श्री विश्वास देशपांडे
इंद्रधनुष्य
☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक १११ आणि ११२ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. १११ – –
हिताकारणे बोलणे सत्य आहे ।
हिताकारणे सर्व शोधूनि पाहे ।
हिताकारणे बंड पाषांड वारी ।
तुटे वाद संवाद तो हीतकारी ।।१११।।
अर्थ : समर्थ म्हणतात, ” हितासाठी जे सत्य आहे ते मी तुला सांगतो. आपल्या हितासाठी तू स्वतःच हितकारक गोष्टींचा शोध घे. धर्माच्या विरुद्ध असणारे पाखंडी किंवा नास्तिक विचार बाजूला सार. ज्या चर्चेतून शंकांचे निरसन होते अशी चर्चा किंवा संवाद हितकारक असतो. “
(हिताकारणे – आत्महितासाठी, बंड – विचारातील विरोध, पाषांड – देव व धर्म विरोधी वागणे किंवा नास्तिकता, वारणे – दूर सारणे)
विवेचन : आत्मतत्वाचा शोध घेणे किंवा आत्मसाक्षात्कार करून घेणे हे प्रत्येक मनुष्याचे ध्येय असले पाहिजे असे समर्थांचे सांगणे होते. हेच आपल्या हिताकरिता त्यांनी सांगितलेले सत्य. परंतु काही लोक हे खरोखरच आपल्या हिताचे आहे यावर विश्वास ठेवायला तयार नसतात. म्हणून समर्थ म्हणतात की या गोष्टीचा तू स्वतःच शोध घे. त्यासाठी सर्व मार्गांचा वापर कर. साधू संत काय सांगतात किंवा ग्रंथांमध्ये काय म्हटले आहे हे तपासून पहा. एखादी गोष्ट माणूस जेव्हा स्वतः समजून घेतो, तेव्हा त्यावर त्याचा जास्त विश्वास बसतो. म्हणून समर्थांनी मी सांगतो तेवढेच खरे असे न मानता तुम्ही स्वतःच सत्याचा शोध घ्या असा कळकळीने उपदेश केला आहे.
राम लक्ष्मणादि भावंडांचे गुरु वसिष्ठांच्या आश्रमातील शिक्षण जेव्हा पूर्ण झाले, तेव्हा त्यांना निरोप देताना ते म्हणाले, ” मी माझ्याजवळ असणारे सर्व ज्ञान तुम्हाला दिले आहे. परंतु तरीसुद्धा तुम्ही आपल्या आयुष्यात मी सांगितलेले तेवढेच खरे असे मानून चालू नका. तुमच्या विचारांना आणि विवेकबुद्धीला जे योग्य वाटेल त्याप्रमाणे वागा. ” वसिष्ठांसारखी किंवा समर्थांसारखी अधिकारी व्यक्ती जेव्हा असे म्हणते, तेव्हा आपण तर सामान्य माणसे! आपल्या ज्ञानाचा उगीच गर्व करण्यात काय अर्थ आहे? त्यामुळे अशा व्यक्ती जे सांगतात त्यामागे त्यांची साधना असते. सांगण्याचा अधिकार असतो. ‘ आधी केले मग सांगितले ‘ अशा या व्यक्ती असतात.
सत्याची एक वेगळी व्याख्या महाभारतात फार छान आहे. जे हितकारक आहे, ते सत्य असे त्यात म्हटले आहे. एखादी गोष्ट आपल्या मुलाच्या आरोग्यासाठी घातक आहे असे जेव्हा आईला वाटते, तेव्हा ती त्याला ते देत नाही. तुझे पोट दुखेल, दात किडतील असे सांगून त्याला ती तो पदार्थ देत नाही. इथे तिचे बोलणे असत्य जरी असले तरी तिच्या मुलासाठी ते हितकारक आहे. काही वेळा कटू बोलणे आपल्या हितासाठी असते. परंतु आजच्या काळात जेव्हा गोड बोलून किंवा वेगळ्या प्रकारे ट्विस्ट करून एखादी गोष्ट सांगितली जाते तेव्हा मात्र ती आपल्या हिताची असेलच असे नाही. टीव्ही वरील मालिकांतून नको त्या गोष्टी नकळत आपल्या गळी उतरवण्याचा प्रयत्न केला जातो. म्हणूनच सत्य काय आहे हे आपणच तपासून घ्यायला हवे.
