ही जुनी गोष्ट आहे.माझं लग्न 7 जून 1987ला झालं आणि मी सासरी म्हणजे बहुले, ता.पाटण,जि.सातारा इथं आले.सहा महिन्यांनी 31 डिसेंबर आला.त्यावेळी आम्ही घरातील सह्याद्री दूरदर्शनवरील कार्यक्रम रात्री बारा वाजेपर्यंत असायचा तो पहात असू.दोनच राष्ट्रीय चॅनल त्यावेळी होते.
सासरी सतरा एकर शेती घरीच करत असल्यामुळे गडी माणसांचा राबता होता.शेतीला जोडधंदा म्हणून दुग्ध व्यवसायही होता.घरात कॅलेंडर कुठेतरी असायचे.पंचांगाचा वापरच सर्रास होत असल्याने सणवार,तिथी सर्व व्यवस्थित कळायचे.साजरे व्हायचे.गाव हे तसं स्वयंपूर्ण होतं.म्हणजे माळी,सुतार,लोहार,न्हावी ,शिंपी इ.यांनी काम केले की त्यांना धान्य, भुईमूग शेंगा असं दिलं जायचं.अशिक्षित लोकांना वेळेला सावकार लोक असायचे.त्यामुळे बॅंक व्यवहार त्यांना क्वचित माहित होते.
ही कविता या पार्श्वभूमीवर सुचली.31 डिसेंबरचा कार्यक्रम पाहून झाला.एक तारीख गेली.दोन तारखेच्या सकाळी गावाला गेलेला एक गडी रघू परत आला.तो धारा काढायला मदत करायला येत असे.त्याला मी “Happy New year रघू “असं म्हणाले.तो क्षणभर बघतच राहिला.त्याला वाटलं वहिनींनी काही तरी काम सांगितले आहे पण कळलं नाही म्हणून म्हणाला”वहिनी,काय म्हनला तुम्ही कळलं न्हाय” मी पुन्हा Happy New year म्हणाले.तो म्हणाला” ते काय असतं ?”मला हसायला आले.सगळे हसायला लागले.मग मी म्हणाले.”अरे, नविन वर्ष सुरू झालं ना काल.ते सुखाचे जावो असं म्हणलं.”मग तो म्हणाला “काकांनी पंचांगात बगून(माझे सासरे)तसं कायबी सांगितलं नाय.”
मग मी त्याला सर्व माहिती सांगितली.त्यावर त्यानं दिलेलं उत्तर”आवं रोजची कामं काल बी हुती,आज बी हायत, उद्या बी असनार.कशाचं नवीन वरीस आन् काय.हां पुरनपोळी करायची हाय काय मंग हिला सांगतो करायला .”उत्तर साधं होतं. पण मी मात्र त्यांवर विचार करायला लागले .आजही ग्रामीण भागात हीच परिस्थिती आहे.शेतकर्यांना आजही हा जल्लोष वगैरे माहित नाही.त्यांचे कार्यक्षेत्र मर्यादित असते त्यामुळे विचार क्षेत्रही.त्याचा विस्तार व्हायला हवा.हे उत्तर मी कवितेत शब्दबद्ध केले आहे.
मनीषाने घरी येऊन नववीच्या गणिताचे पुस्तक टेबलावर ठेवले व परीक्षेचे पेपर तपासण्यासाठी बाहेर काढले. नुकत्याच कामाला लागलेल्या सुमनने गरम चहा मॅडमना आणून दिला. “वैनी, तुम्ही गणित शिकवता? ” सुमनने पुस्तकाकडे बघत विचारलं.
“हो! ” मनीषाने चष्मा टेबलावर ठेवून तिनं सुमनने चहा घेतला का विचारलं व ती कामाला लागली. ‘मला येत नाही गणित’, ‘मला जमत नाही’, ‘मला आवडत नाही’ अशी वाक्यं बोलायला तिच्या वर्गात कुणालाही परवानगी नव्हती. वर्षाच्या सुरूवातीला तिच्या वर्गातील करूणाला गणितात ५० मार्क देखील मिळत नव्हते. तिला आज ७० मार्क पडलेले बघून मनीषाचं मन अभिमानाने भरून आलं होतं. कायम नापास होणारा सदू हल्ली पास होत होता! जीव तोडून शिकवलेलं कारणी लागतं असं वाटलं पण ती थबकली.. तिची लेक नेहा घरी आल्याचा आवाज आला.
“नेहा, कशी झाली ग गणिताची टेस्ट? किती मार्क पडले? ” तिनं आतून ओरडून विचारलं.
‘शी काय हिची कटकट! हिला व बाबांना मार्कांच्या पलीकडे जाऊन आपली मुलगी कधी दिसते का? बाबा ISRO मधे मोठे इंजिनीअर आणि ही गणित शिकवणारी, म्हणजे मी रामानुजन असावं ही यांची अपेक्षा.. नाही येत मला गणित! नाही मला आवडत! ‘ वगैरे विचार बोलावेसे वाटले पण तिनं ते आतल्या आत गिळून टाकले. “आई, खूप अवघड होता पेपर. ७० मार्क पडले! ” तिनं खाली बघत उत्तर दिलं.
मनीषाचा चेहरा बदलला. “Highest कोण आहे? ”
“शीतलच की.. तिला १०० मार्क पडले. तिला नेहमी जमतं सगळं! ” नेहाला आता रडायला येऊ लागलं..
मनीषा काही बोलली नाही पण मनात आलं.. खरंच पेपर कठीण असेल तर highest पण कमी मार्कांचा असतो, असं झालेलं नाही.. म्हणजे.. तिनं नेहा समोर ओटमील व दूध ठेवलं व खाऊन होताच गणिताचं पुस्तक घेऊन ये म्हणाली..
‘आई, तू आणि बाबा मला मी जशी आहे तशी कधी ॲक्सेप्ट कराल ग? ‘ हे वाक्य बाहेर येऊ पहात होतं पण आईच्या चेहऱ्याकडे बघत तिने ते ओठाबाहेर येऊ दिलं नाही..
नेहा ओटमील खाऊन नाराजीने मनीषा समोर बसली.. मनीषाने तिला पाच सहा गणितं करायला दिली. “मी भाजी घेऊन येते खालून. येईपर्यंत ही गणितं सोडवून ठेव” ती पिशवी घेऊन बाहेर पडली.
सुमन केर काढत होती. नववीतली पोर.. कामाला लागून जेमतेम आठवडा झाला होता. रात्रीची शाळा अन दिवसा काम करून घर चालवायला आईला मदत करत होती. सुमननं केर थांबवून वाकून नेहाने सोडवलेली गणितं बघितली. “नेहा ताई, पहिलं गणित बरोबर आहे. दुसरं चुकलंय.. हे बघ मी हे असं सोडवेन म्हणून तिनं नेहाला ते सोडवून दाखवलं. “आमाला हे असं सोडवायला शिकवलय.. “
“सुमन, किती हुशार आहेस ग! ” नेहाचा चेहरा खुलला होता.
मनीषा भाजी घेऊन आत आली. ‘आपण करूणा, सदू वगैरे सगळ्यांना गणित शिकवू शकतो पण स्वत:च्या लेकीला का नाही शिकवू शकत? कुठे कमी पडतेय मी? ‘ मनीषाच्या चेहऱ्यावर चिंता दिसत होती. तिनं डोळे मिटून नेहाचा अभ्यासातला संघर्ष आठवला. किती प्रकारे तिला शिकवत असते पण गणितात ६५- ७०% हून पुढे ती जाऊ शकत नाही. नेहाने बरोबर सोडवलेली गणितं बघून मनीषा थोडी शांत झाली.
“आई, सुमनने मला ही तीन गणितं कशी सोडवायची ते दाखवलं” नेहा प्रामाणिक होती.
“सुमनने? ” तिनं आश्चर्याने विचारले. सुमनने भराभर ती गणितं कशी करायची याच्या दोन पद्धती मनीषाला सांगितल्या. मनीषा थक्क झाली.. “सुमन, उद्यापासून थोडी उशीरा ये. नेहा घरी आली की तिच्याबरोबर अभ्यासाला बस. नेहा बरोबर अभ्यास करणं हेच तुझं काम उद्यापासून. केर वारे वगैरे साठी मी दुसरी बाई शोधेन! कळलं? ”
मनीषाचं बोलणं ऐकून सुमन एकदम खूष झाली. नेहाचा चेहरा सुद्धा उजळला..
दुसऱ्या दिवसापासून त्यांचा हसत खेळत अभ्यास सुरू झाला. सुमन तरतरीत आहे हे मनीषाला पहिल्या दिवशीच जाणवलं होतं पण ती नेहाला हसवत, मजेशीर गोष्टी सांगत इतकं सुंदर कशी शिकवू शकते याचं तिला फार आश्चर्य वाटत होतं. नेहा पण उत्साहाने अभ्यास करत होती. अगदी बहिणींसारख्या दोघी सतत एकत्र असत.
