श्री दिवाकर बुरसे
विविधा
☆ ‘अधिकमास ते चातुर्मास’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
(भारतीय संस्कृतीतील ऋतुचक्र, अध्यात्म आणि उत्सवांचे अद्भुत सौंदर्य)
प्रस्तावना : निसर्गाशी मैत्री करणारी संस्कृती
जंबुद्वीपातील भरतखंड — आपले भारतवर्ष!
जगातील सर्वांत प्राचीन, समृद्ध आणि जीवनमूल्यांनी परिपूर्ण संस्कृतीचा वारसा लाभलेली ही भूमी केवळ कृषिप्रधान नाही, तर विज्ञाननिष्ठ, अध्यात्मप्रधान आणि निसर्गपूजक आहे.
येथील ऋषी-मुनींनी जीवनाकडे केवळ भौतिक नजरेने पाहिले नाही; तर मानव, निसर्ग आणि विश्व यांच्यातील सूक्ष्म नाते अनुभवले.
ऋतुचक्राच्या लयीत, सूर्य-चंद्रांच्या गतीत आणि निसर्गाच्या स्पंदनांत त्यांनी जीवनाचे शाश्वत तत्त्व शोधले.
भारतीय संस्कृतीने प्रत्येक ऋतूला अर्थ दिला, प्रत्येक तिथीला पावित्र्य दिले आणि प्रत्येक दिवसाला उत्सवाचे रूप दिले.
मानवाचे आरोग्य, मानसिक संतुलन, सामाजिक ऐक्य आणि आत्मिक उन्नती जपण्यासाठी व्रत-वैकल्ये, उत्सव, पर्व आणि संस्कारांची निर्मिती झाली.
यातूनच जन्माला आला —
भक्तिरसाने ओथंबलेला, रंगांनी नटलेला आणि अध्यात्माच्या तेजाने उजळलेला चातुर्मास!
अधिकमास : भारतीय कालगणनेतील अद्भुत विज्ञान
यावर्षीचे महत्त्वाचे दिनविशेष
▫️अधिकमासारंभ : १७ मे २०२६
▫️अधिकमास समाप्ती : १२ जून २०२६
▫️चातुर्मासारंभ : २५ जुलै २०२६
▫️चातुर्मास समाप्ती : २१ नोव्हेंबर २०२६
अधिकमास म्हणजे नेमके काय?
भारतीय सण-उत्सव हे चांद्रगतीवर आधारित आहेत, तर ऋतुचक्र सूर्याच्या गतीवर अवलंबून आहे.
या दोन्ही कालगणनांचा अद्भुत मेळ भारतीय ज्योतिषशास्त्राने साधला आहे.
चांद्रवर्ष आणि सौरवर्ष यांतील सूक्ष्म फरक भरून काढण्यासाठी जो अतिरिक्त महिना येतो, त्याला ‘अधिकमास’ म्हणतात.
तर एखादा महिना लुप्त झाला तर त्याला ‘क्षयमास’ म्हणतात.
दोन अधिकमासांमध्ये साधारणतः २७ ते ३४ महिन्यांचे अंतर असते.
चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक आणि फाल्गुन हे महिने अधिकमास म्हणून येऊ शकतात.
मार्गशीर्ष आणि पौष हे क्षयमास होऊ शकतात; परंतु माघ मास कधीच अधिक किंवा क्षय होत नाही, हे विशेष!
क्षयमास म्हणजे काय?
कधी कधी एका चांद्रमासात सूर्य दोन राशींमध्ये प्रवेश करतो.
अशा वेळी त्या महिन्याला ‘क्षयमास’ म्हणतात.
विशेष म्हणजे, एखाद्या वर्षी क्षयमास आला तर त्या वर्षी दोन अधिकमास येतात.
अधिकमासाला पुरुषोत्तम मास किंवा मलमास अशीही नावे आहेत.
हजारो वर्षांपूर्वी निर्माण झालेले हे भारतीय कालगणनेचे विज्ञान आजही अचूक आहे — ही आपल्या पूर्वजांच्या प्रज्ञेची तेजस्वी साक्ष आहे.
अधिकमासाचे अध्यात्मिक महत्त्व
अधिकमास हा केवळ गणिती समतोल नाही;
तो आत्मशुद्धी, संयम आणि साधनेचा पवित्र कालखंड आहे.
या महिन्यात अनेक जण विविध व्रते आणि संकल्प करतात —
▫️ उपवास
▫️ एकभुक्त / नक्तभोजन
▫️ मौनभोजन
▫️ अखंड नंदादीप
▫️ तांबूलदान
▫️ गंगास्नान
▫️ मंत्रजप
▫️ विष्णुसहस्रनाम पारायण
“ॐ नमो भगवते वासुदेवाय”
या मंत्राच्या अखंड जपाने वातावरणही भक्तिमय आणि पवित्र बनते.
या काळात भगवान विष्णूच्या उपासनेला विशेष महत्त्व असते.
मनातील विकार धुऊन टाकून अंतःकरण अधिक निर्मळ करण्याचा हा आध्यात्मिक उत्सव आहे.
चातुर्मास : उत्सव, साधना आणि संस्कृतीचे महापर्व
आषाढातील शयनी एकादशी ते कार्तिकातील प्रबोधिनी एकादशी — हा चार महिन्यांचा कालखंड म्हणजे चातुर्मास.
