श्री मंजिरी येडूरकर
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – १६ ☆ श्री मंजिरी येडूरकर ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
रविंद्रनाथ टागोरांच्या इंग्रजी गीतांजलीला सुप्रसिद्ध आयरिश कवी विल्यम बटलर यीट्स यांची प्रदीर्घ प्रस्तावना लाभली आहे. या कवितांनी त्यांना भारावून टाकलं आहे. या कवितांचा आधारभूत पाया म्हणजे प्राचीन भारतीय अध्यात्मिक तत्वज्ञान, त्यातील साधेपणा, भाबडेपणा, खरेपणा, पारदर्शकता, स्वयं मूल्यांकन करण्याचा धीटपणा, निरपेक्ष समर्पणाची भावना यांच्या कवितेतून होणाऱ्या दर्शनाने ते स्तिमित झाले आहेत. टागोरांच्या कवितांचा गर्भितार्थ, त्यातील तत्वज्ञान त्यांच्या मनाला भिडलं आहे. म्हणूनच त्यांनी एवढी प्रदीर्घ प्रस्तावना लिहिली असावी. यीट्स यांना देखील सन १९२३ मध्ये साहित्यासाठीचा नोबेल पुरस्कार मिळाला आहे.
केवळ गीतांजलीतील कविताच नाही तर रविंद्रनाथांच्या पूर्ण आयुष्याच्या दर्शनाने यीट्स भारावून गेले आहेत. टागोरांच्या आयुष्याबद्दल च्या कल्पना, आयुष्याबद्दलचा दृष्टीकोन त्यांना अद्भुत वाटतो.
त्यांच्या मते रविंद्रनाथांचे वडील, भाऊ व इतर कुटुंबीय देखील असाधारण होते. भारतीय तत्वज्ञानाची अध्यात्मिक बैठक, शतकानुशतके चालत आलेला भक्तिमार्ग, बंगालचे साहित्य आणि कलेमध्ये रमलेले जनजीवन या सर्वांचे सार म्हणजे गीतांजली, असे त्यांना वाटते.
तासनतास निसर्गाकडे बघत राहणे, जगण्याचे, व्यवहाराचे भान विसरणे हे रविंद्रनाथांच्या असामान्य असण्याचे दाखले आहेत असं त्यांचं मत आहे.
विश्वविधात्याबद्दलच्या टागोरांच्या भावना निर्व्याज आहेत. त्यांना कसलाही राजकीय वा सामाजिक गंध नाही असं यीट्सना खात्रीपूर्वक वाटतं आणि यामुळेच ते युरोपियन तत्वज्ञांपेक्षा वेगळे आहेत असं ते म्हणतात.
ते म्हणतात की, गीतांजलीची खरी थोरवी, तिच्या साधेपणात आहे. मोजके शब्द, खऱ्या भावना आणि स्वतःच्या मनात डोकावून घेतलेला हा चैतन्याचा शोध आहे. रविंद्रनाथ कवी म्हणून कसे उमलत गेले याबद्दल लिहितांना ते म्हणतात, ” वयाच्या १५ ते २० वर्षे या कालावधीतील त्यांच्या कविता साध्या, सोप्या व जास्त करून निसर्गाविषयी आहेत. वयाच्या २५ ते ३५ वर्षे या टप्प्यामधील कविता प्रेम आणि शोक या दोन मूलभूत भावनांविषयी भाष्य करतात आणि त्यानंतरच्या काळात ते हळूहळू अध्यात्माकडे वळतात.”
कोणताही हेतू मनात न धरता टागोरांनी त्या त्या वेळच्या आपल्या सच्च्या भावनांना शब्दरूप दिलं आहे. त्यावेळी हे पुस्तक कोण वाचेल, कोण त्याचा अभ्यास करेल, त्याचा परिणाम काय होईल असे कोणतेही विचार त्यांच्या मनात नव्हते. यीट्सना रविंद्रनाथ एखाद्या निरागस बालकासारखे वाटत. कोणत्याही लौकिक गोष्टींनी, विचारांनी त्यांना बंदिस्त केलेले नव्हतं.
‘देव काय आहे’ या प्रश्नाचे उत्तर आपल्याला या कवितांमधून खूप सोप्या प्रकारे मिळतं. वर्षानुवर्षे हा प्रश्न आपल्याला पडलेला असतो पण टागोरांच्या कविता वाचून आपल्याला समजतं की इतकी वर्षे देव आपल्या मधेच होता, फक्त आपल्याला ते माहित नव्हतं. आपल्या सगळ्या शुद्ध भावना म्हणजेच देवत्व म्हणजेच देव. हे मान्य करण्यासाठी लागणारी प्रामाणिक निरागसता हा टागोरांच्या लिखाणाचा गाभा आहे. स्वत:शी संपूर्ण पारदर्शक राहून, एखाद्या बालकाप्रमाणे मनाची कवाडं सताड उघडी ठेवून घेतलेला स्वत:मधल्या देवत्वाचा शोध म्हणजे गीतांजली आहे व हीच टागोरांची थोरवी आहे, असं कविवर्य यीट्सना वाटतं.
—–
☆ गीत ४६ ☆
I KNOW not from what distant time thou art ever coming nearer to meet me. Thy sun and stars can never keep thee hidden from me for aye.
In many a morning and eve thy footsteps have been heard and thy messenger has come within my heart and called me in secret.