पुढची परीक्षा झाली. नेहाला गणितात ७९ मार्क पडलेले बघून मनीषा खूष झाली. मनीषाने आमोदशी चर्चा करून सुमनला नेहाच्या शाळेत घातले. दोघी नववीतच असल्या तरी तुकड्या वेगळ्या होत्या. दोघी छान अभ्यास करत होत्या. संध्याकाळी पळायला जात. सुमन नेहाला एक दोन पदार्थ करायला पण शिकवत असे. मनीषाची काळजी कमी झाली होती पण वार्षिक परीक्षेला नेहा परत मागे गेली तर.. वाटतच होते.
वार्षिक परीक्षेला नेहा व सुमन दोघींना उत्तम मार्क पडले होते. कशीबशी ७०% मिळवणारी नेहा यावेळी ८६% मार्क मिळवून पहिल्या दहा नंबरात आली होती आणि सुमन दुसरी आली होती.
मनीषाने दोघींना घट्ट मिठी मारली. “सुमन, तू नक्की काय केलस म्हणून नेहाला गणित यायला लागलं? ”
सुमन म्हणाली, “वैनी, नक्की सांगता येणार नाही मला.. पण तुम्हा दोघांच्या धाकात ती घाबरून जात होती. कधी कधी ‘शी कसला बेकार प्रॅाब्लेम’ म्हणून आम्ही कठीण गणित सोडून द्यायचो आणि दुसरं काहीतरी करायचो. असा प्रॉब्लेम देणाऱ्याचा उद्धार पण करायचो. ”
नेहा खुदकन हसली..
“नंतर व्यवहारातलं गणित तिला दाखवताच तिला ते जास्त कळू लागलं.. वैनी, राग मानू नका, पण प्रसिध्द गणित शिक्षिका, गोल्ड मेडॅलिस्ट मनीषा बेडेकर आणि ISRO इंजिनीअर आमोद बेडेकर यांच्या अपेक्षांचं फार मोठं ओझं आहे तिच्यावर.. तिला ते झेपत नव्हतं. ते ओझं कमी होताच तिला अभ्यास करावासा वाटू लागला..
वैनी, माझे वडील पण म्युनिसिपालिटीच्या शाळेत गणित शिकवत. मी बाबांकडेच गणित शिकत असे. बाबा म्हणत, ‘सुमन तू गणितात डिग्री मिळव.. तू खूप हूशार आहेस. ‘ ते अचानक गेले.. आई बाबांचं जाणं सहन करू शकली नाही. डोक्यावर परिणाम झाला म्हणून ती त्या दवाखान्यात आहे. त्या डॅाक्टरीण बाईंनीच मला दोन नोकऱ्या लावून दिल्या म्हणून तर तुम्ही मला भेटला वैनी! “
नेहा, मनीषा आणि तेवढ्यात घरी आलेला आमोद थक्क होऊन तिचे बोलणे ऐकत होते. देवानं तिचं लहानपण काढून घेतलं होतं पण कुशाग्र बुध्दी आणि बेडेकरांचं घर तिला मिळवून दिलं होतं.
“वैनी, सर तुम्हाला एक सांगू का? नेहाचे मराठी, इतिहास हे मार्क बघा. कायम हायेस्ट असते त्यात. तिला लिबरल आर्ट्स मधे करिअर करायचं आहे.. त्या विषयात ती काही तरी उत्तम करेल बघा! ” सुमन धैर्य एकवटून म्हणाली.
मनीषा व आमोद विचारात पडले…
आज बावीस वर्षांनी डॉ. नेहा बेडेकर या मानसशास्त्रातील एका विदुषीचे भाषण ऐकण्यासाठी मनीषा व आमोद सभागृहात पोचले होते.. हॅाल पूर्ण भरला होता. नेहाने पीएचडी संपताच अनेक पॅाडकास्ट तयार केले होते त्याला भरभरून प्रतिसाद येत होता. तिचं नाव झालं होतं.. कार्यक्रमाचे संचालन करत होत्या ISRO इंजिनीअर, सुमन पवार! सुमनने माईक हातात घेतला व नेहाची ओळख करून दिली!
नेहाने बोलायला सुरुवात केली.. विषय होता, “When will you accept me as I am? ”
आई वडीलांनी मुलांना, सुना जावई यांनी सासु सासऱ्यांना, लहानांना वृध्दांना, वृद्धांनी तरूणांना आणि एका व्यक्तीने दुसऱ्या व्यक्तीला आहे तसं स्वीकारले तर केवढी नकारात्मक उर्जा कमी होईल यावर नेहा बोलत होती..
“कसं स्वीकारायचं असतं, समोरचं माणूस जसं आहे तसं? अपेक्षांचं ओझं त्यांच्यावर न टाकता, टीका न करता, दोष न देता? कसा आदर दाखवायचा मतभेद असताना? माझ्या आई बाबांनी मला जसं ॲक्सेप्ट केलं ते कसं करायचे? दोन गणितज्ञांच्या घरात आर्ट्स कडे जाणारी व गणित न आवडणारी मुलगी भरडली गेली असती, पण तिला आर्ट्स ला जाण्यासाठी त्यांनी कसं प्रोत्साहन दिलं? घरी काम करणारी कामाची मुलगी आपल्या लेकीपेक्षा कितीतरी हुशार आहे हे कसे मान्य केले? त्या झोपडीत राहणाऱ्या मुलीने आपले डोळे उघडले पण त्यात स्वतःचा अपमान न मानता तिलापण उत्तम शिक्षण कसे दिले..
नेहा अप्रतिम मुद्दे मांडत लोकांना समजावून सांगत होती! मनाचा मोठेपणा आणि ईर्षा, स्पर्धा यावर कसे काम करायचे सांगत होती.
… मनीषा व आमोद लेकीची वाणी ऐकून धन्य होऊन गेले होते! सुमनचे ते शतश: आभार मानत होते! सुमनला कसलं शिकवलं आपण? अत्यंत बुध्दीमान असलेली सुमन कुठेही असती तरी चमकली असती! पण स्वतः चमकताना इतरांना चमकण्यास जो मदत करतो तो खरा वाटाड्या असतो!
सुमन व नेहा घरी आल्या. मनीषाने तिला मिळालेले गोल्ड मेडल सुमनच्या गळ्यात घातलं आणि बाबांनी त्याला ISRO मध्ये मिळालेले मेडल नेहाच्या गळ्यात घातलं..
“बाबा, Propulsion Module बद्दल मला तुमच्यासाठी काही बोलायचं आहे.. सुमन आणि बाबा चांद्रयानाबद्दल बोलण्यात गर्क होते..
आणि
“झोपडी ते ISRO” या नेहाने लिहिलेल्या पुस्तकाचा रफ ड्राफ्ट आईला दाखवण्यात नेहा गर्क होती!
आई बाबांनी मुलींना त्या जशा आहेत तसे ॲक्सेप्ट केले होते त्यामुळे दोघीही आपापल्या क्षेत्रात आज चमकत होत्या.
लेखिका : सुश्री ज्योती रानडे
प्रस्तुती : श्री मेघ:श्याम सोनावणे
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
स्वामी काहीतरी सांगू पहात होता पण त्याच्या आईने त्याला दटावले.. स्वामी गाल फुगवून गप्प राहिला.
स्वामी आमच्या शाळेत येऊ लागला. शाळेत येताना रोज माझ्यासाठी एखादे फुल आणू लागला.. माझ्या हातात फुल देताना ‘गुड मॉर्निंग मॅडम.. म्हणू लागला. एखादा दिवस तो गैरहजर असला तर मला चुकल्यासारखे वाटू लागले. त्याचा वर्गातील प्रगती मी पहात होते. तशी सर्वच विषयात त्याला गती होती पण तो चिकित्सक होता.. त्याला नेहेमी अनेक प्रश्न पडत असत. रंगीबेरंगी फुलपाखरे पाहून तो वेडा होई… त्यांच्या मागे फिरे. निसर्गात होणारे बदल त्याला आश्चर्य चकित करत.
आमच्या शाळेजवळ जांभळीचे झाड होते. वसंतात त्याला हिरवी पालवी आली.. मग पाने जून झाली.. त्यातील एक पान तो मला दाखवी आणि पानाच्या रांगात असा बदल कसा होतो, हे विचारी. हे वनस्पती ज्ञान मला नसल्याने मी त्याला बायॉलॉजिच्या शिक्षकांकडे पाठवी.. ते शिक्षक त्याला समजावत.. पण त्याचे समाधान होत नसे.
तो एक एक वर्ग पास करत चालला होता. त्याच्यवर्गासाठी शाळेत नवीन चित्रकला शिक्षक आले. ते चित्रकलेचा कोर्स करून आमच्या शाळेत आले. एक दिवस मी माझ्या रूममध्ये काही काम करत असताना अचानक स्वामी माझ्याकडे आला.. तो रागाने मला म्हणाला..
