श्री जगदीश काबरे
☆ “समाजातील डावे–उजवे” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆
“पुरोगामी = डावी विचारसरणी” आणि “प्रतिगामी = उजवी विचारसरणी” अशी मांडणी ऐतिहासिक प्रक्रियेतून तयार झालेली आहे. याचा उगम समजून घेतला तर हा प्रश्न अधिक स्पष्ट होईल. या संज्ञांचा उगम १७८९ मध्ये फ्रेंच क्रांतीनंतर जेव्हा नवीन संसद बसली, तेव्हा राजसत्ता आणि परंपरागत विशेषाधिकार (जमीनदार, धर्मगुरू) टिकवण्याच्या बाजूचे सदस्य अध्यक्षांच्या उजव्या बाजूला बसत असत, तर बदल, समता आणि लोकशाही यांचा आग्रह धरणारे सदस्य डाव्या बाजूला बसत असत. इथून ‘डावे’ आणि ‘उजवे’ ही राजकीय बिरूदे जन्मास आली. म्हणजेच ही विभागणी कोणी एका व्यक्तीने ठरवली नाही, तर ती प्रत्यक्ष राजकीय परिस्थितीतून नैसर्गिकरीत्या विकसित झाली. यानंतर या शब्दांना विचारसरणीचा अर्थ मिळत गेला. १९व्या आणि २०व्या शतकात समाजवाद, साम्यवाद, सेक्युलरिझम यांसारख्या विचारसरणी डाव्या बाजूशी जोडल्या गेल्या, कारण त्या समानता, कामगार हक्क, संपत्तीचे पुनर्वाटप यांचा आग्रह धरणाऱ्या आहेत. दुसरीकडे सनातनीवृत्ती, कर्मकांड, धार्मिक स्थितीशीलता आणि भांडवलशाही यांसारख्या संकल्पना उजव्या बाजूशी जोडल्या गेल्या, कारण त्या परंपरा, खाजगी मालकी आणि बाजारव्यवस्थेला महत्त्व देणाऱ्या आहेत.
डाव्या विचारसरणीचा गाभा समाजातील असमानता कमी करण्याच्या प्रयत्नात आहे. या विचारानुसार, समाजातील आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय विषमता ही नैसर्गिक नसून मानवनिर्मित आहे आणि ती सुधारता येते. त्यामुळे समाजवाद आणि साम्यवाद यांसारख्या विचारसरणी डाव्या गटात मोडतात. याउलट उजवी विचारसरणी काही प्रमाणात असमानता ही नैसर्गिक किंवा अपरिहार्य असल्याचे मानते आणि समाजात स्थैर्य राखण्यासाठी परंपरा, सांस्कृतिक मूल्ये आणि संस्थांचे महत्त्व अधोरेखित करते. त्यामुळे धार्मिक स्थितीशीलता आणि भांडवलशाही या विचारसरणी उजव्या गटाशी जोडल्या गेल्या. राज्याची भूमिका हा डावे-उजवे यांच्यातील आणखी एक महत्त्वाचा फरक आहे. डाव्या विचारसरणीनुसार राज्याने सक्रिय हस्तक्षेप करून सामाजिक न्याय साध्य करावा, कल्याणकारी योजना राबवाव्यात आणि दुर्बल घटकांचे संरक्षण करावे, असे मानले जाते. याउलट उजव्या विचारसरणीत राज्याची भूमिका मर्यादित असावी, बाजारव्यवस्था आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य यांना प्राधान्य द्यावे, असे मानले जाते. मात्र प्रत्यक्षात बहुतांश देशांमध्ये या दोन्ही टोकांच्या मधला मार्ग स्वीकारला जातो, जिथे काही क्षेत्रांत राज्य हस्तक्षेप करते आणि काही क्षेत्रांत बाजाराला स्वातंत्र्य दिले जाते.
