सुश्री शीला पतकी
मनमंजुषेतून
☆ “गंजी – –” ☆ सुश्री शीला पतकी ☆
कामवाली बाई सकाळी आली आणि म्हणाली “बाई नवऱ्याला काही खाता येत नाही…..पाच सहा महिन्यापूर्वी त्याचं कॅन्सरचे ऑपरेशन झाले जबड्याचे… त्याला पुढे फिजिओथेरपी न दिल्यामुळे सगळेच स्नायू आखडलेत त्यामुळे त्याला गिळताना त्रास होतो काही खाता येत नाही.”
मी म्हणाले,”थांब तुला गंजी करून देते ज्वारीच्या पिठाची”. अर्ध पातेलं गंजी करून तिला मी दिली तिने बागेत काम करत असलेल्या नवऱ्याला ती दिली. थोड्या वेळाने आल्यावर ती म्हणाली,”बाई पोट भरल्यावानी झालं बघा त्यांचं, तुम्हाला कसे येते गंजी वगैरे”. मी म्हणाले, “अगं माझ्या वडिलांचा आवडता पदार्थ होता”… “तुम्ही काय काय शोधून काढता बघा “.. मी म्हणाले, “तुझ्यासारखं नाही, स्वयंपाक शून्य आहेस कि ग नातवंड झाली तरी काही जमत नाही तुला बाईच्या जातीला चार पदार्थ आले पाहिजेत मी कुठे कधी स्वयंपाक केला पण बघून बघून सगळे येते मला” गंजी कुठे बघितली तिने विचारलं आणि मला आठवलं वडिलांनी सांगितलेले गंजीचे किस्से….
मी हुशार असल्यामुळे वडिलांबरोबर नकलांचे कार्यक्रम वगैरे करत असल्यामुळे घरात जरा जास्त लाडकी होते. माझ्या जेवणाच्याही कटकटी खूप असायच्या आणि आताही आहेतच एकदा मी असंच आईला म्हणाले,”काय आहे ग कसलं जेवण आम्ही एवढे बाहेर मर मर कष्ट करायचे घरी साधे जेवण सुद्धा नीट नाही “….खरं तर आज कळते ते किती सुंदर जेवण होते. वडिलांनी मला जवळ बसून घेतले आणि सांगितलं” हे बघ बाळा मी सतरा वर्षाचा होतो तेव्हा तुरुंगात गेलो एका व्यासपीठावरती टिळक चौकात भाषण केलं आणि मला त्याच्यात पहिली सहा महिन्यांची शिक्षा झाली. तुरुंगात सकाळी उठून कैद्यांना झाडलोटेची काम करावी लागायची त्यानंतर त्यांना नाष्ट्यात गंजी हा प्रकार मिळायचा आणि वरिष्ठ नेते किंवा इन्कम टॅक्स भरणारे माणसं.. त्यांना दूध मिळायचं. आम्ही गंजी गटात होतो.
गंजी म्हणजे पाण्यामध्ये मीठ आणि जिरे टाकून पाणी उकळवायचे आणि त्यात ज्वारीचे पीठ पाण्यात कालवून शिजवायचे त्याला तिखट नाही फोडणी नाही तेल नाही असाच पटकन होणारा तुरुंगातला सार्वजनिक पदार्थ. सर्वांना एक मोठा वाडगा भरून गंजी मिळायची. त्यानंतर आमच्या बराकितल्या इथल्या दोघा जणांना दररोज सकाळी दोन पायली दळण दळावे लागे मी खेड्यातला राकट होतो त्यामुळे तेवढ्या लहान वयात मी ते दोन पायली दळण दळत असे.एका जात्यावर दोघांनी उभे राहून दळण दळायचे. अडीच तीन तास त्या दळण्यासाठी लागत असत दिवस भर इतकी धडपडीची मेहनतीची कामे केल्यानंतर अगदी तरटावर ही गाढ झोप लागायची आणि सकाळी दिली जाणारी गंजी अमृततुल्य वाटायची त्याचं कारण कोवळ्या वयातली पोटात पडणारी आग आणि ती भूक सतरा अठरा वर्षाच्या त्या पोराला ते शिजलेलं पीठ पोटात घालून काम करावे लागायचं तरीही आम्ही तो आनंद मानायचा कारण…. आम्ही देशासाठी हे सगळं सोसत होतो. देशाला स्वातंत्र्य मिळावं म्हणून हे करत होतो… हे एक उर्मी होती…आणि आमच्यापैकीच काही बांधवांनी बनवलेली ती गंजी होती.