‘मॅडम.. मी हे निसर्ग चित्र खूप मेहेनतीने काढले, तर टीचरनी त्याला झीरो मार्क्स दिले?
मी त्याने काढलेले चित्र हातात घेतले.. खरोखर पांचगणीला रोज संध्याकाळी दिसणारे आभाळ त्याने काढले होते. मलुल झालेला… मावळतीला झुकलेला सूर्य दिसत होता.. त्याची प्रभा आजूबाजूला पसरली होती. या चित्राला टीचरनी का शून्य मार्क्स दिले मला समजेना. मी टीचरना बोलावून घेतले. टीचर माझ्या रूम मध्ये आले..
‘टीचर.. हा स्वामी म्हणतो.. माझ्या चित्राला झीरो मार्क्स दिले. का?
‘मॅडम.. मी या वर्गाला आभाळाचे चित्र काढायला सांगितले होते.. बाकी सर्व मुलांनी आभाळ निळे काढले पण या स्वामीने हे असे पिवळे नारिगी आभाळ काढले.. म्हणून.
‘का? आभाळ निळेच का?
‘बघा ना मॅडम.. झाडांची चित्रे काढायची तर आपण हिरवीच पाने दाखवतो.. पण या स्वामीने त्या दिवशी तांबूस लाल पाने दाखवली.. आज निळे आभाळ काढायचे सोडून पिवळे नारंगी आभाळ दाखवले.. बाकी मुलांनी..
‘सर.. बाकी मुले आणि हा स्वामी यात हा फरक आहे.. बाकी मुलांना हिरवीच पाने दिसतात, पण स्वामीला पानाची लाल चुटुक पालवी दिसते. बाकी मुलांना निळे आभाळ दिसते.. पण सर.. संध्याकाळी तुम्ही शाळेतून घरी जाताना आभाळ पाहिलंय काय? ते या चित्रात स्वामीने काढलाय तसे नारिगी पिवळे असते.
“ पण मॅडम.. “ पुस्तकात म्हटले..
“ हा फरक आहे सर, स्वामी आणि इतर मुलात.. त्याचे आभाळ इतरांपेक्षा वेगळे आहे.. एखादा मुलगा वेगळा विचार करणारा असतो.. एखादाच असतो… तो कदाचित आर्किमेडीज होतो, आईस्तानीन होतो.
सर आणि स्वामी गेले. दुसऱ्या दिवशी स्वामी मला पिवळा गुलाब घेऊन ‘गुड मॉर्निंग’, करून गेला.
माझी मग आमच्याच संस्थेच्या बंगलोर शाखेत बदली झाली. आता माझा पाचजणी शाळेशी फारसा संपर्क राहिला नव्हता. बंगलोरमध्ये दहा वर्षे नोकरी करून मी निवृत्त झाले. आमच्या संस्थेचा हिरकमहोत्सव आला, तो पांचगणीला होणार होता.. मला मुख्य पाहुणी म्हणून निमंत्रण आले.. मी खूष झाले, खूप वर्षांनी त्या वास्तूत परत जाणार होते.. माझ्या वेळचे काही शिक्षक अजून त्या शाळेत होते. बरीच माजी विद्यार्थी मंडळी या कार्यक्रमाला येणार होती.. मला स्वामीची आठवण आली.. आता तो मोठा होऊन कदाचित मोठा चित्रकार झाला असणारं याची खात्री होती.
मी पाचगणीत पोहोचले.. माझे जंगी स्वागत झाले. अनेक माजी शिक्षक, माजी विदयार्थी आले होते. माझ्या वेळचे काही शिक्षक अजून शाळेत होते. मी लावलेली अनेक झाडें आता मोठी झाली होती. मी लावलेले वडाचे झाड आता वृक्ष होत आले होते..
. अनेक माजी विदयार्थी मला भेटत होते.. मला प्रत्येक बॅच आठवत होती.. आठवणीने मी नाव घेऊन अनेकांची विचारपूस केली.
.. स्वामीच्या वर्गातील मुले मुली मला भेटायला आली.. त्यानी आणलेल्या भेटीचा मी स्वीकार करत असताना मी विचारले..
‘Where is swami? तो आला नाही काय?
ती मुलं कावरीबावरी झाली.. त्यातील अनुष्का हळूच म्हणाली..
“ मॅडम, swami is no more.. “
“ What? काय झाल स्वामीला? ”
“ मॅडम.. त्याच्या पालकांनी त्याला पुढील शिक्षणासाठी दिल्लीला पाठवलं.. UPSC साठी.. त्यात तो तीन वेळा फेल झाला.. आणि मग त्याने स्वतः ला संपवलं.. ”
झ्या डोळयांतून अश्रूधारा वाहू लागल्या.. लाल गुलाबी पाने काढणारा, पिवळे नारिगी आभाळ काढणारा स्वामी कुणालाच कळला नाही.. अगदी त्याच्या जन्मदात्यांना पण नाही…
“नेहमीपेक्षा शांत दिसणाऱ्या या वादळाचा तडाखा मात्र जबरदस्त होता. “…. _
काल पासून घरात खूपच शांतता आहे. आईचे बोलणे अगदी मोजकेच, व घरातील कामे शांतपणे चालू आहेत. कोणाला काही ‘instructions’ देणे वगैरे नाहीच.
आज ओला टॉवेल पलंगावर टाकल्यावर, आई नेहमी प्रमाणे काही म्हणाली नाही. मी सवयीप्रमाणे आलमरी उघडी टाकली. वर्तमानपत्रातील सर्व पाने इकडे तिकडे पसरलेली होती. सकाळपासूनच मोबाईल वर बोलत होतो. अभ्यास केला नाही. पण आज रोजचे डायलॉग ऐकू येत नव्हते…
आज आई नेहमी सारखी वागत नाहीये. कसल्या तरी विचारात आहे हे सर्वांच्या हळूहळू लक्षात आलं. बाबा, अनघा, अजय, सर्वांचे एकमेकांना विचारून झाले पण काय कारण असावे?? हे कोणाला कळले नाही. वादळ येण्यापुर्वी ची ही शांतता असावी का?? असं म्हणून सर्व वादळ येण्याची वाट बघत होते. आज काही खरं नाही एवढं मात्र नक्की.
शेवटी अनघाने विचारलेच “काय झाले आई?? बरं वाटतं नाही का?? मी काही मदत करू का?? ” पण त्याच शांतपणे आई म्हणाली, “अग, नको. तू कर आपला अभ्यास, मी बघते सर्व. “
आज ‘जागतिक फॅमिली डे’, तेंव्हा आईने प्रत्येकाच्या आवडीचा एक एक पदार्थ केला होता. अगदी एखाद्या सणासाठी असतो ना, तसा पूर्ण स्वयंपाक होता. प्रत्येक जण अचंबित होता. जेवण तर उत्तम, विशेष आहे, पण रोजच्या सारखे वागणे नाही, रागावणे ही नाही. इतकं शांत आईला बघायची सवयच नाही. काही कळत नव्हते.
त्यात भर पडली, जेंव्हा जेवताना आई म्हणाली “आज संध्याकाळी तुमच्या सर्वांचा काय कार्यक्रम आहे.?? मला आज तुमच्या सर्वांचा एक तास हवा आहे. मला तुमच्या सर्वांशी बोलायचे आहे. काळजी करू नका. काही भयंकर असं मी बोलणार नाही. फक्त माझ्या मनातलं सहजच तुमच्या जवळ बोलावे असं मला वाटतंय.
आज ‘फॅमिली डे’ म्हणजे परिवाराकरिता महत्वाचा दिवस. यापेक्षा योग्य दिवस दूसरा नाही. तर आज आपण सर्व येथेच संध्याकाळी सात वाजता भेटतोय. “
असं आईचे म्हणणे ऐकून सर्व म्हणजे, बाबांपासून सर्व वेगळ्याच विश्वात पोचले. आपापली समीकरणं मनातल्या मनात जमवू लागले. जून्या नवीन घटनांचे विचार/ विश्लेषण होऊ लागले. आपल्या काही सांगितलेल्या, काही न सांगितलेल्या चूका डोळ्यासमोर येऊ लागल्या. पण आज बोलायची किंवा आईला प्रश्न विचारायची हिम्मत बाबांना पण झाली नाही. मन मात्र शंका कुशंका आश्चर्याने भरून गेले. अनेक ओळखीचे, अनोळखी चेहरे समोर आले. पण लिंक काही लागत नव्हती. कसातरी सात वाजेपर्यंत चा वेळ काढला. पहिल्यांदाच आपल्याच घरात एवढं चविष्ट जेवण जेवून ही सर्व अस्वस्थ होते.
