श्री राजीव गजानन पुजारी
इंद्रधनुष्य
☆ श्रीमंत थोरले बाजीराव पेशवे! ☆ श्री राजीव गजानन पुजारी ☆
बाजीराव पेशवे हे मराठा साम्राज्यातील असे एकमेव व्यक्तिमत्व होते, ज्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लावलेल्या स्वराज्य-वृक्षाचा विस्तार करून त्याचे विशाल वटवृक्षासारख्या साम्राज्यात रूपांतर केले. ते केवळ लष्करी सेनापती नव्हते, तर एक महान दूरदृष्टी असलेले मुत्सद्दी राजकारणी होते.
औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात अस्थिरता निर्माण झाली. मुघलांच्या कैदेतून शाहू महाराजांची सुटका झाल्यानंतर महाराष्ट्रात गृहकलहाची परिस्थिती निर्माण झाली. कोल्हापूरचे छत्रपती आणि सातारचे छत्रपती शाहू महाराज यांच्यात गादीवरून आणि सत्तेवरून तणाव निर्माण झाला. या संघर्षात मराठी सरदार द्विधा मनस्थितीत अडकले होते—कुणाची बाजू घ्यावी याबाबत स्पष्टता नव्हती. शाहू महाराजांना स्वराज्याची घडी बसवण्यासाठी अत्यंत मुत्सद्दी व्यक्तीची गरज होती. बाळाजी विश्वनाथ यांनी विखुरलेल्या मराठी सरदारांना एकत्र आणले. बाळाजींच्या या योगदानामुळे शाहू महाराजांनी त्यांना ‘सेनाकर्ते’ (सैन्य उभे करणारा/व्यवस्थापन करणारा) ही पदवी व जबाबदारी दिली. बाळाजींनी दिल्लीच्या दरबाराशी राजनैतिक करार करून (१७१९ मध्ये) स्वराज्यासाठी चौथाई आणि सरदेशमुखीचे हक्क मिळवले, ज्यामुळे मराठ्यांचा प्रभाव थेट उत्तर भारतापर्यंत पोहोचला.
बाळाजी विश्वनाथ यांच्या मृत्यूनंतर (१७२०) अवघ्या १९-२० वर्षांच्या बाजीरावाला पेशवेपद देण्यास दरबारातील जुन्या कारभाऱ्यांनी व सरदारांनी तीव्र विरोध केला होता. बाजीराव तरुण आणि फटकळ स्वभावाचे होते, तसेच दरबारावर स्वतःचे वर्चस्व राहावे असे काहींना वाटत होते. छत्रपती शाहू महाराजांनी बाजीरावांचे युद्धकौशल्य, धडाडी आणि दूरदृष्टी पारखली होती. महाराजांनी सर्व विरोध डावलून बाजीरावांच्या खांद्यावर पेशवाईची वस्त्रे व कट्यार सोपवली.
पेशवेपद स्वीकारले तेव्हा राज्याची तिजोरी रिकामी होती, फौजेला देण्यासाठी पगार नव्हते. तरुण बाजीरावाला पेशवेपद मिळाल्यामुळे कांही वरिष्ठ सरदार असंतुष्ट होते. दख्खनमध्ये निजामाची वाढती ताकद, कोकणात सिद्दी आणि पोर्तुगीज, आणि उत्तरेत मुघल सत्ता. बाजीरावांनी अंतर्गत वादात न अडकता “आक्रमण हीच सर्वोत्तम बचाव नीती” (Offense is the best defense) वापरून आपला मोर्चा थेट माळवा आणि उत्तर भारताकडे वळवण्याचे ठरवले.
