हेमन्त बावनकर
इंद्रधनुष्य
☆ AI उर्फ ANI ची गोष्ट – लेखक : माधव शिरवळकर ☆ प्रस्तुती : हेमन्त बावनकर ☆
आपण शाळेत असताना किंवा एखाद्या कार्यक्रमात ‘वंदे मातरम्’ हे राष्ट्रभक्तीपर गीत असंख्य वेळा ऐकलं आहे. त्यात ‘सुहासिनीं सुमधुर भाषिणीम्’ अशी एक ओळ येते. तीही आपण अनेकदा उच्चारली आहे. त्या ओळीतला ‘भाषिणी’ हा शब्द घ्या. आता भारत सरकारने या ‘भाषिणी’ शब्दाला Artificial Intelligence (AI) शी जोडलं आहे. नुसतं जोडलं नाही, तर ‘भाषिणी’ या नावाचं एक ॲपही गुगल प्ले स्टोअरवर उपलब्ध करून दिलं आहे. हे भारत सरकारचं अधिकृत आणि मोफत ॲप आहे. तुमच्या-आमच्यासाठी. आपण हे AI-आधारित ॲप डाउनलोड करू शकतो. कसलं आहे ते ॲप?
माधव शिरवळकर
(माधव शिरवळकर हे एक प्रसिद्ध मराठी लेखक, पत्रकार आणि माहिती तंत्रज्ञान (IT) विषयाचे अभ्यासक आहेत.)
भाषिणी आणि AI
‘भाषिणी’ हा भारत सरकारचा AI-आधारित महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प आहे. त्या प्रकल्पाची माहिती देणारी वेबसाइट एकूण ३४ भाषांमध्ये उपलब्ध आहे. त्यात इंग्रजीसह ३४ भाषा आहेत. पैकी ३३ भाषा या भारतीय भाषा आहेत. भारतात बोलल्या, ऐकल्या, वाचल्या आणि लिहिल्या जाणाऱ्या भाषा. कोणत्या आहेत त्या भाषा? ही घ्या यादी—
इंग्रजी, हिंदी, मराठी, गुजराती, तामिळ, तेलुगू, मल्याळम, कन्नड, आसामी, बंगाली, ओडिया, काश्मीरी, बोडो, डोगरी, कोकणी, मैथिली, मणिपुरी, नेपाळी, संस्कृत, पंजाबी, संताली, सिंधी, उर्दू, अवधी, भोजपुरी, ब्रज, गोंडी, कांगडी, हो, खासी, मगही, मिझो, सिंहला आणि तुळू.
थांबा, त्या भारत सरकारच्या वेबसाइटची लिंक तुम्हाला देतो—
कसला आहे हा भाषिणी प्रकल्प? आणि त्याचा AI शी काय संबंध? असा प्रश्न तुम्ही विचाराल. त्या प्रश्नाचं उत्तर ‘भाषिणी’ ॲपमध्ये आहे. वर दिलेल्या वेबसाइटवरही त्याची सविस्तर माहिती आहे. तुम्ही गुगल प्ले स्टोअरवर जाऊन सर्वप्रथम हे ॲप तुमच्या मोबाईलवर डाउनलोड करून घ्या.
भाषिणी ॲपची उपयुक्तता
भाषिणी ॲप आपल्या प्रत्येकासाठी अतिशय उपयुक्त आहे. काय करतं हे ॲप? ते खालील तीन प्रकारे आपल्याला मदत करू शकतं.
१. भाषांतर
हे ॲप कोणत्याही भाषेतून कोणत्याही भाषेत भाषांतर करून देऊ शकतं. उदाहरणार्थ, समजा आपल्याला मराठीतून कन्नडमध्ये भाषांतर हवं आहे. आपलं वाक्य आहे—
‘मी उद्या सकाळी पुण्याहून मुंबईला येणार आहे. ’
त्याचं कन्नड भाषांतर—
ನಾನು ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಪುಣೆಯಿಂದ ಮುಂಬೈಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
तुम्हाला एका क्षणात मिळेल. उलट दिशेनेही भाषांतर करता येईल. खरं तर कोणत्याही भाषेतून कोणत्याही भाषेत भाषांतर या ॲपवर तात्काळ करून मिळतं. तुम्ही कुठलीही भाषा निवडू शकता.
२. आवाजाचं भाषांतर
वरील सोय झाली मजकुरासाठी, म्हणजे Text साठी. पण आवाजाचं काय? समजा मी मराठीत एखादं वाक्य बोललो, तर त्याचं भाषांतर होऊन ते कन्नडमध्ये ऐकू येईल का?
