गौरी गाडेकर
मनमंजुषेतून
☆ “मृतदेह हा पहिला गुरू !!” ☆ गौरी गाडेकर ☆
डॉक्टर होण्याच्या प्रवासातील पहिला गुरु हा ‘मृतदेह’ असतो! डोनर असतो! मृत्यूनंतरही ज्ञानदानाचा मार्ग त्या शरीराने स्वीकारलेला असतो म्हणून त्याचा आदर राखलाच पाहिजे. कुठल्यातरी विनोदी (?) कार्यक्रमात मेडिकल कॉलेजमधील डिसेक्शन टेबलवरील मृतदेहाबद्दल काहीतरी चर्चा झाली म्हणे… आपल्याला तिकडं जायचं नाही कारण मुळात ते शंभर टक्के खोटं आहे, तसं काही होत नसतं.
एमबीबीएसला असतानाचा पहिलाच दिवस आठवतोय. Anatomy… शरीररचना शास्त्राचा विषय. आयुष्यात पहिल्यांदा मृत्यू इतक्या जवळून बघण्यात आला. खरंतर जिथे मृतदेह, डोनर ठेवलेले असतात त्या डिसेक्शन हॉलमध्ये प्रवेश करण्याआधीच ते सगळं आपलं अस्तित्व दाखवायला सुरुवात करतात. Formalin या केमिकलचा उग्र वास नाकात शिरतो. त्याची तीव्रता इतकी असते की, डोळ्यातून आपोआप पाणी यायला लागतं. शरीर जपून ठेवण्यासाठी याचा वापर करावा लागतो.
आमची १५० विद्यार्थ्यांची बॅच होती. प्रत्येकी १५ विद्यार्थ्यांमध्ये एक देह, एकेका टेबलवर ओळीत झोपवलेले होते. शरीरं कडक झालेली, त्वचा काळसर पडलेली… ते अनोळखी स्त्री पुरुष, Cadaver आमच्या अभ्यासासाठी होते. मध्यभागी ते शरीर आणि बाजूंनी सगळा तो घोळका. आयुष्यात पहिल्यांदाच ते दृश्य पाहिलं होतं… तो उग्र वास, डोळ्यात होणारी चरचर, येणारं पाणी. मनात भीती, घृणा, संकोच, अस्वस्थता, कुतूहल सगळ्याच भावना होत्या.
सरांनी पहिल्या दिवशी Cadaveric Oath वेळी सांगितलं होतं, समोर जो देह दिसतोय तो तुमच्या आयुष्यातील पहिला रुग्ण नसून पहिला शिक्षक आहे, त्यांचा आदर करा. शरीरदान हे मृत्यूनंतरही मानवसेवेचे सर्वोच्च दान असते. आपण जिवंत रुग्णांचा जितका आदर करतो तितकाच आदर आपण यांचा केला पाहिजे, कारण त्या व्यक्तीने मृत्यूनंतरही ज्ञानदानाचा मार्ग स्वीकारलेला असतो.
डोनरच्या बाजूला उभे राहून वास येतोय म्हणून नाकाला हात किंवा रुमाल लावणे असंस्कृतपणाचे लक्षण मानले जाते. तुम्ही मास्क लावू शकता पण हाताने नाक बंद करून घेणे वगैरे त्या मृतदेहाचा अपमान समजला जातो. तिथे थांबून थुंकणं, अर्वाच्य भाषेत बोलणं, विनोद करणं, शरीरावर विचित्र कमेंट करणं हा त्या डोनरच्या त्यागाचा अपमान असतो.
तो पहिल्या वर्षभराचा प्रवास फार सुंदर असतो. सुरुवातीला त्या देहाबद्दल घाण वाटते, भीती वाटते पण हळूहळू आपली आणि ‘त्यांची’ ओळख होऊ लागते. आपला टेबल, आपली ‘बॉडी’… एक नातं तयार होऊ लागतं. ते शरीर कोणाचंही असू शकतं. जिवंत असताना ते कदाचित नोकरदार असतील, रिटायर्ड असतील, शेतकरी असतील, सैनिक असतील, समाजसेवक असतील, शिक्षक असतील… एखाद्या मुलाची आई असेल! कदाचित लावारिस शरीर असेल! लावारिस असतानाही त्यांनी या रूपाने वारसा जपलेला असतो.