संध्याकाळी सर्व डायनिंग टेबलावर जमले. आईने बोलायला सुरुवात केली. “माझे बोलणे झाल्यावरच तुम्हाला जे बोलायचे असेल ते बोला. मधे नाही. “
आईने अगदी ‘Professional’ वक्ता असल्यासारखी सुरुवात केली. आई म्हणाली, “मी अनिता देशमुख, श्री आनंद देशमुख यांची पत्नी व अजय आणि अनघा ची आई. ही माझी ओळख म्हणा किंवा अस्तीत्व, किंवा माझं जग म्हणा. माझ्या जगण्याचा उद्देश म्हणा, काही ही समजा. “
माझ्या प्रत्येक दिवसाची सुरुवात तुमच्या पासून होते व दिवस मावळतो ही अशाच काही घरच्या कामाने. मी रोज रात्री दुसऱ्या दिवशीच्या कामाचे ‘Homework’ करते. त्यात रोजचा स्वयंपाक, तुमचे डबे, तुमची घरातील इतर कामे असतात. मी माझ्या सवयीनुसार, तुमच्या आवडीनुसार, माझ्या क्षमतेनुसार, बुध्दीनुसार, प्रामाणिकपणे रोजचा आराखडा तयार करते व आनंदाने सर्व गोष्टी करायचा प्रयत्न असतो माझा. हे सर्व करणे मी माझे कर्तव्य समजते. रोजची कामे खूप आनंदाने पार पडतातच, असं दररोज होत नाहीं. काही अडथळे येतातच.
तुमचे वागणे नेहमीच खूप चूकीचे असते असं नाही. पण खूपदा मला पटणारे नसते. वयाप्रमाणेच वागता तुम्ही. पण मला दिसणाऱ्या काही गोष्टींकडे आज लक्ष देणे गरजेचे आहे असं मला वाटतं. ते बघून काळजी करत बसणे, यापेक्षा तुमच्याशी आज बोलावे असं वाटलं मला. रोज रोज त्याच त्याच गोष्टींवर वाद घालायचा, चर्चा करायची पण प्रगती काहीच नाही. ‘जैसे थे’. मी मात्र काळजी करत बसते. विचार करून करून मला मानसिक थकवा येतो. कधी कधी झोप लागत नाही. माझं काम मी बरोबर करत नाहिये असं वाटतं. मी अस्वस्थ असते. पण याने प्रश्न सुटत नाहीत. माझा त्रास वाढतोय धैर्य संपतं चाललंय. मला मानसिक शांतता हवी आहे. मला यावर उपाय शोधायचा आहे.
मी ‘आई’ म्हणजे माझ्या कामांची एक नियमावली /रूपरेषा पूर्वी पासूनच ठरविण्यात आली आहे. घर, नवरा, मुलं, त्यांची जबाबदारी, त्यांची देखभाल, त्यांना आनंदी ठेवणे हे सर्व त्यात आहे. जोपर्यंत तुम्ही तुमच्या पायांवर उभे राहात नाही, तोपर्यंत ती माझी जबाबदारी आहे असं मी समजते. पण मी सांगीतलेली प्रत्येक गोष्ट तुम्हाला आवडतेच असं नाही. तुमची प्रतिक्रिया बघून मला ते समजतं. कुठे तरी राग निघतो. चिडचिड होते. तुमचा व माझा वेळ जात, मन खराब होतं. ताणतणाव वाढतो. आपल्या संबंधांवर ही त्याचा परिणाम होतो. मनात अढी निर्माण होतात. अजून पर्यंत तरी तुम्ही मला दुरत्तरे देत नाही. ते सर्व कसं थांबवायचे?? किंवा कमी करायचे??? हे बदलता येईल का?? यावर मी विचार केला व एक प्रयोग करायचे ठरविले आहे.
फक्त तुम्हीच चूकता असं माझं म्हणणं नाही. माझ्यापण खूप गोष्टी तुम्हाला आवडत नसतील. मी हे शंभर टक्के मान्य करते.
आज मी तुम्हाला एक ‘Homework’ देते. तुम्ही तिघांनी एका कागदावर तुम्हाला माझ्या कोणत्या गोष्टी आवडत नाहीत, त्यात माझे वागणे, बोलणे, स्वयंपाक, ड्रेसिंग सेन्स, तुम्हाला टोकणे, अशा अनेक इतर कोणत्याही गोष्टीचा समावेश असू शकतो. किंवा मी अजून काय करणे तुम्हाला अपेक्षित आहे?? हे अगदी बिनधास्त लिहा. एक कागद कमी पडला तर दूसरा घ्या. माझी काही हरकत नाही. मलाही माझ्या चूका सुधारायचा किंवा तुमच्या अपेक्षा पूर्ण करायची संधी द्या. खरं तर हे काम मी दोन वर्ष आधीच करायला हवं होतं, जेंव्हा तुम्ही दोघेही टीनेजर झालात. म्हणजे परिणामाचा विचार करण्याएवढे मोठे तुम्ही झालात.
चला, काही हरकत नाही. ‘देर आये दुरुस्त आये।’
माझ्या एक लक्षात आलंय, माझे तुमच्या सर्वांवर जीवापाड प्रेम आहे. तुमचे नेहमी चांगलेच व्हावे ही माझी ईच्छा व देवाजवळ प्रार्थनाही असते. पण सर्वच गोष्टी माझ्या हातात नाहीत. तुमचा आनंद, तुमचे पूढचे आयुष्य तुमच्या सवयींवर, तुमच्या निर्णयांवरही अवलंबून आहे.
तुमच्या आयुष्याची जबाबदारी तुमची पण आहे. तुम्हाला प्रोत्साहन देणे, मदत करणे, सल्ला देणे हे माझे कर्तव्य आहे. तुमच्या चूका दाखविणे हेही माझे काम आहे. पण त्याकडे लक्ष द्यायचे की नाही?? हा सर्वस्वी तुमचा निर्णय आहे. मी हे काम करावे की नाही हे पण तुम्हालाच ठरवायचे आहे.
तुमच्या सवयी, तुमचे निर्णय, त्यामुळे होणारे परिणाम, निर्माण होणाऱ्या समस्या, याकरिता तुम्ही जबाबदार असणार आहात. लक्षात ठेवा, विचार करा. तुमचं नशीब घडविणारे किंवा उद्ध्वस्त करणारे तुमचे विचार व सवयी असतात.
नशीब आकाशातून घडत नाही. किंवा जमिनीतून उगवत नाही. नशीब आपोआप निर्माण होत नाही, तर, केवळ माणूसच प्रत्यक्ष स्वतः चे नशीब स्वतः घडवत असतो. ‘नशीबात असेल तसे घडेल’ या भ्रमात राहू नका. कारण आपण जे करू, त्याचप्रमाणे नशीब घडेल हे लक्षात असू द्या. यावर विश्वास ठेवा. “
आज आईने घेतलेला हा ‘Stand’ आश्चर्यकारक होता. विचार करण्यासारखा होता. सगळे स्तब्ध होते. म्हणजे एखाद्या कडक मास्तरांनी लाईनीत ‘सरळ उभा रहा’ म्हणून पाठीवर जोरात मारलेल्या धपाट्या सारखाच होता.
प्रत्येकाच्या हातात कागद तर होता, पण कुठून सुरुवात करावी हे कळत नव्हतं. एक मात्र लक्षात आलं, आमच्या आयुष्याची जबाबदारी आईने आमच्यावरच सोपवली आहे. आई मात्र शांत होती. तिचा निर्णय झाला होता. नेहमीपेक्षा शांत दिसणाऱ्या या वादळाचा तडाखा मात्र जबरदस्त होता.
(“बाळा आम्हाला तुझा अभिमान वाटतो. कमी वयात हे यश तू मिळवलंस. “असं म्हणत आईने त्याच्या तोंडावरून हात फिरवत मुका घेतला. त्याला आशीर्वाद दिला. तो दिवस खूप आनंदात गेला.)
– इथून पुढे – – –
आधी श्री एकटाच जर्मनीला गेला. थोड्या दिवसांनी आपल्या बायकोला, मुलाला घेऊन गेला. सुरुवातीला श्री चे रोज फोन येई. तो खुशाली घेई. हळूहळू त्याचे फोन येणे कमी झाले. रिकाम्या घरात आई आप्पांच मन रमे नासे झाले. शहरात राहण्याशिवाय त्यांच्याकडे दुसरा पर्याय नव्हता. मुलाच्या विकासात आम्ही आडवे येणार नाही पण आमचाअपघात झाला हे समजल्यावर तर त्यांन यायला पाहिजे होतं. विचारपूस करायला हवी होती. किमान सुनेला तरी इकडं पाठवायला पाहिजे होतं. परदेशात गेल्यावर खरंच माणसं एवढी गेंड्याच्या कातड्याची होतात काय? आपल्या माणसांची माया, ममता, प्रेम कसं विसरतात? या शहरात अस काय आहे इथं माणसांना माणसानंसाठी वेळ मिळत नाही. या मुलांची घाई कधीच संपत नाही. कामे संपतं नाहीत. याची हाव कधी संपत नाही. कि आपली विचार करण्याची पद्धत आपण बदलली पाहिजे? हे जर खरं असेल तर हा मधु ना नात्याचा ना गोत्याचा आपलं काम सोडून रोज इथं का येतो? मला वाटतं आपल्या संस्कारात काही उणीव राहिली असेल म्हणून श्री असा वागला. श्री च्या आठवणीने सुधाच्या डोळ्यात पाणी आले. आईच आतड त्याला कुठं व्यवहार समजतो. आपल्या मायेचा चांगला मोबदला दिला आपल्या लेकान.
