श्री संभाजी बबन गायके
जीवनरंग
☆ “एक परतीचा प्रवास !” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆
प्रवास उत्तम सुरू होता. बरेच अंतर कापायचे म्हणून प्रवासातच खूप काही खाद्यपदार्थ आणि सामान-सुमान गच्च भरून घेतलेले होते. हे व्यापारी कुटुंब परिवारासह त्यांच्या कुलदेवीच्या दर्शनार्थ निघालेले होते. कुठलासा नवस फेडायचा होता. कुणाच्या तरी ओळखीतून प्रवासी वाहन ठरवले होते. राकेश नावाचा चालक यायचा होता. पण ऐनवेळी त्याला दुसरी मोठी ट्रिप आली म्हणून त्याचा पार्टनर आला…. मुश्ताक! मुश्ताक शहरापासून पाच सात किलोमीटर्सवर एका वस्तीत राहत होता. त्यांच्या छोट्याशा शहरात अगदी सहाच महिन्यांपूर्वी एक दंगल झाली होती. त्यामुळे एकाच गल्लीत वर्षानुवर्षे सौहार्दपूर्वक राहिलेले लोक एकमेकांपासून फटकून राहत होते. परिस्थिती हळूहळू पूर्वपदावर आली. डोक्यातील विचारांपेक्षा पोटातील भूक वरचढ झाली की माणसं ताळ्यावर येतात. जनजीवन पूर्वपदावर आले.
प्रवास सुरू झाला. मुश्ताक हळूहळू या कुटुंबाच्या संभाषणात सहभागी झाला. सुरुवातीला हवापाणी, वाहतूक अशा विषयांपासून बोलणं झालं आणि मग तुम्ही कोण, आम्ही कोण.. कुठले यावर गाडी आली. मुश्ताकचे वडील प्रकाश शेठच्या वडिलांचे ग्राहक निघाले. मग बोलण्यात सहजता आली. मुश्ताकच्या वडिलांनी प्रकाश शेठ यांच्या गावाशेजारच्या एका टोकावर वस्तीत घर घेतले होते.. गावातली जागा अपुरी पडत होती म्हणून. मुश्ताकचे शिक्षण फारसं नव्हतं म्हणून ड्रायवरकी शिकला आणि आता हेच करत होता.
मुश्ताक देवीच्या दर्शनाला अनेकवेळा लोकांना घेऊन गेल्याचे समजले. त्याला वाटेतील सर्वच मंदिरे, त्यांच्या वेळा आणि परंपरा ठाऊक होत्या आणि नाश्ता, जेवणासाठी चांगली हॉटेल्स सुद्धा. भाषेचा काही प्रश्नच नव्हता. प्रकाशशेठच्या घरचे जी भाषा बोलत होते ती त्यालाही चांगली समजत होती. बोलणे धार्मिकतेवर आले की दोन्हीही बाजू काहीशा सावध होत असत. जागतिक, राष्ट्रीय आणि स्थानिक धार्मिकता यावर बोलताना स्थानिक जातीयवादाचा, दंगलीचा विषय आलाच. तेंव्हा मुश्ताक काय म्हणतोय याकडे सगळ्यांचेच लक्ष होते. मुश्ताकच्या कुटुंबात सात माणसं होती.. बायको, तीन मुलगे होते. दोन पैकी सर्वांत थोरल्या मुलीचे लग्न होऊन ती सासरी गेली होती. सर्वांत धाकटा मुलगा यंदा दहावीला होता… इंग्लिश मिडियम शाळेत. मुश्ताकने आर्थिक बोजा सहन करून त्याला शिकवायचं ठरवलं होतं. पंधरा वर्षांचा… इम्रान त्याचं नाव. अभ्यासू, हुशार आणि गल्लीतल्या इतर मुलांच्या विपरीत सालस. त्याला लवकरात लवकर मोठं होऊन त्या गल्लीतून त्याच्या कुटुंबाला बाहेर काढायचं होतं.. चांगल्या परिसरात मोठं घर घेईन म्हणायचा नोकरी लागल्यावर. ड्रायव्हिंग शिकून घेऊ का? तुम्हांला मदत होईल असं म्हणायचं. या धंद्यात मुलं नकोत असा मुश्ताकचा ठाम निर्धार होता. त्याच्या बापजाद्यांनी कित्येक शतकांपूर्वी नाईलाजाने तडजोड करून धर्म आणि नांवे बदलून घेतली होती. पण मुश्ताकला त्याची पाळेमुळे ठाऊक होती. भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ यांच्यात त्याने समन्वय साधण्याची कला साधून घेतली होती. बायको एकदम शुद्ध शाकाहारी आणि इम्रान आईच्या पावलांवर पाऊल टाकणारा. गल्लीतल्या सर्वांना याचेही नवल वाटायचे. इम्रान परिसरात सर्वांच्या मदतीला धावून जाणारा पोरगा. मुश्ताक इम्रानबद्दल भरभरून बोलत होता त्यादिवशी!