होय. तुम्ही मराठीत बोला. त्याचं भाषांतर तात्काळ कन्नडमध्ये होईल आणि ते वाक्य कन्नडमध्ये ऐकूही येईल.
समजा, तुम्ही पश्चिम बंगालमधल्या एखाद्या गावात गेला आहात. तिथे एका दुकानात तुम्हाला काही खरेदी करायची आहे. पण दुकानदाराला फक्त बंगाली भाषा समजते. हिंदी किंवा इंग्रजीचा त्याला गंधही नाही. अशा वेळी तुम्ही तुमचं ‘भाषिणी’ ॲप उघडायचं. त्यात मराठीत बोलायचं. त्या दुकानदाराला त्याचं बंगाली भाषांतर लगेच ऐकू येईल. अशी ही उपयुक्त सुविधा आहे.
३. फोटोतील मजकूर वाचून भाषांतर
तिसरा प्रकार तर आणखी उपयुक्त आहे. समजा, तुम्ही तामिळनाडूमधल्या एखाद्या गावात गेलात. तिथे तामिळ भाषेत एक सूचना फलक लावलेला आहे. तुम्हाला तामिळ वाचता येत नाही. त्यामुळे त्याचा अर्थही कळणार नाही.
अशा वेळी ‘भाषिणी’ ॲपमधील Scene नावाची सुविधा कामी येते. त्या सूचना फलकाचा मोबाईल कॅमेऱ्याने फोटो घ्या. फोटोतल्या मजकुराचं भाषांतर तुम्हाला इंग्रजीत किंवा तुम्हाला हवी त्या भाषेत लगेच वाचता येईल.
भाषिणी ॲप सुरक्षित आहे. ते भारत सरकारचं अधिकृत ॲप आहे. पूर्णपणे मोफत आहे. गुगल प्ले स्टोअरवरून ते सहज डाउनलोड होतं. तुम्ही आजच ते वापरायला सुरुवात करू शकता.
शीर्षकातल्या ‘AI उर्फ ANI’चा अर्थ काय?
या पोस्टच्या शीर्षकात दिलेल्या ANI चा अर्थ Artificial Narrow Intelligence असा आहे. यालाच थोडक्यात Weak AI असंही म्हटलं जातं.
म्हणजे काय?
आजचं AI अजूनही विशिष्ट प्रकारची कामं करण्यापुरतंच मर्यादित आहे. ते गाणी तयार करू शकतं, व्हिडिओ तयार करू शकतं, भाषांतर करू शकतं, फोटोवर प्रक्रिया करू शकतं किंवा अशीच अनेक विशिष्ट प्रकारची कामं करू शकतं. पण ते अजून माणसासारखा सर्वसाधारण विचार करू शकत नाही. म्हणून त्याला Artificial Narrow Intelligence (ANI) किंवा Weak AI म्हणतात.
तुम्ही म्हणाल, “आम्हाला तर ते प्रचंड प्रगत वाटतं आहे. एका भाषेत बोला आणि दुसऱ्या भाषेत लगेच ऐकू येतं; हे प्रगत नाही का? “
नक्कीच प्रगत आहे; पण ते विशिष्ट कामांपुरतंच प्रगत आहे. सर्व क्षेत्रांत माणसाइतकी समज, विचारशक्ती, निर्णयक्षमता आणि अनुभवाधारित विवेक अजून त्याच्यात आलेला नाही.
पुढे काय होईल?
याबाबत तज्ज्ञांमध्ये एकमत नाही. काही तज्ज्ञांच्या मते २०२८ ते २०३० च्या दरम्यान AI अधिक विकसित होऊन Artificial General Intelligence (AGI) कडे वाटचाल करू शकतं. तर काहींच्या मते त्याला आणखी बराच काळ लागू शकतो. Artificial Super Intelligence (ASI) ही तर त्याहून पुढची अवस्था आहे. ती नेमकी कधी येईल, याबद्दल आज निश्चितपणे कोणीही सांगू शकत नाही.
मात्र एक गोष्ट निश्चित आहे. भारतासह जगातील अनेक देश AGI आणि ASI च्या युगासाठी आजपासूनच तयारी करत आहेत. भारत सरकारही त्या दिशेने विविध उपक्रम राबवत आहे.
***
चित्र : साभार इन्टरनेट
लेखक : माधव शिरवळकर
प्रस्तुती : हेमन्त बावनकर
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