“चला…. चला…. खिचडी खायला चला. आई तू घे. मी यंगमनला भरवतो. “
” मी भरवते. ते फार सावकाश खातात. “
“मी भरवतो. मला घाई नाही. ” म्हणत त्यांनी भरवायला सुरूवात केली. त्याच्या डोळ्यांच्या कडा पाणावल्या होत्या. सुधांन हे बघितलं ती त्याच्याजवळ गेली त्याच्या पाठीवर मायेने हात ठेवला “बाळा काय झालं तुझ्या डोळ्यात का पाणी? ” काही वेळ तसाच गेला. कोणीच काही बोलले नाही. “आजवर तुला कधी विचारलं नाही. तुझी इच्छा असेल तर सांगशील मधू तुझ्या घरी कोण कोण असतं? “
आता मात्र त्याचा त्याला हुंदका आवरता आला नाही. सुधाने त्याला पाणी दिले. जवळ बसवले ” बोल काय साठले तुझ्या मनात. “पाण्याचा एक घोट पिऊन तो म्हणाला
“माझ्या घरी कोणीच नसतं. मी एकटाच राहतो. मी, माझी मोठी बहीण, आई-वडील सगळे एकत्र राहत होतो. बहिणीचे लग्न झाले. पहिल्या बाळंतपणात ती गेली. मी दहावीत असताना माझ्या डोळ्यात देखत एका अपघात आई वडील गेले. मी त्यांना वाचू शकलो नाही. नंतर माझा सांभाळ एका मानलेल्या काकांनी केला. त्यांनीच मला शिकवले, नोकरीला लावले. ज्या दिवशी तुमचा अपघात झाला त्या दिवशी मी तिथे होतो तुमच्या रूपात मला माझी आई वडील दिसले. मी जीवाचा आकांत करून तुम्हाला वाचवले आणि मला आई-वडिलांना जीवदान देण्याचे समाधान मिळाले. माझे वडील असते तर त्यांचेही मी एवढ्याच प्रेमाने केलं असतं आज ते नाहीत याचं मला वाईट वाटतंय. “
“आम्ही कोण आहोत. आम्ही तुझे आई वडीलच आहोत. अरे पोटच्या मुलापेक्षा तू आमचं जास्त करतोस. खरंतर गावात राहणारी आम्ही साधी माणसं. शहराचं वार आम्हाला माहित नाही. पण मुलाच्या प्रेमा खातर गाव सोडून इथं आलो. आम्हाला भेटायला, आमचं करायला, मुलाला सुनेला वेळ नाही. पण तू न चुकता रोज येतोस आमची काळजी घेतोस कोणत्या जन्मी आम्ही पुण्य केलं म्हणून तू आम्हाला भेटलास. तू आमचा मानसपुत्र. तुझे उपकार मानावे थोडे कमीच आहेत.”
“मानसपुत्र म्हणता आणि उपकाराची भाषा काढता. असं असेल तर मी येणारच नाही. तुम्ही सुद्धा मला आई-वडिलांसारखेच प्रेम दिले. “बराच वेळ गप्पागोष्टी करून मधु निघून गेला.
संध्याकाळी सुधा राघवला पुस्तक वाचून दाखवत होती. दारावरची बेल वाजली. सुधाने पुस्तक मिटवून ठेवले दार उघडले एक मुलगी दारात उभी होती.
” कोण तू? काय हवं आहे? “
” सुधा आई तुम्हीच ना. “
” हो. पण तू.. कोण? तुला इथला पत्ता कोणी दिला? “
” मला मधुने पाठवलं. “
“तो कुठाय? तू का आलीस? “
” हो…. सांगते. किती प्रश्न विचारता. मी मंदा मधुच्या शेजारी राहते. मधुची बदली बेंगळुरूला झाली आहे. त्याने तुमच्या घरची परिस्थिती मला समजून सांगितली आहे. मी दोन्ही वेळेला येऊन स्वयंपाक करून जाईल. “मधुची बदली झाली हे ऐकताच सुधाच्या पायाखालची जमीन सरकली. पुन्हा एकदा त्याच चक्रात अडकलो. आपल्या मुलावर आपली सत्ता नाही तर आपण मधु कडून एवढी अपेक्षा का ठेवायची? हाच विचार तिच्या डोक्यात येऊन गेला. आपला आधार संपलाय असं तिला वाटलं. स्वतःला सावरत ती म्हणाली
“आम्ही हे खरं कसं मानायचं? “
“मी मधुशी फोन लावून देते तुम्हीच बोला. “
“हॅलो सुधाआई. सॉरी… मी मधु बोलतोय. मला अचानक बेंगलोरला जावं लागलं म्हणून फोन करता आला नाही. मंदा खूप चांगली मुलगी आहे. ती तुमची काळजी चांगली घेईल”
“हॅलो… मधु… बाळा तू कसा आहेस? तिथे तुला सगळ्या सोयी मिळाल्या का? स्वतःची काळजी घे. इथली काळजी करू नको. आम्ही सांभाळून घेऊ. “
मधुला प्रमोशन मिळाले तो नव्या मोठ्या शहरात गेला याचा आनंद सुधाला झाला. श्रीच्या आणि मधुच्या वागण्यात फरक काय होता? दोघांनाही आपला विकास करण्याचा हक्क आहे. नवक्षितिज तरुणाईला खुणावते त्यांना एका बंधनात बांधून ठेवणे कितपत योग्य आहे. ते शक्यही नाही. त्यांच मोकळं आकाश त्यांना दिलं पाहिजे पण त्यांनीही आपल्या कर्तव्यात चूक करून चालणार नाही. आपली जबाबदारी ओळखून वागलं पाहिजे. पण वास्तवात यशाला जबाबदारी दिसत नसते हेच खरं. आता आपण आपली सोय करून जगायला शिकलं पाहिजे.
मंदा सांगत होती त्यांची एक संस्था आहे. तुमच्या गरजा आमची सेवा या नावाने. तुम्हाला दवाखान्यात जायचं असेल, बँकेत जायचं असेल तुम्हाला सोबत हवी असेर, घरी सोबतीला थांबायचं असेल किंवा स्वयंपाक करून द्यायचा असेल, तुमची जी गरज असेल त्याप्रमाणे या संस्थेमार्फत सेवा दिली जाईल त्या मोबदल्यात पैसे घेतले जातील. तुम्ही कोणत्याही कामाला बोलवा ते सेवेला हजर असतील पण त्याच्या मोबदल्यात ते पैसे घेतील. खरंतर ही काळाची गरज आहे. ज्येष्ठ नागरिकांना छोट्या छोट्या गोष्टीसाठी कोणावर तरी अवलंबून राहावं लागतं. बऱ्याच वेळा घरच्या लोकांना वेळ नसतो. अशावेळी पैसे देऊन तरी मनुष्यबळ उभं राहणं महत्त्वाचं असतं. आई मुलांना मोठं करत असताना कोणता मोबदला घेते? आपल्या गरजेच्या वेळी मुलांनी आपल्याला विचारावं एवढीच अपेक्षा असते. असं तर असं. जशी वेळ येईल तसं. जगलं तर पाहिजे. तेही आत्मसन्मानानं. पैसे देऊन घेतलेल्या सेवेत मायेचा कोपरा कायम रिकामा राहील. जगण्याचा व्यवहार तरी पूर्ण होईल.
भूक लागली आहे. स्वयंपाक झाला पाहिजे. जुळवून घेतलंच पाहिजे. सुधाने मंदाला काम समजून दिले ती स्वयंपाक घरात गेली.
तिन्हीसांजेच्या वेळी सुधा गॅलरीत खुर्ची टाकून बसली होती. गावाकडच्या सारखी घरट्याच्या ओढीने परतणारी पाखर तिला शहरात कुठे दिसतं नव्हती. दिवसभर रानात चरून घरी परतनारी जनावरे… त्यांच्या गळ्यातील घुंगरमाळांचा आवाज तिला इथे ऐकू येत नव्हता. डोंगरा आड जाणारा तो पिवळसर तांबूस सूर्याचा गोळा तिला इथे कुठे दिसतं नव्हता. दिसत होती फक्त रस्त्यावरील वाहनांची गर्दी आणि घाईघाईने घरी परत जाणारी माणसे. या मोठ्या शहरांतील माणसांना घाईगडबडीचा शापच असतो की काय? बघावं तेव्हा ही माणसं गडबडीत असतात. त्यांच्याजवळ जरा मोकळा वेळ नाही. प्रत्येकजण घड्याळाच्या काट्यावर चालतो. हा विचार सुरू असतानाच
” सुधा… सुधा… ” अशी हाक ऐकू आली “आले….. आले…. ” म्हणत ती खुर्चीतून सावकाश उठली. हळूहळू पावले टाकत घरात गेली.