गंजी तुरुंगाच्या पाठीमागच्या मोकळ्या जागेत चुलीवर लाकडं खाली लावून बनवली जायची तीन-चार जण ती घोटत राहायचे कधी त्यात वरच्या झाडाची पानं पडलेली असायची पीठ चांगलं नसेल तर पिठातही अनेक गोष्टी त्यात सापडायच्या त्या सहज बाजूला काढून आम्ही गंजी पिऊन टाकायचं पिणे नाकारणे आम्हाला परवडणाऱ नव्हते… पोटात प्रचंड भूक असायची. पुढे दोन पायलीचे दळण दळावयाचे असायचे त्या श्रमासाठी ती गंजी इतकी गोड लागायची मग पुढे तुरुंगात खूप गर्दी झाली तेव्हा आम्हा अगदी तरुण असणाऱ्या मुलांना बी ब्लॉक मध्ये टाकलं त्यात यशवंतराव चव्हाण स. का पाटील यासारखे दिग्गज नेते मंडळी होती त्यांना मात्र दूध मिळायचे कारण पाटील तर इन्कम टॅक्स भरत होते पण आम्हाला गंजीच आवडत होती गंजीने पोट भरत होते ग्लासभर दुधाने नाही तेव्हा जे अन्न मिळतं ते नाव न ठेवता खायचं देश स्वतंत्र झाला असला तरी समृद्ध झालेला नाही! अजून आपल्या सगळ्यांचा विकास व्हायचाय लोकांना हेही मिळत नाही” शेवटची दरडावणी जोरात असायची आणि मुकाट्याने समोर येईल ते आम्ही खात असू!
तुरुंगातली आठवण म्हणून आमच्या घरी कधी वडिलांची खास फर्माईश असे “शांता आज तुरुंगासारखी मस्त गंजी बनव”… आम्ही चेष्टेने त्याला म्हणायचं म्हणजे झाडाची पानं वगैरे टाकू दे का दादा आणि मग तुरुंगातल्या अनेक आठवणी काढत सकाळी प्यालेली ती गंजी सकाळ गोड करून जायची..!आजही वडिलांची कधी आठवण आली तर एक वाटीभर गंज करून पिणे हा उपाय असतोच. पण सतरा अठराव्या वर्षी भुकेची आग पोटात धगधगत असतानाही देश प्रेमाची ज्योत मनात तेवत ठेवून इंग्रजांनी दिलेली ती निकृष्ट प्रतीची गंजी पोटात घालून देश प्रेमासाठी शिक्षा भोगणाऱ्या माझ्या वडिलांचे स्मरण होते आणि देशा प्रतीच्या कर्तव्याची जाणीव ही…..! अखंड आयुष्य तुमच्या एकेका कृतीचे स्मरण करावे असा बाप आम्हाला लाभला ही परमेश्वराची कृपा आहे तुमच्या या स्मरणाने आम्हाला या देशासाठी या समाजासाठी काही करण्याची प्रेरणा मात्र नक्की मिळते बरं दादा! तुमची ही लाडकी लेक तुमचा हा विचार किंबहुना तुमच्या सगळ्या पिढीचा विचार पुढच्या पिढीत नक्की पेरत राहणार आहे.
शब्दांकन : सुश्री शीला पतकी
माजी मुख्याध्यापिका सेवासदन प्रशाला सोलापूर
मो 8805850279
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
