श्री दिवाकर बुरसे
इंद्रधनुष्य
☆ ऋषी गेले नाहीत ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
☆
काळाच्या प्रदीर्घ प्रवाहात कितीतरी गोष्टी वाहून गेल्या. राजे गेले, राजवटी गेल्या. साम्राज्ये उभी राहिली आणि इतिहासाच्या पानांत विरून गेली. पिढ्या बदलल्या. जगण्याची साधने बदलली.
पण एक गोष्ट अजूनही तशीच आहे—
– – सत्याचा शोध घेणाऱ्या मनाची ओढ.
हजारो वर्षांपूर्वी एखाद्या अरण्यातील आश्रमात, यज्ञकुंडाजवळ किंवा निसर्गाच्या सान्निध्यात बसून एका ऋषीने जो प्रश्न विचारला असेल, तोच प्रश्न आजचा माणूस वेगळ्या भाषेत विचारत आहे—
“जीवनाचा अर्थ काय? ”
– – याच प्रश्नाच्या शोधातून भारतीय संस्कृतीची एक विराट परंपरा उभी राहिली.
– ती म्हणजे ऋषीपरंपरा.
– आणि भाद्रपद शुक्ल पंचमी तिच्या स्मरणाची पवित्र तिथी—ऋषिपंचमी.
ऋषी म्हणजे केवळ प्राचीन काळातील तपस्वी नव्हेत.
– ते ज्ञानाचे उपासक होते. चिंतनाचे साधक होते. सत्याच्या शोधात स्वतःला झोकून देणारे अनासक्त पुरुष होते.
– त्यांच्याजवळ राजदंड नव्हता; पण विचारांचे सामर्थ्य होते.
– संपत्ती नव्हती; पण प्रज्ञेची श्रीमंती होती.
– ऐहिक वैभव नव्हते; पण अंतःकरणात विश्व सामावून घेण्याची विशालता होती.
– – त्यांनी आकाशाकडे पाहिले आणि विश्वाचा शोध घेतला. निसर्गाकडे पाहिले आणि त्याच्याशी नाते ओळखले. स्वतःच्या अंतर्मनात उतरले आणि अस्तित्वाचा अर्थ शोधला.
त्यांनी प्रश्न विचारले.
प्रश्नांमागे गेले.
आणि उत्तरांपेक्षाही शोधाला मोठे मानले.
वेदांच्या ऋचा, उपनिषदांचे चिंतन, जीवनमूल्यांची जडणघडण—या प्रदीर्घ ज्ञानपरंपरेमागे ऋषींच्या तपश्चर्येचा अदृश्य हात आहे.
– म्हणूनच भारतीय मनाने ऋषींना केवळ विद्वान मानले नाही.
त्यांना वंदनीय मानले. त्यांच्या ज्ञानापुढे मस्तक नमविले. त्यांच्या तपस्येविषयी कृतज्ञता बाळगली. आणि त्यांच्या परंपरेला आपल्या संस्कृतीच्या स्मृतिपटलावर जपून ठेवले.
– – ऋषिपंचमीचे मर्म याच कृतज्ञतेत आहे.
या तिथीला सप्तर्षींचे स्मरण केले जाते.
– – पण त्या स्मरणाचा अर्थ केवळ एका धार्मिक विधीत शोधला, तर ऋषिपंचमीचा व्यापक आशय आपल्या हातातून निसटून जाईल.
ही तिथी आपल्याला सांगते—
आपण आज जे आहोत, ते केवळ आपल्या प्रयत्नांचे फल नाही.
आपल्यामागे असंख्य पिढ्यांचे चिंतन आहे. अनुभव आहे. तपश्चर्या आहे. ज्ञानसाधना आहे.
आपण आज ज्या भूमीवर उभे आहोत, तिच्या मातीमध्ये पूर्वजांच्या पावलांचे ठसे आहेत; आणि आपल्या विचारविश्वाच्या पायाभरणीत ऋषींच्या चिंतनाचे संस्कार आहेत.
म्हणून ऋषिपंचमी म्हणजे ऋषिऋणाची जाणीव.
काळ बदलला आहे.
– – आज ज्ञानासाठी अरण्यातील आश्रम शोधावा लागत नाही. एका क्षणात जगभरातील माहिती आपल्या हातात येते. विज्ञानाने विश्वाची अनेक रहस्ये उलगडली आहेत. तंत्रज्ञानाने माणसाच्या हातांना अभूतपूर्व सामर्थ्य दिले आहे.