“पाणी…. पाणी.. ”
“आले…. आले…. जरा… धीर… धरा.. ” भांड्यात पाणी घेऊन सुधा काॅट जवळ आली. ” हंं.. आ… करा… ” राघवने मोठ्या मुश्किलीने आ केले. हळू हळू पाण्याचे चार घोट पाजले. जवळच्या नॅपकिनने तोंड पुसले. “अजून काही हवा आहे का? “
राघव मानेने नको म्हणाला. जवळच्या खुर्चीत बसत सुधाने ‘जिंदगी और कुछ भी नही तेरी मेरी कहानी है ‘ राघवचे आवडते गाणं मोबाईल वर लावले. या गाण्या भोवती अनेक आठवणी होत्या. त्या आठवणीत हरवताच तिला डोळा लागला. दारावरच्या बेलने तिची झोप मोड झाली. तिने दार उघडले. मधु आला होता.
” काय म्हणतात आमचे यंगमन? कशी काय आहे तब्येत? ”
” आज सकाळपासून झोपून आहेत बघं. “
” आता बोलतं करतो त्यांना. बोला जेवायला काय करू? बाय द वे दुपारचा डबा वेळेत मिळतो ना? “
” तू सोय केलीस म्हटल्यावर शंका नाही. बरं गरम गरम खिचडी कर. आज तूप मेतकूट खिचडी खाऊ. तू रोज येऊन गरम खायला करतोस. गरम खायची सवय लावली आहेस तू. कोणत्या जन्मीचे पुण्य केले म्हणून. तुझे… “
” उपकार पुराण चालू होणार असेल तर मी निघतो… तू… “
“मला तसं म्हणायचं नव्हतं. “सुधाच्या डोळ्यात पाणी आले. तसा मधु जवळ आला त्याने सुधाचे डोळे पुसले ” मी इतका परका आहे का? ” सुधाने त्याला जवळ घेतले. ” तू आहेस म्हणून आम्ही चार दिवस चांगले बघतं आहोत. श्री ची तर आशा केव्हाच सोडली आहे. तू त्या दिवशी वेळेला धावून आलास म्हणून हे आज दिसतात. नाही तरी… मी आज कुणाच्या तोंडाकडे बघित असते. “
” बोलून पोट भरणार असेल तर मी निघालो घरी. ” असं म्हणत मधु बाहेर जायचे नाटक करतो. मग स्वयंपाक घरात शिरतो.
सुधाच्या डोळ्यासमोर तो प्रसंग आज घडल्या सारखा उभा राहतो. सुधा आणि राघव बॅकेतून पैसे काढून बाहेर पडले रिक्षा घेण्यासाठी एकमेकाच्या साथीने रस्ता क्रॉस करत असताना भरधाव गाडीने दोघांना उडवले. जेव्हा शुध्द आली तेव्हा सुधा हॉस्पिटलमध्ये होती. शेजारी राघव नव्हता मधु होता. राघवच्या डोक्या मार लागला होता. शस्त्रक्रिया करावी लागली होती. मधुने आम्हीला हॉस्पिटलमध्ये ऍडमिट केले होते. त्याच्या प्रसंगावधान मुळे आम्ही दोघे जिवंत होतो. डिस्चार्ज दिल्यानंतर त्यानेच घरी आणले होते. स्वतःच्या मुलापेक्षा जास्त काळजीने त्याने सगळं केलं. तो घरातील प्रत्येक गोष्ट बारकाईने बघत होता. आधार देत होता. अपघात झाल्यावर श्री ला फोन केला होता. तो कुठल्यातरी महत्वाच्या प्रोजेक्टसाठी आऊट ऑफ स्टेशन होता. मला वेळ मिळाला की मी येऊन जाईन असा मेसेज त्यांनी पाठवला तेव्हा पहिल्यांदा मला असे वाटले आपण न घर का न घाट का झालो. दोष कुणाला देणार? आता बोलून उपयोग काय? गप्प बसण्या शिवाय पर्याय नव्हता. वीस वर्षा पूर्वी आपण घेतलेल्या निर्णयांचा हा परिणाम होता. ती घटना ही डोळ्या समोर ताजी झाली.
“मला वाटते आई आप्पा तुम्ही दोघांनी माझ्याबरोबर शहरात यावं. आता तुमचं वय झालं आहे. इथं राहून काय करणार? नातवंडां सोबत राहिलात तर तुमचा वेळ चांगला जाईल. आपण एकमेकांन सोबत असू. माझ्याबरोबर येण्यात तुम्हाला काय अडचण आहे? ” श्री बाबांना शहरात येण्यासाठी तयार करत होता.
“तुझं हे म्हणणं मला पटत नाही. अरे आमचं आयुष्य गावात गेलं. आम्ही दोघे कुठे आहोत? जिवाभावाची चार माणसं आमच्या शेजारी आहेत. इथं शेतीवाडी आहे, गुरढोर आहेत. आमचं मन इथे चांगलं रमत. या गावाशी आमची नाळ जुळली आहे. शहरात येऊन आम्ही काय करणार? शहरात आम्हाला कोण ओळखतं? आम्ही तुझ्याबरोबर अजिबात करणार नाही. “
“तुम्ही इथं मी तिथं. माझं लक्ष तुमच्यावर कसं राहणार? मला तुम्ही दोघे हवे आहात. आजवर तुम्ही माझ्यासाठी खूप केलं. आता मला तुमच्यासाठी काहीतरी करू दे. “
“आहो… मी काय म्हणते… श्रीच्या बोलण्याचा विचार करा. मलाही नातवंडा बरोबर राहायच आहे. ” लेकाची बाजू आईने उचलून धरली.
“तुला जायचं असेल तर तू जा. मी काही गाव सोडून येणार नाही. इथं त्याच्या वाचून आपलं काही अडत नाही. शहरात जाऊन नंतर पश्चात्ताप करण्याची वेळ तुझ्यावर येईल तेव्हा मला दोष देऊ नकोस. “असे म्हणत आप्पा घरा बाहेर गेले. आप्पांचा हा निर्णय ऐकून श्री निराश झाला.
रात्री जेवताना कोणीच कोणाशी बोलले नाही. दुसऱ्या दिवशी श्री न बोलताच निघून गेला. ही गोष्ट आईच्या जिव्हारी लागली. नवऱ्याला समजून सांगायचा प्रयत्न केला पण ते काही तयार होईनात. तेव्हा सुधाने आपले शेवटचे अस्त्र बाहेर काढले. म्हणजे अबोला धरला. शेवटी आप्पांना माघार घ्यावी लागली. शेतीवाडी घरदार विकून शहरात लेकाकडे राहायला गेले.
शहरातील एका उंच इमारतीत श्रीचा फ्लॅट होता. सर्व सुविधानी परिपूर्ण असे एक मोठे बंदिस्त घर. जमीनीशी जरा ही संबंध नाही. सुधाला, राघवला या घरात बांधल्या सारखे झाले पण मुला खातर जुळवून घेतलं. नातवा बरोबर हळूहळू आप्पांची चांगली कट्टी जमली. आई आप्पांना खुष बघून श्रीला खूप आनंद वाटला. आनंदाचं झाड आगंणात बहरलं आहे असं श्री ला वाटले.
सगळं सुरळीत सुरू असताना एके दिवशी श्री हातात बुके आणि मिठाईचा बॉक्स घेऊन घरी आला. त्याचा चेहरा आनंदाने फुलला होता. तो खूप खुष दिसत होता. आल्या आल्या आई आप्पांना नमस्कार केला.
“आप्पां आज माझे स्वप्न पूर्ण झालं. मला परदेशात जाण्याची संधी मिळाली. ऑफिस मला जर्मनीला पाठवत आहे. “
“बाळा आम्हाला तुझा अभिमान वाटतो. कमी वयात हे यश तू मिळवलंस. “असं म्हणत आईने त्याच्या तोंडावरून हात फिरवत मुका घेतला. त्याला आशीर्वाद दिला. तो दिवस खूप आनंदात गेला.
☆ शेपूट बहाद्दरांचे शेपूट – भाग – २ – मूळ हिन्दी लेखक : श्री सुशांत सुप्रिय ☆ भावानुवाद – सौ. उज्ज्वला केळकर ☆
(मागील भागात आपण पहिले – शेपूटबहाद्दरांनी शेपूट हलवण्याची कला, सडक छाप हीन पातळीवरून उचलून, ललित कलेच्या पातळीवर पोहोचवली, या विषयावर एक लेख लिहा. ’ वगैरे…)
आता इथून पुढे – –
शेपूटबहाद्दरांच्या महान शेपटीच्या सन्मानार्थ ‘शेपूट विद्यपीठाची स्थापना झाली.