I know not why to-day my life is all astir, and a feeling of tremulous joy is passing through my heart.
It is as if the time were come to wind up my work, and I feel in the air a faint smell of thy sweet presence.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत ४६ ☆
☆
ठाऊक नाही कधी, सौंदर्य तुझे मज भावले
सूर्य अन् तारे तुजला, ना लपवू शकले
*
कितीक दिवस मी ऐकते, पदरव तुझा तो
प्रेषित तुझा, हृदयात माझ्या, हळूच डोकावतो
*
आज अचानक कां थरथरे मी आतुनी
हृदयातील कंपने, आनंद लहरी उठवुनी,
*
मज सांगती चल आता, कर्म इथले संपले
तुझा सुगंध येता, अस्तित्व तव जाणले
*
ठाऊक नाही मी कधी तुजकडे आकर्षिले
किती काळ लोटला, भेटीसाठी चालले
☆
भावानुवाद © मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत ४७ ☆
THE night is nearly spent waiting for him in vain. I fear lest in the morning he suddenly come to my door when I have fallen asleep wearied out. Oh friends, leave the way open to him ⎯ forbid him not.
If the sound of his steps does not wake me, do not try to rouse me, I pray. I wish not to be called from my sleep by the clamorous choir of birds, by the riot of wind at the festival of morning light. Let me sleep undisturbed even if my lord comes of a sudden to my door.
Ah, my sleep, precious sleep, which only waits for his touch to vanish.
Ah, my closed eyes that would open their lids to the light of his smile when he stands before me like a dream emerging from darkness of sleep.
Let him appear before my sight as the first of all lights and all forms. The first thrill of joy to my awakened soul let it come from his glance. And let my return to myself be
immediate return to him.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत ४७ ☆
☆
व्यर्थ रात्र गेली, त्याची पाहता वाट
मी असे निद्राधीन, होता भली पहाट
*
नका उठवू विनवितो, आला तो जरी दाराशी
पाखरांनो नका गाऊ, पवना नको पंगा नीरवतेशी
*
निद्रेच्या तमातून तो, स्वप्नासम उलगडू दे
त्याचीच पहिली प्रतिमा, मम नयनी उमटू दे
*
मनाचे जागेपण, त्याच्या तेजातून निथळू दे
जागृती येण्याआधी, नंदनवन त्याचे गाठू दे
☆
भावानुवाद © मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत ४८ ☆
THE morning sea of silence broke into ripples of bird songs; and the flowers were all merry by the roadside; and the wealth of gold was scattered through the rift of the clouds
while we busily went on our way and paid no heed.
We sang no glad songs nor played; we went not to the village for barter; we spoke not a word nor smiled; we lingered not on the way. We quickened our pace more and more as the time sped by.
The sun rose to the mid sky and doves cooed in the shade. Withered leaves danced and whirled in the hot air of noon. The shepherd boy drowsed and dreamed in the shadow of the banyan tree, and I laid myself down by the water and stretched my tired limbs on the grass.
My companions laughed at me in scorn; they held their heads high and hurried on; they never looked back nor rested; they vanished in the distant blue haze. They crossed many meadows and hills, and passed through strange, far-away countries. All honour to you, heroic host of the interminable path! Mockery and reproach pricked me to rise, but
found no response in me. I gave myself up for lost in the depth of a glad humiliation ⎯ in the shadow of a dim delight.
The repose of the sun-embroidered green gloom slowly spread over my heart. I forgot for what I had travelled, and I surrendered my mind without struggle to the maze of shadows and songs.
At last, when I woke from my slumber and opened my eyes, I saw thee standing by me, flooding my sleep with thy smile. How I had feared that the path was long and
wearisome, and the struggle to reach thee was hard!
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत ४८ ☆
☆
पक्ष्यांची गीते, जागी सकाळ झाली
साज फुलांचा लेऊन, उषा नटली
*
ना खेळलो, ना हसलो, ना बोललो
ना उद्यमा गेलो, ना वाटेत रेंगाळलो
*
न कांही पाहिले, न कांही ऐकले
शोध घेता तुझा, मन पुढे धावले
*
ढगांतून सोनेरी प्रभा पसरली
तरी ना आनंदाची गाणी गायिली
*
माथ्यावर सूर्य, पाऊले वेगात निघाली
नाचऱ्या पानांनी उगाच गिरकी घेतली
*
गुराखी सावलीत पेंगुळले, हाती लाठी
गवतावर पहुडलो मी, पाण्याच्या काठी
*
अनंताच्या वाटेवरचे सहप्रवासी मज हसले
अनेक देश, टेकड्या, कुरणे; पार करण्या गेले
*
वेगात, न पलटता, अदृश्य झाले क्षितिजापार
व्यर्थ यत्न उठण्याचा केला, ऐकून तो तिरस्कार
*
शाल पांघरून आरामाची, घेतले निद्रेचे सुखासन
विसरलो, काय होते या प्रवासाचे प्रयोजन
*
जागा झालो, साक्षात् तू पडलास दृष्टी
स्मित हास्य तुझे, तूच निर्मिल्या या सृष्टी
*
मी वेडा, तुला भेटण्या वणवण करीत होतो
त्या सौंदर्या, त्या गीतांना पारखा होत होतो
☆
– क्रमशः भाग १६.
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © सौ.मंजिरी येडूरकर
लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
