डॉ. शोभना आगाशे
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – २७ ☆ डॉ. शोभना आगाशे ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
नाटककार रविंद्रनाथ – २
वयाच्या विसाव्या वर्षी म्हणजेच १८८१ साली त्यांनी ‘वाल्मिकी प्रतिभा’ हे गीत नाट्य लिहिले. त्या काळात प्रसिद्ध असलेल्या बिहारीलाल रचित ‘शारदा मंगल’ या दीर्घ काव्यावर हे नाटक बेतलेले होतं. त्याच वर्षी २५ फेब्रुवारीला या नाटकाचा पहिला प्रयोग ठाकूर कुटुंबाच्या जोराशांको वाड्याच्या गच्चीवर झाला. टागोरांच्या विशाल कुटुंबातील लोक, मित्रपरिवार व बंकिमचंद्रांसारखे अनेक सुजाण रसिक आमंत्रित होते. या नाटकातील सर्व गाणी रविंद्रनाथांनी संगीतबद्ध केली होती. कांही गाणी रागदारी वर आधारित होती तर काही चक्क इंग्रजी बॅन्ड च्या चालीवर बांधली होती. या नाटकामुळे टागोर कुटुंबीय काळाच्या पुढे एक पाऊल असल्याचं सिद्ध झालं. कारण या नाटकात स्वतः रविंद्रनाथांनी वाल्मिकीची तर त्यांची पुतणी प्रतिभा हिने सरस्वतीची भूमिका केली होती. एकोणिसाव्या शतकात कुलीन घरच्या मुलींनी रंगमंचावर पाऊल टाकणे ही गोष्ट क्रांती पेक्षा कमी नव्हती. यावर वर्तमानपत्रांतून टागोर कुटुंबावर टीका देखील झाली.
आपल्या अन्य नाटकातून देखिल त्यांनी समाजसुधारणेचा एल्गार केला होता. ‘रथयात्रा’ मध्ये चातुर्वर्ण्य पद्धतीवर टीका आहे तर ‘रक्तकरबी’ मध्ये स्वातंत्र्याच्या कल्पनेविरोधातली राजसत्ता दाखवली आहे. ‘राजा’ नाटकात सामान्य जनतेचा सत्तेत सहभाग असण्या विषयीचा आग्रह आहे. ‘विसर्जन’ मध्ये देवीला बळीचे रक्त वाहण्याच्या प्रवृत्ती विरुद्ध संघर्ष आहे. ‘अचलायतन’ मध्ये पोपटपंचीलाच ज्ञान म्हणणाऱ्या शिक्षण पद्धतीवर भाष्य आहे. ‘डाकघर’ मध्ये नियतीचे कठोर दर्शन आहे. ‘फाल्गुनी’ नाटकातल्या कवीच्या तोंडी एक वाक्य आहे, “काव्यरचनेचं रसग्रहण करण्यापेक्षा तिच्या निर्मितीतला आनंद साजरा केला पाहिजे. ” ‘जत्रा’ नाटकात संस्कृत नाटकातल्या सूत्रधारासारखं एक सर्वगामी पात्र आहे.
‘राजा’ नाटकात प्रजासत्ताकाची कल्पना मांडल्यामुळे, हा इंग्रजांविरोधातला राजद्रोह आहे अशी हाकाटी तथाकथित राजनिष्ठांनी मारली होती. गीतनाटक, नृत्यनाटक याबरोबरच त्यांनी रोचक विनोदी शैलीत नाटकं लिहून आपल्या सर्वांगीण मुक्तीच्या विषयाचा पुरस्कारही केला आहे. ‘वैकुंठेर खाता’, ‘छात्रेर परिक्षा’, ‘सूक्ष्म विचार’, ‘अन्त्येष्टी संस्कार’
अशी उपहासात्मक विनोदी नाटके लिहून त्यांनी प्रचलित सामाजिक रूढींवर प्रहार केला आहे. ‘ताशेरे देश’, ‘शोध बोध’, ‘चिर कुमार प्रभा’ ही देखील अशीच सामाजिक रूढींवर, अंधानुकरणावर विनोदी अंगाने प्रहार करणारी नाटके आहेत.
चित्रांगदा हे नृत्यनाट्य त्यांनी वयाच्या ७५व्या वर्षी लिहिलं, ते सुद्धा अवघ्या सात दिवसांत! ‘प्रकृतीर परिशोध’ या नाटकात, मुक्तीच्या शोधात संसारातून पळून जाणं म्हणजे भ्याडपणा असल्याचं प्रतिपादन आहे. नाट्यक्षेत्रात एवढी मोलाची भर घालणाऱ्या रविंद्रनाथांना; नटश्रेष्ठ शिशिर भादुरी व श्रेष्ठ नाट्यदिग्दर्शक शंभू मित्रा यांचा अपवाद वगळता, व्यावसायिक बंगाली रंगभूमीने मात्र साथ दिली नाही.
