सुश्री नीला महाबळ गोडबोले
☆ विडा… ☆ सुश्री नीला महाबळ गोडबोले ☆
लहानपणीच्या अनेक रंगीबेरंगी आठवणींपैकी ही एक..
आमच्या एकत्र कुटुंबातली एखादी पूजा किंवा सण – समारंभ…
आदले दिवशी संध्याकाळी
आई भाजी आणण्यासाठी बाजारात निघालेली..
तिच्या मागोमाग तिचा पदर धरून मी… तिचं शेपूट…
भोक-यांच्या दुकानासमोरचा रस्ता..
भाजीवाल्या आपापली भाजीची डालगी घेऊन बसलेल्या..
त्यातल्याच एका आजीबाईंसमोर आई उकिडवी बसलेली..
मुळची तपकिरी रंगाची टोपली पोपटी दिसत असलेली..
टोपलीत विड्याची पानं वक्राकार रचलेली.. सुरेख… नक्षीदार…!!
“शेकडा घ्यायचीत.. कशी देणार?”
पानाचं देठ तोडत.. कोवळेपणाचा अंदाज घेत आईचा प्रश्न..
घासाघीस करत एकदाचा भाव ठरायचा..
नि मोजून शंभर पानं केळ्याच्या सोपट्याने बांधून आमच्या पिशवीत पडायची..
त्यातल्याच एका पानात पांढराशुभ्र ओलसर चुन्याचा गोळा बांधलेला असायचा..
बहुधा पानांवर हा चुना “कॉम्प्लिमेंटरी” असावा..
दुसरे दिवशी सकाळी, “विडे लावा गं पोरींनो” थोरल्या काकूची हाक यायची..
घरातल्या मोठ्या बायका स्वयंपाकाला लागलेल्या असताना विड्याचं काम आम्हां बहिणींकडे असायचं..
पानं स्वच्छ धुवून पुसायची. त्यांची देठं काढायची. एका स्वच्छ पाटावर एकावर एक अशा दोन-दोन पानांच्या ओळी करायच्या.
मग वरच्या पानावर थोडासा चुना, त्यावर कॅडबरीसारख्या दिसणा-या काताची किंचितशी पूड, सुपारी नि त्यावर ओलं खोबरं…
“चुना नि कात बेतानं घाला गं.. नाहीतर तोंडं भाजायची” मधली काकू काकडी चोचवत सांगायची..
हसत-खिदळत, गप्पा-गोष्टी करत
विडे जन्माला यायचे नि चांदीच्या तारेत नाही तर सुई-दो-याने ओवले जायचे..
“अगं सांगायची विसरले.. पूजेसाठीची पानं काढून ठेवलीत ना गं?” आईचा जीव टांगणीला लागलेला..
“हो गं, काकू.. चांगली दहा पानं काढून ठेवलीयत…” थोरली बहीण आक्का आईचा जीव भांड्यात पाडायची..
पूजेसमोर विड्याची पानं, त्यावरची सुपारी, हळकुंडं, बदाम, खारका.. यानं पूजेला सौंदर्य प्राप्त व्हायचं..
पक्वान्नाच्या जड जेवणानंतर विडे वाटपाचं काम करून एक विडा स्वत:च्या तोंडात जायचा..
खरं तर विडा फारसा न आवडणारा.. पण जिभेला नि ओठांना लालचुटुक करायची किमया त्यात असल्याने तो हवाहवासा वाटे.. (त्या काळात लिपस्टिक नसल्याने विड्याचं आकर्षण मोठ्ठं!)
विडा खरं तर मला न झेपणारा.. सारं तोंड सोलवटून निघायचं.. दोन दिवस काही खाता यायचं नाही.. पण विड्यानं तोंड रंगवण्याचा मोह काही सुटायचा नाही..
एखादे दिवशी या विडेबांधणीत थोरली काकू सामील व्हायची नि आम्हाला विड्याचे वेगवेगळे प्रकार शिकवायची..
‘गोविद विडा’ त्यातलाच एक..
पाच पानांचा तो गुबगुबीत विडा, त्याला टोचलेली लवंग नि त्यावर लावलेला चंदेरी चांदीचा वर्ख…!!
