सुश्री शीला पतकी
मनमंजुषेतून
☆ “फडक्यांची गोष्ट…” ☆ सुश्री शीला पतकी ☆
☆
लीला आत्या जरा रागातच घरात आली म्हणाली, “संपलं बाई संपलं फडक्यांचे युग संपले”… मी तिला शांत करीत म्हणाले, ” अगं आता जुनी युग संपणारच ना. सि. फडकेंना एका काळात वाचणारी वाचक मंडळी खूप होती… तरुण मुलं फडक्यांच्या कादंबऱ्याचे फॅन होते. ना सी फडक्यांच्या लिखाणात तरुणांना आकर्षित करण्याची ताकत होती. तो कालखंड फडक्यांचा होता….
त्यावर लिला आत्या म्हणाली, ” ते नाही ग दुसऱ्या फडक्यांबद्दल बोलते”…. ” अच्छा अच्छा म्हणजे आपल्या सुधीर फडक्यांबद्दल.. बाबूजी असं म्हण की सरळ… बाबूजी बद्दल काय ग रामायणा ने सगळ्या महाराष्ट्राला वेड लावलं. मराठी गाणी त्यांनीच संगीतबद्ध करावी आणि आशा ताईंनी ती म्हणावीत. फडक्यांच्या चाली सुंदर शब्दाला त्या माणसाने खऱ्या अर्थाने अर्थ दिला नाही ग” लीला आत्यांनी हात झटकला, “मी साहित्यातल्या फडक्यांबद्दल बोलत नाही”
“ मग कशाबद्दल बोलतीयेस? “ माझा वैतागून तिला प्रश्न.
त्यावर ती म्हणाली… “ अगं माझ्या सुनेचा महिन्याचा खर्च सर्वाधिक कशावर होतो तर तो त्या हगीजवर… पंधरा हजार रुपयाचा खर्च त्या कापडावर आणि हात पुसायच्या त्या कागदांवर! त्यानंतर तोंड पुसायचे हात पुसायचा असे कागद आणखीन वेगळे सारखी कागद ओढत असते डब्यातून, नाहीतर त्या रीळातून फाडत असते. ताट पुसायला फाडला कागद… टेबल पुसायला फाडला कागद… तोंड पुसायला वेगळा कागद… काय कचरा का कचरा आणि खर्च केवढा…? मिळवता मिळवता म्हणजे काय उधळपट्टी करायची…?”
माझ्या एकूण विषय लक्षात आला. आमची लीला आत्या म्हणजे…. आता सांगतेच तुम्हाला.. अहो कोणाचे लग्न ठरलं ना तर या बाईची जमवाजमवा कशाची असावी? … तर फडक्यांची.. जुने लुगडे, साड्या धोतरं, जुन्या पॅंटी, जुने गंजे फ्रॉक, हे फाडून फाडून ती शिवून ठेवायची. मी म्हणलं “ हे उद्योग का करतेस? ”
तर म्हणाली “ लग्नाकार्यामध्ये आचाऱ्याच्या हाताला फडके द्यावे लागतात. आणि ते आपल्या घरचे स्वच्छ असलेले बरे… ताट पुसायला फडके पाहिजेत.. भांडी पुसायला फडके पाहिजेत.. लादी पुसायला फडके पाहिजे… लादी पुसायचे फडके पूर्णपणे पाणी शोषून घेणारे आहेत. ते मी यांच्या बनियन चे करते. “
लिला आत्याच्या घरात गेलो तर अनेक ठिकाणी टांगलेले फडके दिसतील… आणि उगीचच इतस्ततः कसेही टाकलेले नाहीत बरं…! त्या त्या ठिकाणी त्यालाही हुक असेल. ताट पुसायचे फडके वेगळे…. वाट्या भांड्याचे वेगळे… टेबल पुसायचे वेगळे… देवाचे वस्त्र वेगळे… लादी पुसायचे वेगळे.. स्वयंपाकात हात पुसायचे वेगळे… आणि हे फडके जुन्या कपड्यांचे…. चारी बाजूच्या कडा शिवलेले त्याला अडकवायला कपड्याचा नाडा किंवा हुक बांधलेले आणि दररोज ते स्वच्छ धुतलेले! आणि शिवाय तिचं एक कपाट आहे त्यात सुद्धा मोड आणण्याच्या उसळी बांधायचे फडके वेगळे…. श्रीखंड करण्यासाठी चक्का बांधण्याचे फडके वेगळे.. ते खास पांढरे स्वच्छ धोतराचे असायचे… जानेवारी महिन्यात हलवा करताना घ्यावयाचे पांढरे स्वच्छ फडके वेगळे… रोज सगळा स्वयंपाक वगैरे झाल्यानंतर दुपारी स्वयंपाक घरातले डबे पुसण्याचे फडके ते वेगळे..!
मी तिला म्हणायची “ अग रोज कसले डबे पुसते.. “
ती म्हणायची “ स्वयंपाकाच्या घाईत कसले हात या डब्याला लागतात. मग डबे चिकट होतात तेव्हा घरच्या बाईनं दुपारच्या निवांतपणात असे डबे पुसून ठेवावेत. ” तो तिचा कार्यक्रम रोज दुपारी अर्धा तास चालत असे.
