सुश्री अपर्णा परांजपे
इंद्रधनुष्य
☆ ✍️ पश्चात्ताप! ☆ अपर्णा परांजपे ☆
आपल्या मनात जर अपराध भावना आली तर दोन मार्ग जाणवतात एक देवाजवळ जायचे व प्रसाद द्यायचा व दुसरा ज्याच्यावर अन्याय झाला त्याला प्रत्यक्ष क्षमा मागायची!
आपण पहिला देवाजवळ जाण्याचा मार्ग धरू! हे ही उत्तमच आहे पण त्याने फारसा उपयोग होणार नाही कारण अंतःकरण शुद्ध नाही. आपण सोपा, सहज मार्ग आपण निवडला. पण प्रत्यक्ष क्षमा मागणे, कमीपणा वाटणे म्हणजेच देहबुद्धी नष्ट न होणे व देहबुद्धी नष्ट न होता केलेली क्षमायाचना भगवंतांना सुद्धा आवडत नाही मग तो नुसता व्यवहार ठरतो
प्रायश्चित्त विरुद्ध शुद्धीकरण
शास्त्रात दोन संकल्पना आहेत: ‘द्रव्यशुद्धी’ आणि ‘आत्मशुद्धी’.
पहिला मार्ग (देवाजवळ जाणे): जेव्हा आपण देवाला प्रसाद चढवून अपराधमुक्त होऊ पाहतो, तेव्हा ते अनेकदा एक प्रकारची ‘तडजोड’ असते. शास्त्र सांगते की, देव भावाचा भुकेला आहे, द्रव्याचा नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात पश्चात्ताप नाही, तोपर्यंत बाह्य उपचारांना केवळ ‘कर्मकांड’ म्हटले जाते. हे मनाला तात्पुरती शांती देऊ शकते, पण अपराधाचे मूळ (बीज) नष्ट करत नाही.
दुसरा मार्ग (क्षमा मागणे): हा मार्ग ‘सत्य’ आणि ‘धर्मा’वर आधारित आहे. ज्याच्यावर अन्याय झाला त्याला सामोरे जाणे म्हणजे स्वतःच्या चुकीचा आरसा पाहण्यासारखे आहे.
२. देहबुद्धी आणि अहंकार
प्रत्यक्ष क्षमा मागण्यात ‘कमीपणा’ वाटणे हे देहबुद्धीचे लक्षण आहे.
शास्त्रीय दृष्टिकोन: देहबुद्धी म्हणजे ‘मी शरीर आहे आणि माझी एक सामाजिक प्रतिष्ठा आहे’ हा भ्रम. जेव्हा आपण क्षमा मागायला कच खातो, तेव्हा आपण त्या व्यक्तीला नाही, तर आपल्या ‘अहंकाराला’ वाचवत असतो.
जोपर्यंत हा अहंकार शाबूत आहे, तोपर्यंत केलेली कोणतीही भक्ती ‘सकाम’ असते. भगवद्गीतेनुसार, जो स्वतःला कर्ता मानतो आणि अहंकाराने ग्रासलेला असतो, त्याची बुद्धी शुद्ध नसते.
३. ‘क्षमा‘ – एक आध्यात्मिक साधना
क्षमस्व प्रवृत्तीला शास्त्रात ‘तप’ मानले गेले आहे.
मनःप्रसाद: मनाची प्रसन्नता ही खरी भक्ती आहे. जर एखाद्या व्यक्तीचे मन दुखावून आपण देवापुढे उभे राहिलो, तर ते मन विचलित असते. विचलित मनाने केलेली भक्ती भगवंतापर्यंत पोहोचत नाही, कारण तिथे ‘द्वैत’ (मी आणि तो वेगळा आहे ही भावना) प्रबळ असते.
व्यवहार की परमार्थ: मनाची शुद्धी नसेल तर तो केवळ एक ‘व्यवहार’ ठरतो. व्यवहारात आपण काही देऊन काहीतरी विकत घेतो (प्रसाद देऊन पुण्य विकत घेण्याचा प्रयत्न). पण परमार्थ हा ‘समर्पणाचा’ विषय आहे.
४. मानसशास्त्रीय आणि आध्यात्मिक सुसंगती
आजचे मानसशास्त्रही सांगते की, जोपर्यंत आपण आपल्या चुकीची जबाबदारी स्वीकारत नाही, तोपर्यंत अपराधभाव मनातून जात नाही. प्रत्यक्ष क्षमा मागितल्याने ‘हृदयग्रंथी’ सुटतात.
जेव्हा आपण नम्र होऊन क्षमा मागतो, तेव्हा देहबुद्धीचा लय होऊ लागतो आणि खऱ्या अर्थाने ‘सात्विक’ भावाचा उदय होतो. असा शुद्ध भाव असलेला भक्तच भगवंताला प्रिय असतो.
थोडक्यात सांगायचे तर:
देवाजवळ जाणे हा ‘भाव’ असेल तर उत्तम, पण तो ‘पळवाट’ असेल तर व्यर्थ आहे. ज्याच्यावर अन्याय झाला त्याची क्षमा मागणे हे कठीण असले तरी तोच ‘चित्तशुद्धीचा’ खरा आणि शास्त्रीय मार्ग आहे. कारण देव हा मंदिरात असण्यापेक्षा सर्व भूतांच्या (व्यक्तींच्या) हृदयात ‘अंतर्यामी’ म्हणून वास करतो. त्यामुळे त्या व्यक्तीची क्षमा मागणे हीच प्रत्यक्षात देवाची क्षमा मागणे होय.