आपण सामान्य माणसे मात्र व्यवहारात बुद्धिभेद करणाऱ्या माणसांच्या वक्तृत्वाला भुलून आपल्या साधुसंतांनी सांगितलेल्या मौल्यवान गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो. अशा माणसांच्या नास्तिक, पाखंडी विचारांचा स्वीकार करतो. आपल्याच चांगल्या गोष्टींवर टीका करू लागतो. त्यातून द्वेष तयार होतो. माणूस आपले नीतीधर्माचे आचरण सोडून देतो. क्षुद्र विकार, वासनांना बळी पडतो. काही रूढी, परंपरा कालबाह्य झाल्या असतील, काही गोष्टी चुकीच्याही असतील. पण सगळ्याच गोष्टी कालबाह्य किंवा टाकाऊ झालेल्या नसतात. अर्थात प्रत्येकाला आपले विचार मांडण्याचे, लिहिण्याचे स्वातंत्र्य आहे. परंतु त्यामुळे सामान्य माणसांची मात्र दिशाभूल होते, गोंधळ उडतो. म्हणूनच समर्थांनी आपल्या हितासाठी अशा विचारांना दूर सारून सत्य काय आहे ते जाणून घ्या असे सांगितले आहे.
स्वसंवाद
१. संतांनी किंवा गुरूंनी सांगितले म्हणून मी आंधळेपणाने विश्वास ठेवतो, की समर्थांनी सांगितल्याप्रमाणे स्वतःच्या विवेकबुद्धीने ‘हितकारक गोष्टींचा शोध’ घेण्याचा प्रयत्न करतो?
२. महाभारतातील सूत्राप्रमाणे, माझे बोलणे केवळ वरवरचे ‘गोड’ असते की ते समोरच्या व्यक्तीच्या आणि माझ्या स्वतःच्या ‘परम हिताचे’ (सत्य) असते?
३. टीव्ही, मोबाईल किंवा समाजमाध्यमांवरील आकर्षक वक्तृत्वाला भुलून, मी माझ्या संस्कृतीतील चांगल्या आणि सात्त्विक विचारांकडे दुर्लक्ष तर करत नाहीये ना?
४. मनातल्या शंका दूर करून निःशंक होण्यासाठी मी व्यर्थ वाद घालतो, की एखाद्या अधिकारी व्यक्तीशी माझ्या आत्महितासाठी ‘हितकारक संवाद’ साधतो?
=====
श्लोक क्र. ११२ – –
जनीं सांगता ऐकता जन्म गेला ।
परी वाद वेवाद तैसा चि ठेला ।
उठे संशयो वाद हा दंभधारी ।
तुटे वाद संवाद तो हीतकारी ।।११२।।
अर्थ : अनेक वर्षांपासून जगात हिताच्या गोष्टी सांगितल्या आणि ऐकल्या जातात. पण एवढे होऊनही वादविवाद निर्माण करणारे मतभेद कायमच आहेत. संशयापोटी निर्माण होणारा वाद हा अहंकार वाढवणारा असतो. ज्या संवादातून शंका फिटून काही तत्व हाती लागते असा संवाद हितकारक असतो.
(ठेला – तसाच राहिला, दंभ – व्यर्थ अहंकार/अभिमान)
विवेचन : या श्लोकात मानवी स्वभाव आणि प्रवृत्तीवर समर्थांनी अचूक बोट ठेवले आहे. आपण अनेक वर्षांपासून चांगल्या हितकारक गोष्टी ऐकत आलो आणि सांगतही आलो. संतांनी समाजाच्या आणि आपल्या हितासाठी आपले सारे आयुष्य झिजवले. ग्रंथातून, प्रवचनातून आपले विचार आपल्यापर्यंत पोचवले. परंतु दुर्दैव हे आहे की एवढया सगळ्या खटाटोपानंतर देखील आपल्या शंका आणि वादाचे विषय कायम राहिले. भगवद्गीता, ज्ञानेश्वरी, दासबोध, मनाचे श्लोक, तुकाराम गाथा यासारख्या अनेक ग्रंथांना शेकडो वर्षांची परंपरा आहे. हे अक्षर वाङ्मय आहे. या ग्रंथांमध्ये एवढे ज्ञान आहे की खरे तर कोणत्याही शंकाच शिल्लक राहायला नको.