प्रवास सुरू असतानाच मुश्ताकचा मोबाईल बरेचदा वाजला. गाडी चालवत असताना मुश्ताक मोबाईल घेत नव्हता. फक्त कुणाचा फोन वाजतो आहे एवढंच पहायचा. एकाच नंबरवरून तीन कॉल आले म्हणून त्याने गाडी बाजूला घेतली. घाटाच्या रस्त्यावर मोबाईल नीट रेंज मध्ये नव्हता म्हणून संभाषण स्पष्ट झाले नाही. कुणा शेजाऱ्याचा फोन होता बहुतेक.. नंबर सेव्ह नव्हता. भाभी का मेसेज है.. असं काहीतरी म्हणत होता. तिचा फोन खराब झाला होता, त्यामुळे तिने या माणसाला फोन लावायला सांगितला असावा असं मुश्ताक पुटपुटला. मी गाडी चालवतो आहे… बाद में फोन करता हुं म्हणत मुश्ताकने मोबाईल ठेवला. येताना काहीबाही आणा असा निरोप द्यायच्या बहाण्याने त्याची बायको त्याची चौकशी करायला नेहमीच फोन करीत असे, असं दिसलं. गाडी थांबलीच आहे तर फ्रेश व्हावं म्हणून तो गाडीपासून दूर गेला.
गाडीत ठेवलेला मोबाईल पुन्हा वाजू लागला. यावेळी दोन, तीन वेगवेगळ्या नंबरवरून सतत फोन येत होते. शेजारच्या सीटवर बसलेल्या प्रकाश शेठ यांनी मग फोन घेतला… मुश्ताक भाई.. जहाँ भी हो… घर आ जाओ.. पलीकडून सांगितलं गेलं. फोनवर दुसरंच कुणी आहे हे त्या माणसाला समजलं. प्रकाश शेठने त्या माणसाला विचारलं… काय झालंय.. मुश्ताक बाथरूमला गेलेत.. मी निरोप देतो. इथं रेंज जाते येते आहे.
मुश्ताक हात धुवून स्टिअरिंग वर बसला. प्रकाश शेठ म्हणाले… मुश्ताक भाई… कुछ अर्जेंसी आयी है हमारे परिवार में.. हमें ट्रिप कॅन्सल करनी पडेगी!
प्रकाश शेठच्या घरच्यांना तर हे काहीच समजेना. त्यांनी काय झालं असं विचारलं त्यावर त्यांनी घरच्यांना डोळ्यांनीच दटावून शांत बसवलं. मुश्ताक भाई.. पैसे पुरे दूँगा आपके.. चिंता मत करो. बस तुरंत निकालो गाडी वापस.
मुश्ताकने वेगात गाडी दामटली.
दीडशे किलोमीटर्स प्रवास झाला होता तोवर. इथून पुन्हा माघारी जावं लागतंय म्हणून मुश्ताक तसा नाराजच झाला होता. माघारी येताना टोल नाक्यावर गाडी आली आणि मोबाईलला पूर्ण रेंज आली. मुश्ताकने सवयीने व्हॉट्सॲप मेसेज चेक केला. त्याच्या चुलतभावाचा मेसेज होता… इम्रान बहुत बिमार हुवा है.. तुरंत वापस आ जाओ.
सकाळी तर चांगलं होतं पोरगं.. आवरून शाळेत निघालं होतं. काय झालं असं अचानक. आणि मला परत का बोलावलं असेल? मुश्ताकचे डोके गरगरले. त्याने लगेच फोन लावला… सच सच बताओ.. त्याने भावाला काहीसे दरडावूनच म्हटले. त्यावर तो एकच शब्द म्हणाला.. इम्रान… आणि रडू लागला!