निजामाने कोल्हापूरचे छत्रपती संभाजी (दुसरे) आणि सातारचे छत्रपती शाहू महाराज या दोघांमध्ये फूट पाडण्याचा प्रयत्न केला. “दोघेही चौथाई मागतात, मग मी कोणाला द्यायची? ” असा प्रश्न उपस्थित करून निजामाने छत्रपती शाहू महाराजांचे छत्रपती पदावरील अस्तित्वच नाकारण्याचा प्रयत्न केला. निजामाचे मोठे सैन्य, तोपखाना व खजिना पाहून दरबारातील जुने कारभारी घाबरले होते आणि निजामाशी टिकू शकणार नाही असे मानत होते. केवळ बाजीराव पेशवेच असे होते ज्यांनी निजामाविरुद्ध थेट युद्धाचा ठाम आग्रह धरला. शेवटी त्यांनी छत्रपती शाहू महाराजांचे मन वळवले आणि महाराजांनी युद्धाची घोषणा केली. निजाम हा शिकलेला व अनुभवी सेनापती होता, तर बाजीराव हे जन्मजात सेनापती होते. शत्रूच्या स्वप्नातही येणार नाहीत अशा युद्धकल्पना बाजीरावांकडे असायच्या. बाजीरावांनी निजामाचा पालखेडच्या लढाईत अत्यंत कुशलतेने आणि सडकून पराभव केला.
पालखेडच्या लढाईच्या वेळी स्वराज्यावर आलेले हे संकट पूर्वीच्या थेट लष्करी आक्रमणांपेक्षा वेगळे आणि अधिक धूर्त पद्धतीचे होते. निजामाने सातारच्या छत्रपती शाहू महाराजांच्या दरबारातील अनेक सरदार व कारभाऱ्यांना आपल्या बाजूने वळवले आणि फितवले होते. निजामाने सातारच्या दरबारातील जुने सरदार आणि बाजीराव पेशवे यांच्यात दुरावा वाढवण्याचे राजकारण केले, जेणेकरून मराठ्यांची ताकद आतून कमजोर व्हावी. निजामाने छत्रपती शाहू महाराजांचे मराठा साम्राज्यावरील वर्चस्व आणि छत्रपती पद नाकारले. कोल्हापूरच्या संभाजी महाराजांची (दुसरे) ढाल करून निजामाने सातारच्या गादीला आव्हान दिले आणि चौथाई-सरदेशमुखी देण्यास नकार दिला. बाजीरावांना याची जाणीव झाली की, निजामाचा हा राजकीय खेळ उधळून लावण्यासाठी त्याला लष्करी ताकदीने नामोहरम करणे हाच एकमेव पर्याय उरला आहे. बाजीरावांनी निजामाची अवाढव्य फौज आणि तोपखाना याविरुद्ध थेट समोरासमोर न लढता अतिशय वेगवान हालचाली (Speed and Mobility) आणि गनिमी कावा ही नीती वापरली. बाजीरावांनी आपल्या फौजेसह निजामाच्या मुलूखात (छत्रपती संभाजीनगर/छत्रपती संभाजीनगर ते थेट खानदेश-माळवा सीमा) वेगाने घोडदौड केली, ज्यामुळे निजामाला स्वतःचे शहर वाचवण्यासाठी बाजीरावांच्या मागे धावणे भाग पडले. १७२८ मध्ये नाशिकजवळील ‘पालखेड’ या अत्यंत पाणी नसलेल्या आणि अडचणीच्या ठिकाणी बाजीरावांनी चित्र उलटवले आणि निजामाला चारी बाजूने घेरले. अन्न-पाण्याविना निजामाचे सैन्य हवालदिल झाले. शेवटी अत्यंत अगतिक होऊन निजामाने बाजीरावांपुढे शरणागती पत्करली आणि ‘मुंगी-पैठणचा तह’ केला. या तहाने सातारच्या छत्रपती शाहू महाराजांचेच स्वराज्य आणि बाजीरावांचे पेशवेपद पूर्णपणे मान्य केले गेले. पालखेडची लढाई ही केवळ भारताच्याच नव्हे, तर जगाच्या लष्करी इतिहासातील ‘स्ट्रॅटेजिक मोबिलिटी’ (Strategic Mobility) आणि गनिमी काव्याचे उत्तम उदाहरण मानली जाते.
पालखेडच्या ऐतिहासिक विजयानंतर बाजीरावांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार उत्तर भारताकडे करण्याचा निर्णय घेतल.