खरी ज्ञानी माणसे नम्र असतात पण मी विद्वान आहे या जाणिवेतून अहंकार जन्मतो. मला सगळेच माहिती आहे या जाणिवेतून संतांनी जे काही हितकारक सांगितले त्याबद्दल संशय निर्माण होतो. ईश्वर आहे हे कशावरून, पुनर्जन्माचा काही पुरावा आहे का, ईश्वराला कोणी पाहिले आहे का… वगैरे वगैरे अनंत गोष्टींबद्दल मानवी मनात संशय अनंत काळापासून आहे आणि तो तसाच राहणार आहे. शंका असणे रास्त आहे, चांगली गोष्ट आहे. पण एखाद्या अधिकारी माणसाकडून किंवा वर उल्लेख केलेल्या ग्रंथातून जेव्हा आपल्याला आपल्या प्रश्नाचे उत्तर मिळते, त्यावेळी निःशंक मनाने ‘ राघवाच्या अनंत पंथावर ‘ चालण्यास सुरुवात करावी.
बऱ्याच माणसांची प्रवृत्ती अशी असते की संतांनी सांगितलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवण्यापेक्षा एखादी संशयाची सुई त्यांच्या मनात जास्त घर करून बसते. मग आपल्या हिताचे कळूनही त्यांना त्या मार्गाने जाण्याची बुद्धी होत नाही. अशा लोकांच्या बाबतीत ‘ पालथ्या घड्यावर पाणी ‘ ही म्हण सार्थ ठरते. सगळे समजते आहे पण पोकळ दंभ किंवा अहंकार त्यांना या मार्गावर जाण्यापासून परावृत्त करतो. “मी जप करू? कीर्तनाला जाऊ? छे! छे! मी एवढा विद्वान! मला इतकी माहिती आहे! मग लोक काय म्हणतील? ” यासारख्या खोट्या प्रतिष्ठेच्या कल्पना अशा व्यक्तींना परमार्थ मार्गावर चालण्यासाठी प्रतिबंध करतात.
परंतु समाजमान्यता असणाऱ्या काही विद्वानांनी बुद्धिभेद केला की सर्वसामान्य माणसे देखील गोंधळतात. मग अशी माणसे राम आणि कृष्ण यासारख्या वंदनीय महापुरुषांच्या चरित्रात देखील दोष दाखवतात. राम आणि कृष्णासारख्या महापुरुषांनी आपल्या जीवनकार्यातून कोणता महत्वाचा संदेश दिला आहे याकडे मात्र त्यांचे दुर्लक्ष होते. या सगळ्या गोंधळात आपल्याला आपल्या आत्मतत्वाचा शोध घ्यायचा आहे ही मूळ गोष्ट ते विसरतात. वादविवाद कुठे होत नाहीत असे नाही पण जिथे मूळ तत्वाचा शोध घेण्यापेक्षा आपल्या अहंकाराला जास्त जोपासले जाते असा वाद काय कामाचा? ज्यातून काही जीवनोपयोगी तत्व गवसते आणि मन परमार्थ मार्गाकडे ओढ घेते असा सुखसंवाद महत्वाचा असेच समर्थांना यातून सांगायचे आहे.
स्वसंवाद
१. अनेक वर्षांपासून संतांचे विचार, ग्रंथ आणि निरूपण ‘ऐकून व वाचूनही’ माझे आयुष्य ‘पालथ्या घड्यावर पाणी’ या म्हणीसारखेच कोरडे राहिले आहे का?
२. “मी एवढा शिकलेला, मी नाम कसे घेऊ? ” अशा प्रकारच्या कुठल्यातरी पोकळ दंभामुळे (अहंकारामुळे) किंवा खोट्या प्रतिष्ठेमुळे मी स्वतःला आत्महितापासून दूर ठेवत नाहीये ना?
३. महापुरुषांच्या किंवा संतांच्या चरित्रातील आणि विचारांमधील केवळ ‘दोष’ शोधण्यात मी माझी बौद्धिक ऊर्जा वाया घालवतो, की त्यांच्याकडून ‘जीवनोपयोगी तत्त्व’ शिकण्याचा प्रयत्न करतो?
४. मनात शंका असणे स्वाभाविक आहे, पण ग्रंथांच्या वाचनातून किंवा अधिकारी व्यक्तींच्या ‘सुखसंवादातून’ उत्तर मिळाल्यावर, मी निःशंक मनाने भक्तीच्या मार्गावर चालण्यास सुरुवात करतो का?
– क्रमशः श्लोक १११ आणि ११२
© श्री विश्वास देशपांडे
चाळीसगाव
प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