– – पण सामर्थ्य वाढले म्हणून प्रश्न संपलेले नाहीत. उलट ते अधिक गंभीर झाले आहेत.
– – ज्ञान किती असावे यापेक्षा त्याचा उपयोग कसा करावा, हा प्रश्न महत्त्वाचा झाला आहे.
– वेग मिळाला आहे; पण दिशा आहे का?
– माहिती वाढली आहे; पण विवेक वाढला आहे का?
– साधने वाढली आहेत; पण माणूसपण टिकले आहे का?
– – याच ठिकाणी ऋषींची परंपरा आजही आपल्याशी संवाद साधते.
– ऋषी आपल्याला आधुनिकतेपासून दूर नेत नाहीत. उलट ते आधुनिकतेला विवेकाची चौकट देतात.
– विज्ञानाने विश्व जिंकण्याची शक्ती दिली, तर ऋषींची दृष्टी विचारते—स्वतःवर विजय मिळविला का?
– तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणले, तर ऋषी विचारतात—मनुष्य मनुष्याच्या जवळ आला का?
– प्रगतीने सुखसाधने वाढविली, तर ऋषींची जीवनदृष्टी विचारते—या सुखाला समाधानाची जोड आहे का?
– – म्हणून ऋषी कालबाह्य झालेले नाहीत.
त्यांची गरज आजही आहे. कदाचित अधिकच आहे.
म्हणूनच ऋषिपंचमी हा केवळ स्मरणाचा दिवस नाही; तो आपल्या दायित्वाचा दिवस आहे.
परंपरा आपल्याला वारशाने मिळते; पण तिचे रक्षण आपोआप होत नाही.
– पुढच्या पिढीला केवळ आधुनिक जगाची साधने देऊन आपले कर्तव्य संपत नाही. त्यांना प्रश्न विचारण्याची दृष्टी द्यावी लागेल. ज्ञानाची ओढ द्यावी लागेल. सत्याचा आग्रह द्यावा लागेल. निसर्गाशी नाते जोडावे लागेल. आणि आपल्या संस्कृतीकडे अंधश्रद्धेने नव्हे, तर समजुतीने आणि स्वाभिमानाने पाहायला शिकवावे लागेल.
ऋषींचा वारसा म्हणजे भूतकाळाला कवटाळून बसणे नव्हे.
– – भूतकाळातून मूल्य घेऊन भविष्य घडविणे होय.
– हीच खरी परंपरानिष्ठा.
– हीच खरी ऋषिपूजा.
आज ऋषिपंचमी.
सप्तर्षींचे स्मरण होईल. पूजा होईल. नमस्कार होतील.
पण त्या नमस्कारामागे एक जाणीव जागी झाली, तरच त्या पूजेचे सार्थक होईल—
– – आपण एका महान परंपरेचे वारसदार आहोत.
– – आणि वारसदार असणे म्हणजे केवळ अभिमान बाळगणे नव्हे; ऋण स्वीकारणे होय.
ऋषींनी आपल्याला जे दिले, त्याची परतफेड कदाचित कधीच करता येणार नाही.
– कारण ऋण पैशाचे नाही.
– ते ज्ञानाचे आहे.
– ते संस्कारांचे आहे.
– ते प्रज्ञेचे आहे.
– – ते अस्तित्वाला अर्थ देणाऱ्या एका अखंड शोधाचे आहे.
– – म्हणून ऋषींच्या चरणी मस्तक ठेवताना एवढेच मागावेसे वाटते…
हे ऋषिवर्यांनो,
तुमच्या तपस्येची स्मृती आमच्या मनातून पुसू देऊ नका; तुमच्या ज्ञानाची ज्योत आमच्या विचारांत मंद होऊ देऊ नका; आणि तुमच्याकडून मिळालेला हा अमूल्य वारसा आमच्या हातून पुढच्या पिढीपर्यंत अखंड पोहोचू दे.
कारण—
– – ऋषी गेले नाहीत.
– ते आपल्या स्मृतीत आहेत.
– ते आपल्या संस्कारांत आहेत.
– ते सत्याचा शोध घेणाऱ्या प्रत्येक प्रश्नात आहेत.
– – आणि जोपर्यंत एखाद्या मनात “सत्य काय? ” हा प्रश्न जिवंत आहे,
तोपर्यंत—
– – – ऋषी जिवंत आहेत.
©️ दिवाकर बुरसे
पुणे.
संपर्कः ९५५२६२९२४५
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