अभ्यास सुरू होतो. सुरुवातीला ज्या भागाचा अभ्यास करायचा आहे तिथली त्वचा बाजूला केली जाते. एकेक अवयव शिकवला जातो. ही काही चार दिवस किंवा आठवड्याची गोष्ट नसते. तब्बल वर्षभर हळूहळू ही प्रक्रिया चालत राहते. शरीरातील एकेक स्नायू, नसा, धमन्या, हाडे, मज्जातंतू उघडून पाहिले जातात. त्यांची रचना शिकवली जाते. किडनी, लिव्हर, हृदय, मेंदू एकेक अवयव बाजूला काढून, अगदी हातात घेऊन शिकवले जातात. हे सुरू असताना कधीतरी एखाद्याच्या हृदयामध्ये स्टेंट सापडतो, एखाद्याच्या हाडांमध्ये बाहेरून बसवलेला रॉड सापडतो… आणि जाणीव होते की हेही कधीतरी आपल्यासारखेच जिवंत होते.
वर्ष संपतं, परीक्षा जवळ येऊ लागते तेव्हा त्या शरीरामध्ये हाडांशिवाय काहीच शिल्लक राहत नाही. त्या शरीराची भेट आता कधीच होणार नसते. इतके दिवस सोबत राहिल्यामुळे त्या मृतदेहासोबत भावनिक बांध तयार झालेला असतो. ज्या व्यक्तीचं नाव कधीच समजणार नसतं, ज्या व्यक्तीला कोणताही पुरस्कार मिळणार नसतो, टाळ्या वाजणार नसतात, कुठे फोटो लागणार नसतो ती व्यक्ती कायमची मनात राहून जाते. एकही डॉक्टर आपल्या आयुष्यात आलेला पहिला मृतदेह, cadaver कधीच विसरत नाही.
हे सगळं लिहिण्याचं कारण काय तर…
त्या तथाकथित विनोदी कार्यक्रमातील विधानांनी वैयक्तिकरीत्या फार दुखावलं नाही. कारण सत्य काय आहे हे आम्हा डॉक्टर लोकांना माहीत आहे पण काळजी एका वेगळ्याच गोष्टीची वाटली… शरीर दानासारख्या पवित्र कार्याबद्दल समाजाच्या मनात संशय आणि नकारात्मकता निर्माण होण्याची. एखादी चांगली गोष्ट लोकांच्या मनावर बिंबवण्यासाठी कितीतरी वर्ष लागतात पण एखादी चुकीची, वाईट गोष्ट दोन मिनिटाच्या व्हिडिओमुळे आजकाल सहज लोकांच्या मनात बसते.
काहीतरी मुर्ख बडबड करून प्रसिद्धी मिळविण्याच्या नादात एका अतिशय पवित्र कार्याबद्दल नकारात्मकता निर्माण होत असेल तर ती चुकीची गोष्ट आहे. कोणत्याही डॉक्टरच्या ज्ञानामागे, कौशल्यमागे एका मौन निस्वार्थ शरीरदात्याचे… Silent Teacher चे योगदान असते.
वैद्यकीय शिक्षणासाठी स्वतःचे शरीर दान करणाऱ्या लोकांना आणि नातेवाईकांना एक डॉक्टर म्हणून माझं एक सांगणं आहे की, हे मृत्यूनंतरही मानवसेवेचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. त्या शरीराबद्दल प्रत्येक डॉक्टर कृतज्ञ असेल, त्याचा सदैव मान ठेवला जाईल आणि त्याबद्दल संवेदनशील आणि आदर राखला जाईल!
काही शिक्षक वर्गात उभे राहून शिकवतात, काही शिक्षक पुस्तकांतून शिकवतात… तर काही शिक्षक मृत्यूनंतरही बोलतात… शांतपणे शिकवतात!
तो देह संपतो पण… आमच्या हाताच्या हालचालीत जिवंत राहतो, निदानाच्या रूपाने पुढे येतो, टाके मारताना सुईमध्ये तोच असतो, शस्त्रक्रियांमध्ये आमच्या आधी तिथे उभा राहतो… प्रत्येकवेळी ज्ञानाच्या रूपाने आम्हा सगळ्या डॉक्टरांच्या शरीरात शिक्षक म्हणून कायमचा राहतो. या शिक्षकाबद्दल नितांत आदर आणि सन्मान आहे.
लेखक : डॉ. प्रकाश कोयाडे
प्रस्तुती : गौरी गाडेकर
संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.
फोन नं. 9820206306
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