(संदर्भ- रविंद्रनाथ तीन व्याख्याने ले. पु ल देशपांडे)
—–
☆ गीत : ७९ ☆
IF it is not my portion to meet thee in this my life then let me ever feel that I have missed thy sight ⎯ let me not forget for a moment, let me carry the pangs of this sorrow in my
dreams and in my wakeful hours.
As my days pass in the crowded market of this world and my hands grow full with the
daily profits, let me ever feel that I have gained nothing ⎯ let me not forget for a moment, let me carry the pangs of this sorrow in my dreams and in my wakeful hours.
When I sit by the roadside, tired and panting, when I spread my bed low in the dust, let me ever feel that the long journey is still before me ⎯ let me not forget for a moment, let me carry the pangs of this sorrow in my dreams and in my wakeful hours.
When my rooms have been decked out and the flutes sound and the laughter there is
loud, let me ever feel that I have not invited thee to my house ⎯ let me not forget for a
moment, let me carry the pangs of this sorrow in my dreams and in my wakeful hours.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ७९ ☆
☆
तुला ना पाहीन,
जर हेच प्राक्तन,
सुनेसुनेच जीवन,
डोळे असुनि, आंधळा गा॥
*
इथल्या बाजारी,
नफ्यात कारभारी,
दर्शनाची उधारी,
ठेउनि व्यर्थ जन्म हा॥
*
दमुनि सांजेला,
टेकुनि माथ्याला,
येईल ध्यानाला,
अजुनि प्रवास लांबचा हा॥
*
घर माझे सजेल,
सूर सनई वाजेल,
मधु हास्यही फुलेल,
तुझ्याविना सर्व व्यर्थ बा॥
*
दर्शनास मी मुकावे,
वैषम्य मज न साहवे,
दुःख हे सतत वहावे,
स्वप्नी वा जागृतीत म्या॥
☆
भावानुवाद © शोभना आगाशे
संपर्क: ९८५०२२८६५८
—–
☆ गीत : ८० ☆
I AM like a remnant of a cloud of autumn uselessly roaming in the sky, O my sun everglorious! Thy touch has not yet melted my vapour, making me one with thy light, and
thus I count months and years separated from thee.
If this be thy wish and if this be thy play, then take this fleeting emptiness of mine, paint it with colours, gild it with gold, float it on the wanton wind and spread it in varied wonders.
And again when it shall be thy wish to end this play at night, I shall melt and vanish away
in the dark, or it may be in a smile of the white morning, in a coolness of purity transparent.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ८० ☆
☆
हे दिनमणी!
हेमंती मेघावशेष फिरे नभी मी अनासक्त
जल माझे विरू दे, होऊ दे मला रिक्त
*
तव प्रकाशी लुप्त होऊ दे।
धवल रूप ते तुझे घेऊ दे।
दोघांमधले अंतर ढळू दे।
*
अशक्य जर हे!
पोकळी जाणवे अंतरात मज
विविध रंगी तव रंगू दे तिज
*
सुवर्ण मुलामा त्यावरी देई।
सोडून उनाड वार्यावर देई।
दिशा दिशांना पसरत जाई।
*
या नाट्याचा अंक अंतिम!
होईन निशेच्या मी तमात लुप्त
अथवा दिवसाच्या प्रकाशी लिप्त
*
अस्तित्वहीन मज रूप मिळू दे।
पारदर्शी अन् पवित्र बनू दे।
समर्पणातच लीन होऊ दे।
☆
भावानुवाद © शोभना आगाशे
संपर्क: ९४५०२२८६५८
—–
☆ गीत : ८१ ☆
ON many an idle day have I grieved over lost time. But it is never lost, my lord. Thou hast taken every moment of my life in thine own hands.
Hidden in the heart of things thou art nourishing seeds into sprouts, buds into blossoms, and ripening flowers into fruitfulness.
I was tired and sleeping on my idle bed and imagined all work had ceased. In the morning I woke up and found my garden full with wonders of flowers.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत :८१ ☆
☆
पळे वाया जावी।
खंत का करावी।
त्याच्या हाती द्यावी।
सारी सत्ता॥
*
अंकुर बियांचे।
फूल कळीयांचे।
फळ हो फुलांचे।
त्याच्या हाता॥
*
दमुनि झोपतो।
स्वप्नात बघतो।
काजा संपवितो।
विठू माझा॥
*
– क्रमशः भाग २७
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © शोभना आगाशे
सांगली
दूरभाष क्र. ९८५०२२८६५८
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
