOU came down from your throne and stood at my cottage door.
I was singing all alone in a corner, and the melody caught your ear. You came down
and stood at my cottage door.
Masters are many in your hall, and songs are sung there at all hours. But the simple carol of this novice struck at your love. One plaintive little strain mingled with the great music of the world, and with a flower for a prize you came down and stopped at my cottage door.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ४९ ☆
☆
गात होतो तुझीच गीते
सूर, लय, ताल काहीच नव्हते
*
होती फक्त भक्तीने ओथंबलेली
म्हणूनच तुला ती इतकी भावली
*
शाही तुझे तख्त सोडून आलास
बावरलो मी, पाहून हसलास
*
पाऊल तुझे माझ्या कुटीत
अडखळलो मी तिथेच ताटीत
*
वाटलं, तुझा यक्ष-किन्नरांचा दरबार
मी गीतसागरातील एक तुषार
*
तुझे सारेच प्रहर गीतांचे
माझे सारे तुझ्याच नादाचे
*
भाग्य थोर, ते तुझ्या कानी पडावे
अन् तू माझ्या झोपडीत यावे
*
एक फूल माझ्या हाती दिलंस
आणि हे तुझं बक्षीस म्हणालास
*
अजून कवटाळतो ते फूल उराशी
अन् तुझी चरणधूळ कपाळाशी
*
– भावानुवाद © शोभना आगाशे
संपर्क: ९८५०२२८६५८
—–
☆ गीत : ५० ☆
I HAD gone a-begging from door to door in the village path, when thy golden chariot
appeared in the distance like a gorgeous dream and I wondered who was this King of all kings!
My hopes rose high and me thought my evil days were at an end, and I stood waiting for
alms to be given unasked and for wealth scattered on all sides in the dust.
The chariot stopped where I stood. Thy glance fell on me and thou earnest down with a smile. I felt that the luck of my life had come at last. Then of a sudden thou didst hold out thy right hand and say “What hast thou to give to me?”
Ah, what a kingly jest was it to open thy palm to a beggar to beg! I was confused and
stood undecided, and then from my wallet I slowly took out the least little grain of corn and gave it to thee.
But how great my surprise when at the day’s end I emptied my bag on the floor to find a least little grain of gold among the poor heap. I bitterly wept and wished that I had had the heart to give thee my all.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ५० ☆
☆
भीक मागत होतो दारोदार,
मी एक भिक्षेकरी
सुरेख स्वप्नांसारखा,
दिसला रथ तुझा सोनेरी
*
तू फेकलेल्या सुवर्णमुद्रा,
गोळा करीन म्हणतो
वाईट दिवस सरले,
आशेचे किरण पाहतो
*
अचानक थांबला रथ,
माझ्याच समोर येऊन
त्याचं तेज चमकलं,
नशीब उभं दार उघडून
*
‘ओम् भवती भिक्षां देही’
तू म्हणालास हात पसरून
असा कसा हा राजा जगतो
भिकाऱ्याकडे भीक मागून
*
गोंधळलो मी, झोळीतून चार
दाणे काढून दिले तुला
आल्यावर केली झोळी रिकामी,
तितकेच सुवर्ण दिलेस तू मला
*
मी रडलो, नाही ओळखले
तुला कसे मी रे!
देण्यासाठी सर्वस्व होते,
सोने झाले असते की रे!
*
– भावानुवाद © शोभना आगाशे
संपर्क: ९४५०२२८६५८
—–
☆ गीत : ५१ ☆
THE night darkened. Our day’s works had been done. We thought that the last guest
had arrived for the night and the doors in the village were all shut. Only some said, The king was to come. We laughed and said “No, it cannot be!”
It seemed there were knocks at the door and we said it was nothing but the wind. We put out the lamps and lay down to sleep. Only some said, “It is the messenger!” We
laughed and said “No, it must be the wind!”
There came a sound in the dead of the night. We sleepily thought it was the distant
thunder. The earth shook, the walls rocked, and it troubled us in our sleep. Only some said, it was the sound of wheels. We said in a drowsy murmur, “No, it must be the rumbling of clouds!”
The night was still dark when the drum sounded. The voice came “Wake up! Delay not! “We pressed our hands on our hearts and shuddered with fear. Some said, “Lo, there is the king’s flag!” We stood up on our feet and cried “There is no time for delay!”
The king has come but where are lights, where are wreaths? Where is the throne to seat him? Oh, shame! Oh utter shame! Where is the hall, the decorations? Some one has said, “Vain is this cry! Greet him with empty hands, lead him into thy rooms all bare!”
Open the doors, let the conch-shells be sounded! In the depth of the night has come the king of our dark, dreary house. The thunder roars in the sky. The darkness shudders with lightning. Bring out thy tattered piece of mat and spread it in the courtyard. With the storm has come of a sudden our king of the fearful night.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ५१ ☆
☆
दिवस सरला, रात्र झाली
कष्टकरी दमला, दारे लागली
*
कुणी म्हणालं,
“राजा अजून यायचा आहे”
*
आम्ही हसलो, थाप पडली
वारा असेल, ज्योत विझली
*
कुणी म्हणालं,
“राजाचा दूत आला आहे”
*
गडगडू लागलं, पृथ्वी हलली
थरथरल्या भिंती, सारी दचकून उठली
*
कुणी म्हणालं,
“रथाच्या चाकांचा आवाज आहे”
*
आणखी गडद रात्र, ढोल वाजले
उठा, उशीर नको, शब्द कानी आले
*
कुणी म्हणालं,
“राजाचं निशाण फडकतं आहे”
*
रडू लागलो, दिवे कुठे आहेत?
रथ, दरबार कुठे, पुष्पहार कुठे आहेत?
*
कुणी म्हणालं,
“आता रडणं व्यर्थ आहे “
*
दारे उघडा, रिकाम्या खोलीत बोलवा
रिकाम्या हातांनीच भेटा, शंख वाजवा
*
कुणी म्हणालं,
“मध्यरात्री, भकास घरात राजा आला आहे “
*
अंधाराचा थरकाप, वीज आकाशात
फाटकी चटई, पसरा आवारात
*
कुणी म्हणालं,
“वादळाबरोबर, भयावह रात्रीचा राजा आला आहे”
*
कांही तयारी नको, दार फक्त उघडे ठेवा
तो भावाचा भुकेला, मन मात्र शुद्ध ठेवा
*
कुणी हुषार बोलला, “त्रैलोक्याचा राजा आला आहे”
*
– क्रमशः भाग १७..
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © शोभना आगाशे
सांगली
दूरभाष क्र. ९८५०२२८६५८
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
जीवनरंग 
जीवनरंग 