इथे विद्यार्थ्यांना एम. फिल. आणि पी. एचडी. ची डिग्री प्रदान केली जाऊ लागली.
अनेक विद्वानांनी या विषयावर डी. लिट. ही मिळवली. बी. ए. आणि एम. ए. च्या स्तरावर ‘शेपूटबहाद्दरांची महान शेपूट’ या विषयाचा अभ्यास करण्यासाठी विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती दिली जाऊ लागली.
सरकारने शेपूट हलवण्याच्या अधिकाराची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी;राष्ट्रीय शेपूट आयोगाची स्थापना केली. याला कायद्याचा दर्जा देण्यासाठी सरकारने अखिल भारतीय शेपूट हलवा; अधिकार संरक्षण विधेयक; संसदेत प्रस्तुत केले. ते शेपूट मतांनी पारीतही केलं. सरकारने संसदेच्या संयुक्त अधिवेशनात, देशात ;शेपूट-तंत्र सुदृढ करण्याच्या आपल्या संकल्पाचा पुनरुच्चार केला. सर्व पक्षांचे या विषयावर एकमत झाले.
अनेक वरिष्ठ फिल्म -निर्देशकांनी अनेक भाषांमधून; शेपूटबाजीवर अनेक चांगल्या फिल्म्स बनवल्या. ज्यांना पुढे शेपूटबहाद्दरां च्या नावाचा सन्मान मिळाला.
या फिल्म्समधून दाखवली जाणारी शेपूटबाजी जनतेत अतिशय लोकप्रिय झाली.
शेपूटबाजीचे नवे नवे हातखण्डे लोकांपर्यंत पोचवण्याच्या बाबतीत या फिल्मवाल्यांचे योगदान अभूतपूर्व होते. यापैकी अनेक फिल्म्समध्ये शेपूटबहाद्दरांनी नायकाचे कामही केले.
बाजारात शेपूटबहाद्दरांचे शेपूट-मय व्यक्तिमत्व आणि त्यांच्या महान शेपटीचा महिमा वर्णन करणारी पुस्तके, सी. डी. , आणि कॅसेट यांना पूर आला. शेपटीच्या सन्मानार्थ आरत्या आणि भजने गाऊ जाऊ लागली.
‘आम्हाला शेपूट शक्ती द्या हो, शेपूट विजय मिळवेल.
दुसऱ्याच्या शेपटापूर्वी, आमची शेपूट विजय मिळवेल.’
एक समांतर अर्थव्यवस्था अस्तित्वात आली, जी शेपूटबहाद्दर आणि त्यांच्या शेपटावर अवलंबून होती.
शेपूटबहाद्दरांच्या हलणाऱ्या शेपटीमुळे प्रेरित होऊन देशातील डॉक्टर आणि संशोधक सखोल संशोधनात गर्क झाले, की माणसाला शेपटी पुन्हा कशी उगवेल?
अनेक नवीन घोषणांचा जन्म झाला. जशा- ‘गर्वानं म्हणा, आम्ही शेपूटवाले आहोत. ’ टी. व्ही. वरती नवनवीन जाहिराती येऊ लागल्या. उदा. ; त्याची हलणारी शेपूट आपल्या शेपटापेक्षा वेगवान कशी? ‘
आपली शेपूट वेगाने हलवण्यासाठी आजच घ्या, ;शेपूटचूर्ण; ‘सगळ्या राष्ट्रात असं होऊ लागलं, की ज्यांना आपलं काम करून घ्यायचंय, ते काम करणाऱ्याच्या पायजम्यात नाडीप्रमाणे प्रवेश करू लागले. लोक आपलं काम करून घेण्यासाठी पायपुसणी बनले. दुसऱ्याच्या पायातील जोडे बनले. काम होताच असे शेपूटधारी दुसऱ्यांना ठेंगा दाखवून पसारही झाले. प्रत्येक सभ्यता आणि संस्कृती कोणत्या ना कोणत्या काळात उत्कर्षाच्या शिखरावर पोचते. सध्याच्या काळात शेपूटबाजी संस्कृती आपल्या चरम उत्कर्षावर पोचलेली होती.
या शेपटीमय वातावरणात शेपूटबहाद्दर हसले, की वसंत यायचा, ते उदास झाले की पानगळ सुरू व्हायची. शेपूटबहाद्दर खोकायचे, तेव्हा वादळ यायचं. शेपूटबहाद्दर
शिंकायचे तेव्हा, भूकंप व्हायचा. ते रडायचे, तेव्हा नद्यांना पूर यायचा. ते हसायचे, तेव्हा मोर नाचू लागायचे. ते नाराज व्हायचे, तेव्हा ढग गडगडू लागायचे. शेपूटबहाद्दर ज्या दिशेने आपली जगप्रसिद्ध शेपूट हलवत चालायचे, तो रस्ता व्हायचा. ते ज्या बाजूंनी आपली शेपूट ओढून घ्यायचे, तो भाग ओसाड व्हायचा.
या शेपूटमय वातावरणात सरकारने नोबेल पुरस्कार देणार्‍या समितीला शिफारस केली, की प्रत्येक व्यक्तीला शेपूट हलवण्याचा मार्ग सरळ आणि सुगम बनवण्यात श्री. शेपूटबहाद्दरांचे महत्वपूर्ण योगदान बघता, त्यांना नोबेल पारितोषिक प्रदान केले जावे. यामुळे नोबेल पारितोषिकाचा सन्मान वाढेल.
शेपूटबहाद्दरांपासून प्रेरणा घेऊन घेऊन आता शेपुट हलवणे, लघु आणि कुटिरोद्योग बनत चालला होता. देशातील घराघरात आता शेपूट – क्रान्ति आली होती. माणसांच्याद्वारे आपली अदृश्य शेपूट हलवण्यासाठी नवनवीन शोध लावले जात होते. आता ही गोष्ट सिद्ध झाली होती, की शेपूट हलवण्यात आपले देशवासी सगळ्या जगात अव्व्ल ठरले होते. देशासाठी ही गौरवाची गोष्ट होती.
एकदा शेपूटबहाद्दरांना शहरातील सगळ्यात प्रतिष्ठित असलेल्या शाळेत प्रमुख अतिथी म्हणून बोलावले होते. तिथे विद्यार्थी-विद्यार्थिनी त्यांच्या महान शेपटीकडे मोठ्या लालसेने पाहू लागले. या ठिकाणी शेपूटबहाद्दरांनी मोठे जोरदार भाषण केले.
प्रिय विद्यार्थ्यांनो, शेपूटबाजीचा रस्ता मोठा कठिण रस्ता आहे. परंतु आपल्या आत, जर चमचेगिरी, खुशामतखोरी, जी हुजुरी ची बीजं असतील, तर आपल्याला लोणी लावण्याच्या कलेपासून कोणीच थांबवू शकणार नाही. आपण माझंच उदाहरण डोळ्यापुढे ठेवा. माझे वडील एक साधे-सुधे प्रामाणिक शाळा-मास्तर होते. ते कुणापुढे शेपूट हलवायचं, म्हणजे पाप समजत होते. मी अशा बेकार खानदानात जन्माला आलो. परंतु अशा बिकट परिस्थितीतही मी हार मानली नाही. माझ्या आत, शेपूटबहाद्दर बनण्याची लालसा होती. मी निष्ठापूर्वक शेपूट हलवण्याच्या सन्माननीय कामाला जुंपलो. आपल्या पित्याच्या बेकार मूल्यांच्या विरुद्ध जाऊन मी शेपूटबाजीचा मार्ग चोखाळला. यामुळे माझे वडील नाराज झाले. पण मी शेपूटबाजीच्या महान कार्यासाठी वडलांबरोबरचे संबंध संपुष्टात आणले. माझ्या वडलांना आऊटडेटेड आयडियालिझमचा किडा चावला होता. ते सुधारू शकत नव्हते. त्यामुळे मी माझा मार्ग स्वतः तयार केला.
दिवस- रात्र मी शेपूट हलवून हलवून, येणाऱ्या समस्यांवर कल्पकतेने नाविन्यपूर्ण तोडगा काढत पुढे गेलो. आपणही माझ्याप्रमाणेच अवसरवादी बना. शेपूट हलवा आणि नाव कमवा. ’
मुलाना शेपूटबहाद्दरांच्या शेपटाविषयी विलक्षण आदर वाटू लागला. इथपर्यंत सगळं ठीक होतं, पण एकाकी अचानक अनर्थ ओढ़ावला. आपलं उपदेशपार भाषण करून शेपूटबहाद्दर जसे सभागृहच्या बाहेर पडले, तशी ही दुर्घटना झाली. पापणी लवते न लवते तोच हे प्रकरण झालं. काही लोक यासाठी शेपूटबहाद्दरांच्या विरोधकांना जबाबदार धरतात. त्यांचं म्हणणं, शेपूटबहाद्दरांच्या विरोधकांनी दहावीच्या काहीं मुलांना पैसे देऊन त्यांच्याकरवी हे काम केलं गेलं विरोधी लोक या गोष्टीचं खंडन करतात. ते म्हणतात, आमचा या घटनेशी काही संबंध नाही. ’ सत्य एवढच आहे, की जो अनर्थ व्हायचा तो झालाच.
