श्री दिवाकर बुरसे
इंद्रधनुष्य
☆ ‘कोमल वाचा दे रे राम ’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
आत्मसंस्कारातून राष्ट्रसंस्काराकडे समर्थांची गुणयाचना :
प्रस्तावना
प्रार्थनेचे स्वरूप आणि आशयव्याप्ती
समर्थ रामदासस्वामींची प्रस्तुत रचना ही पारंपरिक भक्तिपर प्रार्थनेच्या चौकटीत बसणारी असली, तरी तिचा आशय केवळ वैयक्तिक मोक्षाभिलाषेपुरता मर्यादित नाही. ही गुणयाचना आहे; आणि ती व्यक्तिमत्त्वविकास, लोकसंघटन आणि धर्मसंस्थापना यांचा सूचक आराखडा मांडते. प्रस्तुत लेखात या प्रार्थनेतील मागण्यांची तार्किक संगती, त्यांचे आध्यात्मिक व सामाजिक आशय, तसेच समर्थांच्या धर्म–राष्ट्रकार्याशी त्यांचे नाते यांचा विचार केला आहे.
वाणी आणि करणी : नैतिक अधिष्ठानाची संकल्पना
“कोमल वाचा” आणि “विमल करणी” या दोन संकल्पना समर्थांच्या नैतिक दृष्टिकोनाचा पाया दर्शवितात. वाणीतील कोमलता ही संवादक्षमतेचे, तर करणीतील विमलता ही आचरणशुद्धीचे प्रतीक आहे. संतपरंपरेत वाणीचे महत्त्व अधोरेखित झालेले असले, तरी समर्थ येथे वाणी–करणी सुसंगतीवर विशेष भर देतात.
यातून एक मूलभूत तत्त्व स्पष्ट होते : _नैतिक विश्वसनीयता हीच नेतृत्वाची पूर्वअट आहे_.
प्रसंगावधान आणि ‘धूर्त कळा’ : संताची व्यवहारदृष्टी
“प्रसंग ओळखी” आणि “धूर्त कळा” ही मागणी विशेष लक्षणीय आहे. संतस्वभाव आणि राजकीय व्यवहारदृष्टी यांचा समन्वय येथे दिसतो. ‘धूर्त’ हा शब्द येथे नकारात्मक अर्थाने नसून, परिस्थितीचे अचूक मूल्यमापन करून यथायोग्य कृती करण्याची चातुर्यदृष्टी दर्शवितो.
शिवकालीन अस्थैर्य, सामाजिक विघटन आणि परकीय सत्तेच्या पार्श्वभूमीवर धर्मसंरक्षणासाठी ही व्यवहारबुद्धी आवश्यक होती. समर्थांच्या दासबोधातील उपदेशांमध्येही ही व्यावहारिकता जागोजागी स्पष्ट दिसते.
हितकारकता, बहुजन मैत्री आणि लोकाभिमुख साधना
“हितकारक”, “जनसुखकारक” आणि “बहुजन मैत्री” या मागण्या समर्थांच्या सामाजिक जाणीवेचे द्योतक आहेत. साधना ही समाजविरहित नसून समाजाभिमुख असावी, ही त्यांची भूमिका होती.
समर्थांनी उभारलेली मारुती मंदिरे, मठसंस्था आणि व्यायामप्रणाली या धार्मिक संस्थांइतक्याच सामाजिक संघटनकेंद्रे होत्या. व्यक्तीची नैतिक व शारीरिक उभारणी ही राष्ट्रधर्माच्या पुन:स्थापनेसाठी आवश्यक असल्याचे समर्थ मानतात.
विद्या, उदासीनता आणि नम्रतेचे तत्त्वज्ञान
“विद्या वैभव” आणि त्यासोबत “उदासीनता” यांची संयुक्त मागणी ही संतुलित दृष्टी दर्शवते. विद्या प्राप्त झाली तरी तिचा अहंकार नको; वैभव आले तरी आसक्ती नको.
“मागो नेणे दे” ही ओळ मानवी मर्यादेची जाणीव व्यक्त करते. ईश्वरनिष्ठा आणि नम्रता या समर्थांच्या आध्यात्मिकतेच्या मूलभूत अटी आहेत.
कला, शब्दसामर्थ्य आणि सावधता : जनजागृतीची साधने
संगीत, गायन, प्रबंध, कथा, शब्दमनोहरता, या सर्व मागण्या समर्थांच्या कार्यपद्धतीशी संबंधित आहेत. कीर्तनाच्या माध्यमातून त्यांनी जनजागृती साधली.
“सावधपणा” आणि “बहुत पाठांतर” या मागण्या आत्मशिस्त व अध्ययनशीलता दर्शवितात. समर्थांची साधना भावनावादी नसून अभ्यासपूर्ण व शिस्तबद्ध आहे.