आधुनिक काळात डावे-उजवे ही विभागणी अधिक गुंतागुंतीची झाली आहे, कारण ती फक्त आर्थिक प्रश्नांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. सांस्कृतिक आणि सामाजिक मुद्द्यांवरही ही विभागणी दिसते. डावी विचारसरणी सामान्यतः वैयक्तिक स्वातंत्र्य, धर्मनिरपेक्षता, लैंगिक समानता आणि विविधतेचा स्वीकार यावर भर देते, तर उजवी विचारसरणी राष्ट्रवाद, पारंपरिक मूल्ये आणि सांस्कृतिक सातत्य यावर भर देते. त्यामुळे एखादा पक्ष आर्थिकदृष्ट्या उजवा असला तरी सामाजिकदृष्ट्या काही प्रमाणात डावा असू शकतो, किंवा उलटही होऊ शकते. यामुळेच “डावे-उजवे” ही विभागणी एकाच सरळ रेषेत असत नाही, तर ती अनेक स्तरांवर समजून घ्यावी लागते.
इथे पुरोगामी आणि प्रतिगामी या शब्दांचा अर्थही लक्षात घ्यायला हवा. पुरोगामी म्हणजे समाजात बदल घडवून आणणारे, समानता वाढवणारे, अन्यायकारक रचना मोडून काढणारे विचार. प्रतिगामी म्हणजे विद्यमान व्यवस्था टिकवण्याचा किंवा पूर्वीच्या स्थितीकडे परत जाण्याचा आग्रह धरणारे विचार. ऐतिहासिकदृष्ट्या, अनेक वेळा डाव्या विचारसरणीने सामाजिक सुधारणा (उदा. कामगार कायदे, स्त्री-अधिकार, जातीय समानता) पुढे नेल्या, त्यामुळे डावे = पुरोगामी अशी प्रतिमा तयार झाली. त्याचप्रमाणे, उजव्या विचारसरणीने अनेकदा परंपरा जपण्यावर भर दिला, त्यामुळे उजवे = प्रतिगामी अशी प्रतिमा निर्माण झाली. पण इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा लक्षात ठेवायला हवा की, एखाद्या काळात जे विचार पुरोगामी होते ते पुढच्या काळात सामान्य होतात आणि मग त्याच गोष्टी टिकवण्याची भूमिका उजवी ठरू शकते. तसेच, काही वेळा उजव्या विचारसरणीतही प्रगतीशील बदल दिसू शकतात (उदा. आर्थिक सुधारणा), आणि काही वेळा डाव्या विचारसरणीतही कट्टरता किंवा बदलांना विरोध दिसू शकतो.
भारतीय संस्कृतीत डावा हात = अशुद्ध ही संकल्पना रूढ आहे. पारंपरिक हिंदू सामाजिक आचारांमध्ये, विशेषतः चातुर्वर्ण्य/जातिव्यवस्थेत, उजव्या हाताला शुद्ध आणि डाव्या हाताला अशुद्ध मानण्याची सवय होती आणि आहेही. उदा. जेवताना उजवा हात वापरणे, शुचिर्भूत होण्याच्या कामांसाठी डावा हात वापरणे. ही विभागणी शारीरिक स्वच्छतेच्या व्यवहारातून आली आणि नंतर तिला धार्मिक-सांस्कृतिक वैधता मिळाली. जेवणाच्या ताटात सुद्धा पदार्थ वाढताना डावे-उजवे केले जाते; जसे की डाव्या बाजूला तोंडी लावण्यासाठी कमी खाल्ले जाणारे पदार्थ (चटणी, लोणचे, मीठ, पापड, इत्यादी) तर उजव्या बाजूला शरीराला जास्त पोषक असलेले खाल्ले जाणारे पदार्थ ( भात, भाजी, डाळ, आमटी, चपाती, भाकारी इत्यादी) वाढले जातात. यामुळे उजवा = चांगला/पवित्र आणि डावा = कमी/अशुद्ध असा सांस्कृतिक अर्थ तयार झाला.
