सौ शालिनी जोशी
काव्यानंद
☆ विठू माझा लेकुरवाळा…. संत जनाबाई ☆ रसग्रहण… सौ शालिनी जोशी ☆
☆
विठू माझा लेकुरवाळा l संगे गोपाळांचा मेळा ll
निवृत्ती हा खांद्यावरी l सोपानाचा हात धरी ll
पुढे चाले ज्ञानेश्वर l मागे मुक्ताई सुंदर ll
गोरा कुंभार मांडीवरी l चोखा जीवा बरोबरी ll
बंका कडियेवरी l नामा करांगुळी धरी ll
जनी म्हणे गोपाळा l करी भक्तांचा सोहळा ll
– संत जनाबाई
संत जनाबाईंचा देवाचे भक्तावरील वात्सल्य व प्रेमाचे वर्णन करणारा हा अभंग आहे. दासी जनी, नामयाची दासी, जनी नामयाची तर कधी नुसतं जनी ही अशी जनाबाईंची नाममुद्रा. या विठ्ठलाचे अनेक रूपे जनाबाईच्या अभंगातून व्यक्त होतात. तोच त्यांचा मायबाप, सखा, सांगाती झाला होता.
या अभंगात गुणगान करताना जनाबाई विठ्ठलाला लेकुरवाळा करून टाकतात. सर्व संतांना अंगाखांद्यावर खेळवणारी बाळे करून त्या विठ्ठलाला संसारात गुंतवितात. त्याला मातृभाव देतात. विठ्ठलाची विठाई होऊन तो साऱ्यांचे कुशल मंगल पाहतो. आषाढी कार्तिकीला आईच्या भेटीला आतूर होऊन सर्व भक्त पंढरपूरला जमा होतात. माऊलीच्या अवतीभवती करतात. मातृकाविठाई त्यांचे लाड करते. निवृत्तीला खांद्यावर घेते. तर सोपानचा हात धरते. ज्ञानेश्वर पुढे चालतात. त्याने उजळलेल्या मार्गावरून मुक्ताई चालते. गोरा कुंभार मांडीवर बसतो. चोखा बरोबर चालतो. मग बंकाला कडेवर घेते. तर नामाचा हात धरते. अशा प्रकारे प्रत्येकाच्या गरजेप्रमाणे ही माऊली आधार देते.
अठरा पगड जातीचे हे भक्त. पण जात, पंथ भक्तीच्या आड आला नाही. नामस्मरण हाच धर्म आणि विठ्ठल ही जात. त्या माऊलीच्या छत्राखाली सर्व एकत्र आले. पंढरपूरला आपल्या माहेरी ते जमतात. चंद्रभागेत स्नान, वाळवंटात फेर, फुगड्या, आनंदाने भजन करत, नाचत, नामस्मरणात दंग होतात. हा सगळा भक्तीचा सोहळा होऊन जातो. एकात्मतेचेच हे प्रतीक. विठाई आनंदाने पाहते. तिच्यासाठी हा सोहळाच असतो.
खरं पाहता विठ्ठल वेगळा नाही. संतांच्या रूपात येऊन तोच लिला दाखवतो. संत हेच देव. प्रत्यक्ष भगवंतच जगाच्या कल्याणासाठी संतांचे रूप घेऊन अवतरतात. हे जनाबाईंना या अभंगातून सांगायचं आहे. त्यासाठी त्यांनी लेकुरवाळ्या विठ्ठलाचे रूपक केले. हा लेकुरवाळा विठ्ठल मराठी भावकाव्यात अजरामर झाला.
संत जनाबाई नामदेवांपेक्षा मोठ्या होत्या. सर्वच संतांचा सहवास जनाबाईंना घडला. त्यामुळे विठूमाऊलीला संतांच्या मातेच्या रूपात त्या पाहतात. म्हणून संताना विठोबाच्या अंगाखांद्यावर खेळताना पाहण्याची कल्पना सुचली. त्यांच्यासाठी तो भक्तीचा सोहळा झाला. प्रपंच करूनही परमार्थ करता येतो हेच या रूपकातून जनाबाईंना सुचवायचे असावे.
© सौ. शालिनी जोशी
संपर्क – फ्लेट न .3 .राधाप्रिया टेरेसेस, समर्थपथ, प्रतिज्ञा मंगल कार्यालयाजवळ, कर्वेनगर, पुणे, 411052.
मोबाईल नं.—9850909383
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