माळव्यातील मुघल सुभेदार गिरधर बहादूर आणि दया बहादूर यांनी मराठ्यांचे वर्चस्व रोखण्याचा प्रयत्न केला. चिमाजी आप्पा यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने अमजेरा येथे मुघल फौजेचा धुव्वा उडवला. या लढाईतील विजयामुळे माळवा प्रांतात मराठ्यांचे पाय घट्ट रोवले गेले आणि उत्तरेतील विजयाची दारे उघडली.
मुघल सेनापती मुहम्मद खान बंगश याने ८० वर्षांच्या राजा छत्रसाल यांच्या बुंदेलखंड राज्यावर आक्रमण करून त्यांना वेढा घातला होता. अगतिक झालेल्या राजा छत्रसाल यांनी बाजीराव पेशव्यांना प्रसिद्ध ऐतिहासिक पत्र पाठवून मदतीची विनंती केली (“जो गती ग्राह गजेंद्र की, सो गती भई है आज… “). पत्र मिळताच बाजीरावांनी क्षणाचाही विलंब न लावता तुफानी वेगाने बुंदेलखंडकडे घोडदौड केली आणि बंगशच्या सैन्याला चारी बाजूंनी घेरले. बाजीरावांनी बंगशचा पूर्ण पराभव केला. राजा छत्रसाल यांनी कृतज्ञता म्हणून बाजीरावांना आपल्या राज्याचा तिसरा हिस्सा (झाशी, सागर इ. भाग) भेट दिला आणि आपली मुलगी मस्तानी हिचा विवाह बाजीरावांशी लावून दिला.
मराठा सेनापती त्रिंबकराव दाभाडे यांनी गुजरातवरील अधिकारावरून आणि बाजीरावांच्या वाढत्या प्रभावाला विरोध म्हणून बाजीरावांविरुद्ध बंड पुकारले. या बंडाला निजामाची छुपी मदत होती. हा केवळ बाजीराव विरुद्ध दाभाडे असा वैयक्तिक संघर्ष नव्हता, तर छत्रपतींच्या केंद्रीय सत्तेला मानणार की नाही, याची ही परीक्षा होती. गुजरात मधील डभई येथे दोन्ही सैन्यांमध्ये तुंबळ युद्ध झाले. दुर्दैवाने या युद्धात त्रिंबकराव दाभाडे मारले गेले आणि बाजीरावांनी बंड मोडून काढले. या विजयामुळे मराठा साम्राज्यातील अंतर्गत विरोध मावळला आणि गुजरात पूर्णपणे मराठ्यांच्या नियंत्रणाखाली आला. या तिन्ही लढायांनी (अमजेरा, बुंदेलखंड, डभई) बाजीरावांचे केवळ लष्करी नेतृत्वच नव्हे, तर त्यांची मुत्सद्देगिरी आणि मराठा साम्राज्य उत्तर भारतापर्यंत पोहोचवण्याची दूरदृष्टी सिद्ध केली.
यानंतर बाजीराव पेशव्यांनी मराठ्यांच्या फौजेसह थेट मुघलांची राजधानी ‘दिल्ली’ गाठण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. बाजीरावांनी आपली मुख्य फौज मागे ठेवून अत्यंत वेगाने अवघ्या ५०० ते १, ००० निवडक स्वार फौजेसह दिल्लीच्या वेशीवर (तालकटोरा) धडक दिली. मराठ्यांचे घोडे थेट दिल्लीत पोहोचल्याचे पाहून मुघल बादशहा मोहम्मद शाह ‘रंगिला’ आणि त्याचा दरबार घाबरून लाल किल्ल्याच्या तटबंदीत लपून बसला. बाजीरावांचा उद्देश दिल्ली लुटण्याचा किंवा नष्ट करण्याचा नव्हता, तर “मराठे दिल्लीच्या तख्तापर्यंत पोहोचू शकतात” हा धाक आणि संदेश मुघल बादशहाला देणे हा होता. संदेश दिल्यानंतर बाजीराव तातडीने दक्षिणेकडे परत फिरले.