मुश्ताकचे पाय लटपटू लागले. त्याने गाडी काढली पुढे… प्रकाश शेठने त्याच्या खांद्यावर हात ठेवला… धीरे चलो.. अब क्या हो गया…. क्या नहीं.. इधर बैठ के तो कुछ समझेगा नहीं! आप धीरे चलो…!
प्रकाश शेठ यांनी आपल्याला मघाशी खोटं सांगितल्याचं त्याच्या लक्षात आलं. आपल्यासाठी शेठने त्यांचा मोठा प्रवास रद्द केल्याचे त्याने जाणले! नक्कीच काहीतरी मोठं झालंय…!
डोळ्यांत आसवं आणि मनात पोराची प्रचंड काळजी घेऊन मुश्ताक थरथरत गाडी चालवत होता… चाळीस किलोमीटर्स अंतर कापायला त्याला दोन तास लागले… वाटेत आडव्या येणारी वाहने त्याचा ताण वाढवत होती.
आपको घर तक छोड के मैं जाऊंगा.. असं मुश्ताक म्हणताच शेठ म्हणाले… नाही.. आम्ही येणार सोबत. प्रत्येक क्षण युगाचा भासत होता मुश्ताकला. त्याची गाडी त्याच्या वस्तीच्या टोकाशी पोहोचली. रुग्णवाहिका आणि पोलिसांची गाडी उभी होती रस्त्यात. गाडी कशीबशी थांबवत मुश्ताक खाली उतरला.. प्रकाश शेठने त्याचा हात सोडला नाही.
इम्रानने घरात फाशी घेऊन त्याचे जीवन संपवले होते. पोरगं शाळेतून आलं.. हातपाय धुतले.. अम्मी… खाना! असं म्हणून तो मागच्या खोलीत गेला. ताट वाढून सात आठ मिनिटे झाली तरी तो जेवायला आला नाही म्हणून त्याच्या आईने त्याच्या बहिणीला त्याला बोलवायला पाठवलं… खोलीचे दार आतून बंद होते…. पुढे लोकांनी दार तोडून उघडले…. खेळ संपला होता!
मुश्ताक कोसळून पडला…. पोराच्या देहाला मिठी मारून हुंदके देत राहिला! प्रकाश शेठ त्याला सावरत होते. तिथे असलेल्या लोकांना हा कोण माणूस आहे ते समजेना. पुढचे सोपस्कार व्हायचे होते. वेळ लागणार होता. त्या गडबडीत प्रकाश शेठ यांनी मुश्ताकच्या खिशात नोटांचे एक पुडके ठेवले.. येतो म्हणाले आणि जड पावलांनी निघाले!
मुश्ताक शुद्धीवर नव्हताच. कब्रस्तानात पोराला मूठमाती दिल्यावर त्याला त्याच्या खिशात काहीतरी जड असल्याचं जाणवलं! मग त्याला उलगडा झाला.
काही दिवसांनी मुश्ताकचा थोरला मुलगा प्रकाश शेठ यांच्या घरी पैसे घेऊन आला. मुश्ताक खूप आजारी आहे म्हणाला. प्रकाश शेठने मुलाला सांगितले… पैसे ठेव तुझ्याकडे… मुश्ताकच्या दवाखान्यासाठी वापर… त्याला सांगू नको.. नाहीतर तो घेणार नाही.. वाटल्यास हे पैसे दान धर्मासाठी वापरून टाक!
तीन महिन्यांनी मुश्ताक, त्याची बायको प्रकाश शेठला भेटायला गेले… मुश्ताक प्रकाश शेठच्या गळ्यात पडून लहान मुलासारखा रडला! प्रकाश शेठच्या घरातल्या भिंतीवर चौदा पंधरा वर्षांच्या एका देखण्या मुलाचा, चंदनाचा हार घातलेला फोटो होता. मुश्ताकने प्रकाशशेठ कडे पाहिले… शेठ म्हणाले… हा आमचा इम्रान!
मुश्ताक केवळ गप्प राहिला… डोळे अजूनही भरून वाहत होतेच… तुम्ही देवीच्या दर्शनाला जाणार असाल तर ड्रायवर म्हणून मलाच बोलवा.. असं सांगून गेला. आता या शहरात मुश्ताकला आणि त्या वस्तीत प्रकाश शेठला एक हक्काचं घर आणि माणसं लाभली आहेत!
– – वेदनेची लिपी सारखीच जगभर… वाचायला आली मात्र पाहिजे.
© श्री संभाजी बबन गायके
पुणे
9881298260
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