एकदा काय झालं…
एक छोटी बादली होती. तुळस वाळत चालली होती म्हणून मी त्या बादलीत पाणी घेऊन तुळशीला घालायला निघाले. तिने मला घाई घाईने थांबवलं.. “ ती कशाला बादली घेतलीस? “
“ मग काय झालं स्वच्छ तर आहे ना?
“अग ती फडक्यांची बादली आहे …”
मी म्हणलं “असू दे ना देऊन टाकते पाहिजे तर त्यांना…” कारण शेजारी फडके राहत होते ना…
ती म्हणाली “ नाही नाही तसं नाही. मी रोज दुपारी सगळे फडके म्हणजे कपडे पुसायचे त्या बादलीत भिजत घालते आणि स्वच्छ धुऊन टाकते… फरशी पुसायचे फडके ओट्याचे फडके… हे एकदा धुते आणि हातपुसणीचे वाट्या भांड्याच एकदा…. “
लीला आत्याच्या स्वयंपाक घरात जाल तर कपाटात पांढरे स्वच्छ फडके बांधलेल्या मोरावळ्याच्या बरण्या, उपवासाच्या लोणच्याच्या बरण्या, मुरंबाच्या बरण्या अगदी नटून डोक्यावर पदर घेतलेल्या बाईसारख्या बसलेल्या असायच्या. खालच्या फडताळ्यातल्या… मिठाच्या, लोणच्याच्या बरण्याही अशा नटून-तटून बसलेल्या असायच्या, अर्थात आता ते दृश्य नाही. मी मनात नेहमी म्हणायची ‘हिच्या सुनेच फार अवघड आहे…. ’ पण हिची सून वरचढ निघाली
… तिने प्रश्नच मिटवला. ॲमेझॉन वरून मागवलेल्या हगीजमुळे लेकराचा लंगोटाचा प्रश्न मिटला, दुपट्यांचा प्रश्न मिटला, टिशू पेपरमुळे हात पुसायचा प्रश्न मिटला. आता लिलाआत्याला फारसा स्कोप उरला नाही.
लिहीत असताना मला जाणवलं की पूर्वीच्या बायका किती निगुतिने घर स्वच्छ ठेवत असत. जुन्याचा पुनर्वापर.. त्याच शिवण टिपण… त्याची स्वच्छता.. हे सगळं कुठल्याही शाळेत न जाता त्या शिकल्या होत्या… त्यामुळे आजार घरात फिरकत नव्हते. माझी आई नेहमी म्हणायची, “अग ओट्यावरच हात पुसायचं फडकं आणि दारातला पाय पुसणं त्या घरातली स्वच्छता सांगत असत…! ” पायपुसण सुद्धा आई आमची दोन दिवसाला एकदा स्वच्छ धुऊन टाकायची कारण ते जाड कापडाचाच बनवलेल असायचं.
आता फडक्यांची दुनिया घरातून गायब झाली आणि त्यांची जागा ॲमेझॉनच्या कागदाने घेतली. उसळीला मोड आणायचे डबे बाजारात विकत मिळू लागले. चक्का बांधणे संपले. वस्तूंचा पुनर्वापर संपला. कचऱ्याचा ढिगारा वाढू लागला… स्वच्छतेच्या नावाखाली अस्वच्छतेचा पसारा आपण घालू लागलो. बंगल्याच्या समोर असणाऱ्या कचऱ्याच्या डब्यात कागदांचे ढीग वाढू लागले….! ॲमेझॉन चे असे कागद घरात वापरणे आता (कागद हा शब्द जरा लिहिता येतो.. तुम्हाला गावंढळपणाचा वाटेल.. बर ठीक आहे आपण पेपर म्हणूयात) तर असे पेपर घरात ठाई ठाई ठेवलेले आहेत…..
… तरीही लीला आत्याच्या घराचा लक्खपणा नाही. स्वच्छता ही बाईच्या अंगी असावी लागते आणि त्याच्यासाठी लिलाआत्यासारखं नियोजनही असावं लागतं. पैसे आहेत म्हणून ते कागदावर उधळणे कदाचित या पिढीला योग्य वाटत असावं. पैसा पैसा जमा करून भविष्याची तरतूद करणाऱ्या आमच्या पिढीला मात्र हे मानवणार नाही… अर्थात त्यांना जे करायचे ते करू द्यावं संघर्ष नको…!
… तुम्हाला काय वाटतं मंडळी? …. आमच्या लीलाआत्यासारखं फडक्यांवर प्रेम करावं? का त्यांच्या सुनेसारखा ॲमेझॉन चा मार्ग धरावा?
– – बाकी लीलाआत्याचं फडक्यांवर एवढं प्रेम की तिने जावई सुद्धा फडके शोधला आहे.
आहे की नाही गंमत…!
☆
© सुश्री शीला पतकी
माजी मुख्याध्यापिका, सेवासदन प्रशाला सोलापूर
मो 8805850279
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