दिल्ली स्वारीने अपमानित झालेल्या मुघल बादशहाने निजामाला बाजीरावांचा कायमचा काटा काढण्यासाठी अथांग सैन्य आणि खजिन्यासह मदतीला बोलावले. बाजीरावांनी भोपाळजवळ निजामाला आपल्या वेढ्यात अडकवले. बाजीरावांच्या अतिजलद रणनीतीमुळे निजामाला ना पुढे जाता आले, ना मागे हटता आले. बाजीरावांनी निजामाच्या रसद (अन्न-धान्य व दारूगोळा) पुरवठ्याची वाट पूर्णपणे बंद केली. निजामाचे विशाल सैन्य अन्नान्न आणि पाण्यासाठी तळमळू लागले. पालखेडनंतर भोपाळ येथे बाजीरावांनी निजामाचा पुन्हा एकदा दारुण पराभव केला.
अगतिक झालेल्या निजामाने बाजीरावांसमोर हात टेकले आणि ‘दुरसराईचा तह’ केला. या तहान्वये नर्मदा आणि चंबळ नदीच्या मधील संपूर्ण प्रदेश (माळवा) अधिकृतपणे मराठ्यांच्या ताब्यात देण्यात आला. मुघल बादशहाकडून ५० लाख रुपयांची युद्धभरपाई मराठ्यांना देण्याचे निजामाने मान्य केले. या तहाने उत्तर भारतात मराठ्यांचे वर्चस्व अधिकृतपणे प्रस्थापित झाले.
भोपाळच्या विजयाने हे सिद्ध केले की बाजीराव हे केवळ मैदानी लढाईतीलच नव्हे, तर गनिमी कावा, रसद रोखणे आणि शत्रुला मानसिकदृष्ट्या पराभूत करणे यात निष्णात होते. या विजयामुळे मराठा साम्राज्याची सीमा थेट उत्तरेकडे चंबळ नदीपर्यंत रुंदावली.
कोकण किनारपट्टीवर (वसई, साष्टी, ठाणे) पोर्तुगीजांची सत्ता होती. त्यांनी स्थानिक रयतेवर, मंदिरांवर आणि धर्मावर मोठे अत्याचार सुरु केले होते. बाजीराव पेशव्यांनी या मोहिमेची संपूर्ण धुरा आपले धाकटे भाऊ चिमाजी आप्पा यांच्यावर सोपवली. वसईचा किल्ला अत्यंत मजबूत, जलदुर्गाने वेढलेला आणि तोफांनी सज्ज होता. मराठ्यांकडे पोर्तुगीजांच्या तुलनेत आधुनिक तोफखाना कमी होता. चिमाजी आप्पांनी सुरुंग लावून वसईच्या तटबंदीला मोठे खिंडार पाडले आणि जीवाची बाजी लावून लढाई जिंकली. पोर्तुगीजांचा पराभव करून वसईच्या किल्ल्यावर मराठ्यांचा भगवा फडकला.
वीस वर्षांच्या अल्प कारकिर्दीत सतत घोड्यावर राहून लढलेल्या लढाया, कौटुंबिक मानसिक ताण न आणि अतिश्रमांमुळे बाजीरावांची प्रकृती बिघडली. उत्तर भारताच्या मोहिमेवर असताना नर्मदा नदीच्या काठी रावेरखेडी (मध्य प्रदेश) येथे तीव्र तापाने वयाच्या अवघ्या ३९ व्या वर्षी बाजीराव पेशव्यांचे निधन झाले. आपल्या आयुष्यात एकही लढाई न हरणारा, ४१ हून अधिक युद्धांत अपराजित राहिलेला हा महान ‘देवयोद्धा’ निघून गेला.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या स्वराज्याचा विस्तार संपूर्ण भारतभरात करून मराठा साम्राज्याची ध्वजा अटकेपार नेण्याची मुहूर्तमेढ बाजीरावांनी रोवली.
अशा या महापुरुषाला माझे कोटी कोटी प्रणाम.
© श्री राजीव गजानन पुजारी
विश्रामबाग, सांगली
ईमेल – rgpujari@gmail.com मो. 9527547629
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
