सुश्री प्रभा हर्षे
इंद्रधनुष्य
☆ “आडनावांचा इतिहास…” – माहिती संग्राहक / लेखक : मोरेश्वर कुंटे ☆ प्रस्तुती – प्रभा हर्षे ☆
☆
आपले आडनाव किती जुने असेल? दोनशे वर्षे? पाचशे वर्षे? काही चित्पावन आडनावांचा इतिहास थेट हजार वर्षांपूर्वीच्या ताम्रपटांपर्यंत पोहोचतो, हे ऐकून अनेकांना आश्चर्य वाटेल..!
एखाद्या समाजाचा इतिहास लिहिताना राजे, युद्धे किंवा राज्यकारभार यांच्याइतकाच महत्त्वाचा विषय म्हणजे त्या समाजातील व्यक्तींची नावे आणि आडनावे. कारण आडनावे ही केवळ ओळख नसते; ती स्थलांतर, व्यवसाय, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सांस्कृतिक परंपरांची साक्ष देत असतात. चित्पावन ब्राह्मण समाजाच्या आडनावांचा मागोवा घेतला असता काही आश्चर्यकारक ऐतिहासिक धागे समोर येतात.
आज सर्वपरिचित असलेली अनेक चित्पावन आडनावे किमान हजार वर्षांपूर्वी अस्तित्वात होती, याचे पुरावे ताम्रपट, शिलालेख आणि तत्कालीन कागदपत्रांतून मिळतात. चित्पावन आडनावांचा सर्वांत जुना उल्लेख गुजरातमधील जुनागढ परिसरात सापडलेल्या शिलादित्य राजाच्या ताम्रपटात आढळतो. गुप्त संवत २८६ (शके ५२७, इ. स. ६०५) च्या या ताम्रपटात बापट (वपटक) आणि भानू या आडनावांचा उल्लेख आहे. आजही चित्पावन समाजात प्रचलित असलेली ही आडनावे किमान चौदाशे वर्षांपूर्वी अस्तित्वात होती, हे या पुराव्यावरून स्पष्ट होते.
त्यानंतरचा महत्त्वाचा पुरावा रायगड जिल्ह्यातील दिवेआगर येथे सापडलेल्या शके ९८२ (इ. स. १०६०) च्या मराठी ताम्रपटात दिसतो. या ताम्रपटात देवल आणि घेसास या आडनावांचा उल्लेख आहे. मराठी भाषेतील प्रारंभीच्या ताम्रपटांपैकी हा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज मानला जातो.
गोव्यातील मांद्रे परिसरातील जमिनींच्या जुन्या नोंदी आणखी एक वेगळा धागा देतात. तेथे भाटले लिमये, भाटले गोखले, भाटले पटवर्धन आणि भाटले गाडगीळ अशा नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या जमिनींची नोंद आढळते. या जमिनींना त्या कुटुंबांची नावे प्राप्त झाली होती. यावरून इ. स. १४९८ पूर्वीच या घराण्यांची तेथे वस्ती झालेली असावी, असा निष्कर्ष काढला जातो.
पटवर्धन हे नाव हजार वर्षांपूर्वीच्या शिलालेखात सापडते, तर गोखले या उपनावाचा उल्लेख इ. स. १४८८ मधील एका पत्रात आढळतो. याचप्रमाणे शिदोरे आणि बर्वे ही उपनावे इ. स. १५२४ च्या चौलच्या अधिकाऱ्यांच्या दप्तरी नोंदलेली दिसतात.
आडनावांच्या इतिहासात भाषाशास्त्रीय निरीक्षणेही महत्त्वाची ठरतात. गोठणे परिसरातील एका जुन्या गोत्रावळीत ‘निमये’ असा उल्लेख सापडतो. हेच नाव पुढे ‘लिमये’ झाले असावे, अशी शक्यता व्यक्त केली जाते. संस्कृत व्याकरणातील ध्वनीबदलांच्या नियमांच्या आधारे या परिवर्तनाचा विचार करता येतो.
आडीवरे गावातील श्री सत्येश्वर देवस्थानाशी संबंधित एक उल्लेख विशेष लक्षवेधी आहे. शके १२५० मध्ये मंदिरातील प्रमुख धार्मिक कार्यातील ‘ब्रह्मा’ या मानाच्या पदाचे अधिकार तेथील एका प्रतिष्ठित लिमये घराण्यास बहाल करण्यात आले होते. या परंपरेची आठवण म्हणून त्या घराण्यातील मंडळी स्वतःचा उल्लेख ‘लिमये ब्रह्मे’ असा करीत असत, अशी नोंद उपलब्ध आहे.
या सर्व पुराव्यांचा एकत्रित विचार केला असता एक गोष्ट स्पष्ट होते—चित्पावन आडनावांचा इतिहास हा पेशवाईपासून सुरू होत नाही. त्याची मुळे शिलाहार, कदंब आणि यादवकालीन महाराष्ट्र-कोकणाच्या इतिहासात खोलवर रुजलेली आहेत. प्रत्येक आडनावामागे केवळ एक कुटुंब नसून स्थलांतर, वसाहत, धार्मिक संस्था आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांचा अनेक शतकांचा प्रवास दडलेला आहे.
☆
माहिती संकलक / लेखक : मोरेश्वर कुंटे
(संदर्भ – देव दर्शन, जिल्हा रत्नागिरी)
प्रस्तुती : प्रभा हर्षे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