हा काळ केवळ धार्मिक नसून ऋतुबदल, आरोग्य, पर्यावरण, शेती, अध्यात्म, कला आणि सामाजिक जीवन यांचा सुंदर समन्वय आहे.
आषाढ : भक्तिरसाचा प्रारंभ
कालिदास दिन
जगन्नाथ रथयात्रा
पंढरपूरची वारी
गुरुपौर्णिमा
दिव्याची आवस
आषाढात भक्तीचा पहिला वर्षाव मनावर होतो.
वारकऱ्यांच्या टाळ-मृदंगात, विठ्ठलनामाच्या गजरात आणि पावसाच्या सरींत भक्तिरस दाटून येतो.
श्रावण : व्रत-वैकल्यांचा हिरवा महिना
श्रावण म्हणजे भक्ती, पावित्र्य आणि मंगलमयतेचा उत्सव!
🪻 रविवार — सूर्यपूजा
🪻 सोमवार — शिवआराधना
🪻 मंगळवार — मंगळागौरी
🪻 बुधवार-गुरुवार — बुध-बृहस्पती पूजन
🪻 शुक्रवार — जिवती पूजन
🪻 शनिवार — बलभीम दर्शन
याच महिन्यात येतात —
🪻 नागपंचमी
🪻 नारळी पौर्णिमा
🪻 राखी पौर्णिमा
🪻 स्वातंत्र्यदिन
🪻 गोकुळाष्टमी
🪻 पिठोरी अमावस्या
🪻 बैलपोळा
श्रावणातील हिरवाई जशी धरतीला सजवते, तशीच भक्ती मनालाही प्रसन्न करते.
भाद्रपद : गणरायाच्या आगमनाचा जल्लोष
🍁 हरतालिका
🍁 गणेश चतुर्थी
🍁 ऋषीपंचमी
🍁 गौरी आगमन
🍁 अनंत चतुर्दशी
🍁 पितृपक्ष
भाद्रपद म्हणजे भक्ती, कुटुंबभाव आणि परंपरेचा मंगल सोहळा.
“गणपती बाप्पा मोरया”च्या जयघोषात घराघरांत आनंदाचे तरंग दाटून येतात.
अश्विन : शक्ती आणि प्रकाशाचा उत्सव
🔅 घटस्थापना
🔅 नवरात्रोत्सव
🔅 विजयादशमी
🔅 कोजागिरी पौर्णिमा
🔅 वसूबारस
🔅 दीपावली
या महिन्यात संपूर्ण भारत प्रकाश, उत्साह आणि मंगलमयतेने उजळून निघतो.
अंधारावर प्रकाशाचा आणि अन्यायावर धर्माचा विजय साजरा केला जातो.
कार्तिक : भक्तीचा परमोच्च क्षण
कार्तिकातील प्रबोधिनी एकादशी — चातुर्मासाची सांगता.
वारकरी चंद्रभागेत स्नान करतात आणि विठ्ठलनामाच्या गजरात भक्तीचा महासागर दुमदुमतो.
असे मानले जाते की आषाढी एकादशीला योगनिद्रेत गेलेले भगवान विष्णू या दिवशी जागृत होतात आणि पुन्हा विश्वकारभार सांभाळण्यासाठी सज्ज होतात.
चातुर्मास : भारतीय जीवनसंस्कृतीचा आत्मा
चातुर्मास म्हणजे —
✨ भक्तीचा महोत्सव
✨ ऋतुचक्राचा उत्सव
✨ निसर्गाशी संवाद
✨ कुटुंबसंस्कृतीचा उत्सव
✨ कला, संगीत आणि परंपरेची मेजवानी
या काळात प्रत्येक घर उत्सवांनी, पूजा-अर्चेने, भजन-कीर्तनांनी आणि स्नेहमेळाव्यांनी गजबजून जाते.
समारोप : परंपरा म्हणजे अंधश्रद्धा नव्हे
हजारो वर्षांच्या चिंतनातून, अनुभवातून आणि विज्ञाननिष्ठ जीवनदृष्टीतून घडलेल्या भारतीय परंपरा या केवळ धार्मिक कर्मकांड नाहीत.
त्या आहेत —
☘️ निसर्गसंवर्धनाची शिकवण
☘️ आरोग्यसंरक्षणाची जीवनपद्धती
☘️ सामाजिक ऐक्याची वीण
☘️ आत्मिक उन्नतीचा मार्ग
म्हणूनच या समृद्ध, बहुरंगी आणि जीवनमूल्यांनी परिपूर्ण परंपरांची टिंगल किंवा कुचेष्टा करणे हे पुरोगामित्वाचे नव्हे, तर सांस्कृतिक दारिद्र्याचे लक्षण ठरते.
भारतीय संस्कृती ही केवळ इतिहास नाही;
ती अखंड वाहणारी जीवनगंगा आहे —
ऋतूंप्रमाणे बदलणारी, पण मुळात शाश्वत असलेली!
🌼 मंगल शुभेच्छा 🌼
अधिकमास आणि चातुर्मासाचा हा चिरंतन उत्सव आपल्या जीवनात भक्ती, आनंद, समाधान आणि समृद्धी घेऊन येवो!
🙏🏻
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