भारतीय संदर्भात ही विभागणी आणखी गुंतागुंतीची बनते, कारण येथे डावे-उजवे हे फक्त आर्थिक धोरणांवर आधारित नसून जातिव्यवस्था, धर्म, राष्ट्रवाद आणि सामाजिक न्याय यांसारख्या घटकांशीही जोडलेले आहेत. त्यामुळे डावे आणि उजवे यांची व्याख्या व्यक्तीनुसार आणि राजकीय दृष्टिकोनानुसार बदलू शकते. काहींसाठी सामाजिक समता आणि धर्मनिरपेक्षता हे पुरोगामीपणाचे मापदंड असतात, तर काहींसाठी सांस्कृतिक ओळख आणि परंपरेचे संरक्षण हे प्रतिगामी मापदंड महत्त्वाचे असतात. म्हणून येथे पुरोगामी हा शब्द अनेकदा सामाजिक न्याय, धर्मनिरपेक्षता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांच्याशी जोडला जातो, तर प्रतिगामी हा शब्द जातिव्यवस्था, धार्मिक कट्टरता, किंवा असमानता टिकवण्याशी जोडला जातो. पण भारतात डावे-उजवे हे फक्त आर्थिक किंवा राजकीय नव्हे, तर सांस्कृतिक, धार्मिक आणि जातीय संदर्भांनुसारही ठरतात. त्यामुळे इथेही डावे = पुरोगामी, उजवे = प्रतिगामी ही रेषा नेहमीच स्पष्ट असतेच असे नाही. पण इथे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यावा लागतो. उजवा–डावा सांस्कृतिक अर्थाचा आणि आधुनिक राजकीय उजवा–डावा या संकल्पनांचा उगम वेगवेगळा आहे. युरोपमध्ये फ्रेंच राज्यक्रांतीनंतर तयार झालेली राजकीय संज्ञा आणि भारतातील धार्मिक-सामाजिक प्रतीकं वापरून तयार झालेली संज्ञा या स्वतंत्र परंपरा आहेत. नंतरच्या काळात, जेव्हा डावी विचारसरणी (उदा. समाजवाद आणि साम्यवाद ) भारतात आली, तेव्हा काही लोकांनी डावा या शब्दाला आधीपासून असलेल्या सांस्कृतिक नकारात्मक अर्थाशी जोडून त्याला कमी लेखण्याचा प्रयत्न केला. म्हणजेच, ब्राह्मणांनी किंवा चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेने पुरोगामी विचारांना कमी लेखण्यासाठी ‘डावी विचारसरणी’ हा तुच्छता दर्शक शब्द वापरायला सुरुवात केला. भारतीय समाजात आधीपासून असलेल्या डावा = अशुद्ध/कमी या सांस्कृतिक प्रतिमेचा उपयोग आजचे हिंदुत्ववादी राजकीय टीकेसाठी सध्या पुरोगाम्यांना तुच्छ लेखण्यासाठी वापरतात.
खरे पाहता, कोणतीही विचारसरणी—डावी किंवा उजवी—लोकशाहीसाठी तेव्हाच धोकादायक ठरते जेव्हा ती सत्तेवर आल्यावर संस्थात्मक आणि व्यवस्थात्मक संतुलन कमकुवत करत विरोधी मतांना दडपते. म्हणून डावे आणि उजवे या संज्ञा ऐतिहासिक घडामोडी, राजकीय संघर्ष आणि सामाजिक बदल यांच्या प्रक्रियेतून तयार झाल्या आहेत हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. मात्र आजच्या काळात या शब्दांचा वापर अनेकदा भावनिक किंवा राजकीय आरोप-प्रत्यारोपासाठी केला जातो. यामुळे त्यांचा मूळ अर्थ धूसर होतो. म्हणूनच, कोणतीही विचारसरणी डावी म्हणजे पुरोगामी आहे की उजवी म्हणजे प्रतिगामी आहे, हे ठरवताना त्या विशिष्ट काळाचा, समाजाचा आणि त्या विचारांच्या परिणामांचा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे ठरते. थोडक्यात, डावी आणि उजवी विचारसरणी या दोन परस्परविरोधी छावण्या नसून त्या समाजातील वेगवेगळ्या मूल्यप्रणालींचे प्रतिनिधित्व करतात. एकीकडे समानता आणि बदल यांचा आग्रह असतो, तर दुसरीकडे स्थैर्य आणि परंपरा यांचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते. प्रत्यक्षात कोणताही समाज या दोन्ही प्रवाहांच्या संतुलनातूनच पुढे जातो, आणि त्यामुळे या संज्ञांकडे एकाच वेळी ऐतिहासिक, सामाजिक आणि राजकीय संदर्भात पाहणे अधिक आवश्यक ठरते.
© श्री जगदीश काबरे
(लेखक समाजचिंतक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन प्रसारक आहेत.)
jetjagdish@gmail.com मो ९९२०१९७६८०
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