श्रीमद्भगवद्गीता (अहंकार आणि भक्ती)
भगवद्गीतेच्या १८ व्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात:
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ (१८. ५३)
अर्थ: जो मनुष्य अहंकार, शक्ती, गर्व, काम, क्रोध आणि परिग्रह (संग्रहवृत्ती) यांचा त्याग करतो, जो ‘ममत्व’ (माझेपणा) रहित आणि शांत असतो, तोच ब्रह्मभाव प्राप्त करण्यास पात्र ठरतो.
तुम्ही म्हटल्याप्रमाणे, क्षमा मागताना वाटणारा ‘कमीपणा’ हा या अहंकाराचाच भाग आहे. जोपर्यंत हा अहंकार सुटत नाही, तोपर्यंत देहबुद्धी नष्ट होत नाही.
२. संत तुकाराम महाराज (अंतःकरण शुद्धी)
तुकोबारायांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले आहे की, जोपर्यंत मन शुद्ध नाही, तोपर्यंत बाह्य उपचारांना महत्त्व नाही:
“चित्त शुद्ध तरी शत्रु मित्र होती । व्याघ्र ही न खाती सर्प तया ॥”
तसेच, प्रसादाच्या किंवा केवळ बाह्य भक्तीच्या संदर्भात ते म्हणतात:
“भावेविण भक्ति भक्तिविण मुक्ति । बळेविण शक्ति बोलू नये ॥”
म्हणजेच, जर मनात ‘भाव’ (चुकीची प्रांजळ कबुली) नसेल, तर ती भक्ती केवळ प्रदर्शन ठरते.
३. मनुस्मृती आणि प्रायश्चित्त शास्त्र
धर्मशास्त्रात ‘अनुताप’ (पश्चात्ताप) याला सर्वोच्च प्रायश्चित्त मानले गेले आहे:
“ख्यापनेन अनुतापेन तपसा अध्ययनेन च । पापकृन्मुच्यते पापात्… ” (मनुस्मृती ११. २२७)
अर्थ: स्वतःच्या पापाची/चुकीची कबुली देणे (ख्यापन), मनातून पश्चात्ताप होणे (अनुताप) आणि तप करणे, यांमुळेच पापाचे क्षालन होते. केवळ वस्तू अर्पण करून किंवा ‘व्यवहार’ करून पापमुक्त होता येत नाही.
४. संत ज्ञानेश्वर महाराज (अमानित्व गुण)
ज्ञानेश्वरीच्या १३ व्या अध्यायात ‘अमानित्व’ (अहंकाराचा अभाव) या गुणाचे वर्णन करताना माऊली म्हणतात की, ज्याच्या ठिकाणी ‘मी मोठा आहे’ हा भाव उरलेला नाही, त्याच्याच हृदयात ज्ञान प्रकाशते. प्रत्यक्ष क्षमा मागणे हे ‘अमानित्व’ या गुणाचे प्रकटीकरण आहे.
शास्त्राप्रमाणे, देव हा ‘अंतर्यामी’ आहे. ज्याच्यावर आपण अन्याय केला, त्या व्यक्तीच्या हृदयातही तोच देव आहे. म्हणून त्या व्यक्तीची क्षमा न मागता देवाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे “मूळ सोडून फांद्यांना पाणी घालण्यासारखे” आहे.
या चिंतनावर काही ओळी सुचल्यात..
॥ अंतरीचा भाव ॥
अपराध घडता हातूनि । मनी दाटे ग्लानी भारी ॥
देवापाशी धावे मन । प्रसादाची थाळी धरी ॥ १ ॥
काय उपेग प्रसादाचा । चित्त शुद्ध नाही जरी ॥
व्यवहाराची ही भक्ती । देवा आवडते का तरी? ॥ २ ॥
क्षमा मागता वाटे हो । कमीपणा देहबुद्धीचा ॥
अहंकाराचा तो पडदा । मार्ग रोखी मुक्तीचा ॥ ३ ॥
ज्यावरी झाला अन्याय । देव वसे त्याच्या हृदयी ॥
पाया पडता तयाच्या । क्षमा करी “आत्मारामा” ॥ ४ ॥
१: जेव्हा आपल्याकडून चूक होते, तेव्हा मन अस्वस्थ होते. पण आपण सोपा मार्ग शोधतो—देवाला काहीतरी ‘अर्पण’ करून स्वतःला मुक्त करून घेण्याचा प्रयत्न करतो.
२: हे ‘व्यवहाराचे’ नाते आहे. अंतःकरण शुद्ध नसल्यास बाह्य उपचार केवळ उपचारच राहतात, त्यात ‘भाव’ नसतो.
३: प्रत्यक्ष क्षमा मागताना जो अडथळा येतो, तो म्हणजे आपला ‘अहंकार’. हाच ‘मी’पणा आपल्याला देहबुद्धीच्या पलीकडे जाऊ देत नाही.
४: ईश्वराचे अधिष्ठान सर्वव्यापी आहे. ज्या व्यक्तीचे आपण मन दुखावले, तिच्यातील ईश्वराची क्षमा मागणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने देवाला शरण जाणे होय.
भगवंत हृदयस्थ आहे 🙏
© अपर्णा परांजपे
कात्रज, पुणे
मो. 9503045495
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