अभेद भक्ती ते ब्रह्मानुभव : साधनेची अंतर्मुख परिणती
प्रार्थनेच्या उत्तरार्धात मागण्या अधिक सूक्ष्म होत जातात. “अभेद भक्ती”, “आत्मनिवेदन”, “तद्रूपता”, “ब्रह्म अनुभव”.
येथे साधनेचा क्रम स्पष्ट दिसतो :
भक्ती → आत्मसमर्पण → अहंनिवृत्ती → ब्रह्मानुभव.
“मजवीण तू मज दे” ही ओळ अद्वैतानुभूतीचे संकेत देते. ही व्यक्तिनिष्ठ अध्यात्मिकता असली, तरी तिचा परिणाम समाजाभिमुख कर्तृत्वात होतो.
गुणयाचनेतील तार्किक संगती
ही प्रार्थना विस्कळीत मागण्यांचा संच नाही. तिची अंतर्गत रचना क्रमबद्ध आहे :
नैतिकता → व्यवहारदृष्टी → सामाजभान → वैराग्य → सांस्कृतिक साधने → भक्ती → अद्वैतानुभव.
हा क्रम व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासाचा आराखडा सूचित करतो.
समर्थांचे धर्म–राष्ट्रकार्य : गुणांचे कार्यरूप
समर्थांनी प्रत्यक्ष कार्यातून या संपादित गुणांचे प्रकटीकरण केले. छ. शिवाजी महाराजांना दिलेले आध्यात्मिक अधिष्ठान, संघटनप्रवण उपदेश, ‘दासबोधा’तील व्यवहारमार्गदर्शन आणि ‘मनाचे श्लोकां’तील आत्मशिस्त — हे सर्व या गुणयाचनेचे कार्यरूप आहे.
त्यांच्या दृष्टीने धर्म म्हणजे केवळ उपासना नव्हे; तो समाजनियमन, नैतिकता आणि राष्ट्रस्वातंत्र्याचा मूल्याधार आहे.
समारोप:
समर्थ रामदासांची ही गुणयाचना ही संतपरंपरेतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण रचना आहे. ती वैयक्तिक मोक्षाभिलाषा आणि सामाजिक दायित्व यांचा समन्वय साधते.
“कोमल वाचा” पासून “मजवीण तू मज दे” पर्यंतचा प्रवास हा व्यक्तीच्या बाह्य शुद्धीपासून अंतर्मुख अद्वैतानुभवापर्यंत आणि तेथून समाजाभिमुख कर्तृत्वापर्यंत जाणारा आहे.
म्हणूनच ही प्रार्थना केवळ भक्तिसाहित्याचा भाग न राहता, राष्ट्रधर्माच्या तात्त्विक अधिष्ठानाचे विधान ठरते.
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥
(समर्थांनी रामाकडे केलेली गुणयाचना)
*
कोमल वाचा दे रे राम, विमल करणी दे रे राम ।
प्रसंग ओळखी दे रे राम, धूर्त कळा मज दे रे राम ॥ १ ॥
*
हितकारक दे रे राम, जन सुख कारक दे रे राम ।
अंतर पारखी दे रे राम, बहुजन मैत्री दे रे राम ॥ २॥
*
विद्या वैभव दे रे राम, उदासीनता दे रे राम ।
मागो नेणे दे रे राम, मज न कळे ते दे रे राम ॥ ३॥
*
तुझी आवडी दे रे राम, दास म्हणे मज दे रे राम ।
संगित गायन दे रे राम, अलाप गोडी दे रे राम॥ ४ ॥
*
धात माता दे रे राम, अनेक घाटी दे रे राम।
रसाळ मुद्रा दे रे राम, जाड कथा मज दे रे राम ॥ ५॥
*
दस्तक टाळी मज दे रे राम, नृत्य कला मज दे रे राम।
प्रबंध सरळी दे रे राम, शब्द मनोहर दे रे राम ॥ ६ ॥
*
सावध पण मज दे रे राम, बहुत पाठांतर दे रे राम।
दास म्हणे रे सद्गुण धाम, उत्तम गुण मज दे रे राम ॥ ७ ॥
*
पावन भिक्षा दे रे राम, दीनदयाळा दे रे राम।
अभेद भक्ती दे रे राम, आत्म निवेदन दे रे राम ॥ ८ ॥
*
तद्रुपता मज दे रे राम, अर्थारोहण दे रे राम ।
सज्जन संगती दे रे राम, अलिप्त पण मज दे रे राम ॥ ९ ॥
*
ब्रह्मानुभव दे रे राम, अनन्य सेवा दे रे राम ।
मजविण तू मज दे रे राम, दास म्हणे मज दे रे राम॥ १० ॥
*
– – समर्थ रामदासस्वामी
🙏🏻
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
