सौ. शोभा जोशी
वाचताना वेचलेले
☆ “शून्य मार्क…” – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सौ. शोभा जोशी ☆
रशियाच्या शिक्षण पद्धतीत परीक्षेचा कमाल गुण ५ असतो. आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे—एखाद्या विद्यार्थ्याने उत्तरपत्रिका पूर्णपणे कोरी दिली तरी त्याला २ गुण दिले जातात.
मॉस्को विद्यापीठात शिकायला गेलो, तेव्हा पहिल्याच दिवशी हे कळल्यावर मी अक्षरशः चकित झालो. मला ते अजिबात तर्कसंगत वाटले नाही.
कोणी काहीही लिहिले नाही, तर त्याला शून्यच मिळायला नको का?
कुतूहलापोटी मी माझे प्राध्यापक डॉ. थिओडोर मेद्रायेव यांना विचारले,
“सर, एखादा विद्यार्थी काहीही लिहित नाही, तरी त्याला २ गुण देणे कसे योग्य आहे?”
डॉ. मेद्रायेव हसले. शांत आणि विचारपूर्वक आवाजात ते म्हणाले,
“शून्य म्हणजे अस्तित्वच नसणे. एखादी व्यक्ती प्रयत्न करत असताना ती शून्य कशी असू शकते? जरा विचार कर—फक्त वर्गात येण्यासाठीही विद्यार्थी किती प्रयत्न करतो. कदाचित पहाटे उठून, कडाक्याच्या थंडीत, लांबचा प्रवास करून, बस-ट्राम-ट्रेनमध्ये उभा राहून तो इथे आला असेल.
उत्तरपत्रिका कोरी असली तरी तो आला, याचा अर्थ त्याने प्रयत्न केला आहे. मग मी त्याला शून्य कसा देऊ?”
ते पुढे म्हणाले,
“कदाचित तो उत्तर लिहू शकला नसेल. पण म्हणून त्याचे सगळे प्रयत्न मिटवून टाकायचे का?
रात्रभर जागून केलेला अभ्यास, घेतलेली वही, उघडलेली पुस्तके, केलेली धडपड—हे सगळे आपण दुर्लक्षित करायचे का?
नाही रे, माझ्या मुला. माणूस कधीच शून्य नसतो.
आपण शून्य देतो, तेव्हा आपण त्याचा आत्मविश्वास चोरतो, त्याच्या आतली जिद्द विझवतो.
आणि शिक्षक म्हणून आपले काम विद्यार्थ्यांना पुन्हा-पुन्हा उभे राहायला मदत करणे आहे—त्यांना शरण जायला भाग पाडणे नाही.”
मी शांतपणे ऐकत राहिलो. त्या क्षणी माझ्या आत काहीतरी हलले.
तेव्हाच मला उमगले—
शिक्षण म्हणजे केवळ गुण देणे किंवा उत्तर तपासणे नाही.
शिक्षण म्हणजे माणसाला जिवंत ठेवणे, प्रयत्नांची दखल घेणे, आशा जपणे.
शून्य गुण अनेक विद्यार्थ्यांसाठी जणू मृत्यूची घंटा ठरतात.
त्या कागदावरचं शून्य त्यांना घाबरवतं, त्याची शिकण्याची आवड संपवतं आणि हळूहळू शिक्षणाबद्दल चीड निर्माण करतं.
पण शिक्षकाची जबाबदारी वेगळी आहे.
ती म्हणजे प्रोत्साहन देणं, धीर देणं, आणि म्हणणं—”तू करू शकतोस. पुन्हा प्रयत्न कर.”
रिकाम्या उत्तरपत्रिकेसाठीही किमान गुण देण्याचा अर्थ असा असतो—
“तू शून्य नाहीस.
तू महत्त्वाचा आहेस.
तुझ्यात क्षमता आहे.
तू अपयशी झालेला नाहीस—फक्त यावेळी यश मिळाले नाही.पुन्हा प्रयत्न कर.”
हेच खरे शिक्षण आहे.
विद्यार्थ्यांचे भविष्य शिक्षकांच्या हातात असते.
जर शिक्षक थोडे अधिक माणुसकीने पाहू लागले,जर त्यांनी आकड्यांपलीकडे प्रयत्न पाहायला शिकलं,तर अनेक निराश विद्यार्थी पुन्हा स्वप्न पाहण्याचे धाडस करतील.
मला वाटते ही गोष्ट फक्त रशियापुरती मर्यादित राहू नये.
ती जगभरातील शिक्षकांपर्यंत पोहोचायला हवी.
कारण—
शून्य गुण म्हणजे शिक्षणच नाही,
तर अनेकदा एखाद्याचा प्रवास संपवणे.
जोपर्यंत एखादी व्यक्ती प्रयत्न करत आहे,
तोपर्यंत तिला किमान आश्वासन तरी मिळायलाच हवे,
किमान मान्यता तरी मिळायलाच हवी.
— रशियात शिक्षण घेणाऱ्या एका अज्ञात विद्यार्थ्याने लिहिलेली ही गोष्ट एखाद्या आदर्श शिक्षकासोबत जरूर शेअर करा.
कदाचित ती आपल्या शिक्षण व्यवस्थेत एखादा छोटासा, पण अर्थपूर्ण बदल घडवेल.
☆
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती: सौ. शोभा जोशी
मो ९४२२३१९९६२
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
