मराठी साहित्य – मनमंजुषेतून ☆ ऐकावे ते नवलच… ☆ संग्राहक व मांडणी – श्री सुहास सोहोनी ☆

श्री सुहास सोहोनी

 मनमंजुषेतून 

☆ ऐकावे ते नवलच… ☆ संग्राहक व मांडणी – श्री सुहास सोहोनी ☆

☆

मुद्रित छापील पुस्तकांस स्पर्श केल्यास विटाळ होतो.

– – अगदी एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरपर्यंत महाराष्ट्रातल्या विद्वान परंतु सनातनी बुद्धीवाद्यांचं या बाबतीत एकमत होतं!

“केवळ धर्मांतराच्या कारणास्तव गोऱ्या साहेबाने छापील पुस्तके आणिली. ती वाचाल तर बाटाल, असा प्रचार आमचे कित्येक भोळे, कर्मठ व नैष्ठिक ब्राह्मण करितात. त्यांस छापिल कागदांस शिवावयांस आणि मजकूर वाचावयांस भय करते. ” असा उल्लेख गो. ना. माडगांवकरांच्या १८६३ साली छापलेल्या पुस्तकात केला आहे.

दादोबा पांडुरंग यांनी आपल्या लघुकौमुदिनीचे हस्तलिखित अभिप्रायासाठी प्रो. बाळशास्त्री जांभेकर यांचेकडे पाठविले असता, “यातील पाणिनीची अष्टाध्यायीतील सूत्रे वेदोक्त असल्यामुळे त्यांस आपल्या बुकांत छापून ओवळी करून ती विटाळू नयेत. ” असा आपला अभिप्राय जांभेकरांनी दिला.

छपाईच्या शाईमध्ये चरबी असते, असे अनेक लोकांचे म्हणणे त्या काळी असे. त्यामुळे बहुतेक सारे धार्मिक साहित्य हस्तलिखित पोथ्या, ग्रंथ या स्वरूपातच होते. एका डोकेबाज छापखानावाल्याने गाईच्या साजुक तुपात स्वतःपुरती शाई तयार करून गुरुचरित्र छापले. त्याची जाहिरात तो “साजुक तुपातले गुरुचरित्र” अशी करत असे!

रावसाहेब विश्वनाथ नारायण मंडलिक हे आंघोळ केल्यानंतर छापिल ग्रंथाला शिवतही नसत. लाकडी चिमट्याचा वापर करीत.

छापील पुस्तकांसोबत अनेक विद्वानांचा ग्रंथालयांसही विरोध होता. मुंबईचे एक विद्वान पुढारी रा. रा. धोंडूअण्णा दांडेकरांच्या जून १८६७ रोजी झालेल्या भाषणात ते म्हणाले होते की,

“पुस्तकालये म्हणजे नादान राज्यकर्त्यांच्या नादी लागलेल्या बाटग्या लोकांचा अव्यापारेषु व्यापार! पुस्तकालये हवीतच कशास? तेथे आपल्या धर्माची अनेक परमपूज्य पुस्तके ठेवतील. आणि गांवातील चटोर पोरे बसून अद्वातद्वा बडबड करतील. पान, तंबाखू खात विड्या ओढत बसतील. या करिता आम्हास छापील बुकेही नकोत आणि पुस्तकालयेही नकोत!!

कालांतराने मुद्रणाविरुद्धचे लोकांचे प्रतिकूल मत हळू हळू नष्ट झाले. छापिल पुस्तकांचे राज्य आले. पुस्तकांची शेकडो दुकाने उघडली. ग्रंथालये छापिल पुस्तकांनी भरून गेली आणि हस्तलिखितांचे युग हळू हळू भूतकाळात जमा झाले.

☆

संग्राहक व मांडणी : श्री सुहास सोहोनी

रत्नागिरी

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