विड्याचं अतिशय देखणं रूप!! पुन्हा पुन्हा करायला नि पहायला लावणारं..!!!
वर्षातून कधीतरीच करायला नि खायला मिळणा-या या विड्यांबद्दल नि विड्याच्या पानांबद्दल उगीचच आकर्षण वाटायचं..
म्हणूनच आमच्या गोपाळकाकाच्या शेतात जेव्हा विड्याच्या पानांचा वेल पाहिला, तेव्हा खुळावल्यासारखंच झालं होतं..!!
आमच्याबरोबरच आमचं जगही मोठं होत होतं..
अफजलखानाने शिवाजी महाराजांना संपवण्याचा “विडा उचलला” हे इतिहासात वाचून एवढ्या मोठ्या अफजलखानाने इवलुसा विडा का उचलला असेल, तो उचलताना अफझलखान कसा दिसत असेल? असल्या प्रश्नांनी डोक्याचा पार भुगा करून टाकला..
विड्याच्या झाडाला ‘नागवेल’ म्हणतात, या माहितीची भर पडली.. यांनाच खाऊची पानं म्हणतात, हे समजलं, तेव्हा मॅडसारखं हसलो..
खैराचं लाकूड उकळवून त्यापासून कात तयार करतात, हे भूगोलात समजलं. तेव्हा ती प्रक्रिया पहायची उत्सुकता मनात निर्माण झाली..
नि पानामुळे नव्हे, तर कात नि चुन्याच्या रासायनिक प्रक्रियेमुळे तोंड रंगतं.. या वैज्ञानिक सत्यामुळे तर विड्याचं रंगणं बेरंगी होऊन गेलं..
असेच एकदा अचानक पाहुणे आलेले..
चुलतभावाने बाहेरून “विडे” आणले..
कोनाच्या आकाराच्या या विड्यांना “पान” म्हणतात.. हे बहुमोल ज्ञान मिळालं..
गुलकंद, बडीशेपेच्या गोळ्या, तोंड गारेगार करणारा कसलासा पदार्थ असणा-या या हायफाय पानानं आमच्या घरगुती पानाला नामोहरम केलं…!!
“पानपट्टी” हे तसं बदनाम ठिकाण.. मुलींनीच काय, पण चांगल्या मुलांनीही दूर रहावं असं..
पण इथलं पान मात्रं मान्यता पावलेलं..
वाढत्या वयाबरोबर चॉकलेट पान, फायर पान, बनारसी पान… कसल्या कसल्या पानांनी सामान्यज्ञानात भर घातली.
“खईके पान बनारसवाला”… या गाण्यानं बनारसी पान विश्वविख्यात झालं..
तारुण्याच्या मलमली काळात “कळीदार कपुरी पान”, “पान खाये सैंय्या हमार..” किंवा “नटले तुमच्यासाठी.. सजणा विडा रंगला ओठी”… असल्या गाण्यांनी विड्याचं रेशमी, नाजुक भावविश्वातलं स्थान अधोरेखित केलं…!!
चांगल्या घरातल्या बायकांची तोंडं विड्यानं रंगलेली नसतात…
असं असलं तरी त्याच महिलांना बाळंतपणात विड्याची सक्ती.. त्याच्या औषधी गुणधर्मांमुळे…
नि स्त्रीच्या शक्तीरुपाचं प्रतीक असणा-या देवीला “तांबूल” अपरिहार्य…!!
अशी ही विड्याची कितीही रूपे असली तरी,
बालहातांनी गप्पागोष्टीत रमत बनवलेलं आणि खाल्ल्यानंतर जिभा बाहेर काढून
“तुझा विडा जास्त रंगला, की माझा विडा जास्त रंगला”…
म्हणत…
अवघ्या बालपणाला रंगांत चिंब भिजवणारं विड्याचं ते “बालगोविंद” रूप सर्वांत लडिवाळ…!!
© सुश्री नीला महाबळ गोडबोले
सोलापूर
फोन नं. 9820206306, ई-मेल- gauri_gadekar@hotmail. com; gaurigadekar589@gmail. com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
आठवणींचे मोती शब्दांच्या रेशमी दोर्यात गुंफून सुरेख लेख । छान आहे।