अस झालं की, शेपूटबद्दर ऑडिटोरियमच्या बाहेर पडले आणि अर्थशास्त्राच्या वर्गातील मुलांनी त्यांची शेपटी धरून जोरात ओढली आणि… ती महान विश्वप्रसिद्ध शेपूट, शेपूटबहाद्दरांच्या शरीरातून निघून त्या मुलांच्या हातात आली.
सगळे सुन्न झाले. हे राम! हे काय झालं? तेव्हा कुठे हे रहस्य उलगडलं, की इतकी वर्षे शेपूटबहाद्दर एक विशेष प्रकारची रबराची नळी, नकली शेपूट लावून फिरत होते आणि अवघ्या विश्वाला फसवत होते. मग काय? सगळ्या देशात हलकल्लोळ माजला. त्यामुळे झालेल्या अतीव दु:खामुळे काही लोकांनी आत्महत्या केली. अनेक ठिकाणी तोड-फोड झाली. आगी लावल्या गेल्या. सगळा देश हलला. हे तर होणारच होतं. जेव्हा कुठे मोठी शेपूट पडते, तेव्हा पृथ्वी हालते. सारं विश्व डळमळतं.
शेपूटबहाद्दरांच्या विरोधकांनी म्हंटलं, ‘आम्हाला पहिल्यापासूनच माहीत होतं की शेपूटबहाद्दरांना शेपूट उगवणं हे सगळं प्रकरण म्हणजे खूप मोठा फ्रॉड आहे. या सगळ्या आरडा-ओरड्यात त्या व्यक्तीचं म्हणणं न ऐकल्यासारख केलं गेलं. एका टी. व्ही. चॅनेलला दिलेल्या मुलाखतीत तो म्हणाला होता, ‘शेपूट तर सगळ्याच, खुशामतखोरांना, हांजी हांजी करणार्‍यांना, चमच्यांना असते. पण ती अदृश्य असते.
दिसत नाही. शेपूटबहाद्दरांच्या शरीरावर उगवलेली शेपूट त्या अदृश्य शेपटांचं प्रगटीकरण तेवढं होतं.’
– समाप्त–
मूळ हिंदी लेखक : श्री सुशांत सुप्रिय
मो: 8512070086
मराठी भावानुवाद : सौ. उज्ज्वला केळकर
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ शेपूट बहाद्दरांचे शेपूट – भाग – १ – मूळ हिन्दी लेखक : श्री सुशांत सुप्रिय ☆ भावानुवाद – सौ. उज्ज्वला केळकर ☆
आज मी आपल्याला एका जगप्रसिद्ध शेपटाची कहाणी ऐकवतोय. ही कहाणी कुणा ऐर्‍या- गैर्‍याची नाही. ही कहाणी शेपूटबहाद्दरांची आहे. शेपूटबहाद्दरांचे खरे नाव कुणालाच माहीत नाही. लहानपणापासूनच ते अफाट प्रतिभेचे धनी होते. चमचेगिरी, स्वार्थासाठी कुणाची अफाट स्तुती करणे, मस्का मारणे याबाबत त्यांची बरोबरी करू शकेल, असा दुसरा कुणीच नव्हता.
सगळ्यात हैराण करण्यासारखी गोष्ट अशी, की त्यांचे वडील अतिशय प्रामाणिक आणि कर्तव्यनिष्ठ शाळामास्तर होते. शेपूट हलवणं, ते पाप समजत होते. आशा परिवारात जन्म घेऊनसुद्धा शेपूटबहाद्दरांची हिम्मत हरली नाही. शेपूट हलवण्याची कला त्यांना वारशात मिळाली नव्हती. हे कला त्यांच्या ‘जीन्स’मध्ये नव्हती. त्यांची आनुवंशिकता यापासून वंचित होती. पण ही अडचण त्यांनी आपल्या सफलतेच्या मार्गातील अडचण होऊ दिली नाही. आपला भावताल आणि समाज यांच्यापासून निरंतर ज्ञान ग्रहण करत, ते इतके शेपूटबाज झाले, की लोकांनी त्यांचं नाव शेपूटबहाद्दर ठेवलं. या दृष्टीने शेपूटबाजीबाबत ते एक ‘सेल्फ मेड’ व्यक्ती होते.
प्रागैतिहासिक काळात पूर्वजांच्या जवळ असलेली आणि आता विलुप्त झालेली शेपूट हलवण्यात शेपूटबहाद्दर कुशल होते. शेपूट हलवण्याच्या गावंढळ सडक छाप, रस्त्यावरील तुच्छ स्तरावरून उचलून, तिला ललित कलेच्या स्तरावर पोचावण्याबाबत शेपूटबहाद्दरांनी दिलेले योगदान विसरता येणार नाही.
अखिल भारतीय शेपूटवाल्यांच्या महासभेच्या पहिल्या अधिवेशनात त्यांनी केलेले ऐतिहासिक भाषण मैलाचा दगड ठरले. ‘विश्वातील सगळ्या शेपूटवाल्यांनो एक व्हा. ’ ‘दूम नही तो दम नाही. ’ यासारख्या त्यांच्या उक्ती लोकप्रिय सुभाषिते झाल्या. ‘यशस्वीरीत्या शेपूट कशी हलवावी? ’ हे शीर्षक असलेले त्यांचे पुस्तक इतकं लोकप्रिय झालं, की ते ‘नॅशनल बेस्ट सेलर’ मानलं गेलं. या पुस्तकाच्या अनेक आवृत्या निघाल्या. डझनभर भाषांमधून त्यांचा अनुवाद होऊन, त्यांच्या करोडो प्रती विकल्या गेल्या. पण ही नंतरची गोष्ट. याची सुरुवात कशी झाली, हे बघणंही एखाद्या चमत्कारापेक्षा कमी नाही.
एका रात्री शेपूटवाले रात्री झोपायला गेले होते. सकाळी उठून त्यांनी पाहीलं, तर त्यांना दिसलं की त्यांना शेपटी फुटलीय. ही बातमी शेपूटवाल्यांच्या मधे, हलणार्‍या शेपटीसारखी पसरली. याला निसर्गाचा चमत्कार आणि भगवंताचे वरदान मानलं गेलं. या महान शेपटीच्या दर्शनासाठी अफाट जनसागर लोटला. लोकं आपापसात म्हणू लागले, ‘ जरूर शेपूटवाल्यांनी पूर्वजन्मात शेपूटबाजीची चांगली कर्मे केली असणार. त्यामुळे भगवान शेपूटश्री महाराजांनी त्यांना हे फळ दिलय. अशा तर्‍हेने बघता बघता शेपूटवाले, शेपूटबहाद्दर झाले आणि जगप्रसिद्धही झाले. त्यांची कीर्ती पसरली. सन्मान नि धनही त्यांना प्राप्त झाले. शेपूटबहाद्दरांचे दिवस फिरले.
इतिहासात असा कुठे उल्लेख मिळत नाही, की माणसाला शेपूट फुटलीय. त्यामुळे अब्जावधीत एक असल्याने शेपूटबहाद्दर राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ख्यातकीर्त झाले. त्यांच्या महान शेपटीला, ‘राष्ट्रीय वारसा’ मानण्यात आले. त्यांना अनेक सन्मानांनी अलंकृत करण्यात आले. प्रधानमंत्र्यांनी लाल किल्ल्यावरून राष्ट्राला उद्देशून भाषण करताना शेपूटबहाद्दरांना, ‘शेपूट- विभूषण’ पदवी देण्याची घोषणा केली. मग विरोधी पक्षाचे लोक तरी मागे कशाला रहातील? त्यांनी आपल्या पक्षाच्या राष्ट्रीय अधिवेशनात, शेपूटबहाद्दरांना, ’ शेपूट केसरी’ या उपाधीने नावाजले. राष्ट्रपतींनीदेखील, राष्ट्रपतीभावनाच्या प्रांगणात, एका भव्य समारंभात, महामाहीम शेपूटबहाद्दरांना देशातील सर्वोच्च सन्मान ‘शेपूटरत्न’ ने अलंकृत केले.
‘शेपूटरत्न’ शेपूटबहाद्दर अमर रहे, अमर रहे, अमर रहे, ’ या घोषणांनी आकाश दुमदुमून गेले. शेपूटबहाद्दरांच्या हलत्या शेपटाची ख्याती दिवसेंदिवस वाढतच चालली. सरकारी खर्चाने त्यांच्या शेपटीचा करोडो रूपयांचा विमा उतरवला गेला. त्यांच्या शेपटीच्या सुरक्षेसाठी नॅशनल सिक्युरिटीचे साहसी कमांडोज नियुक्त केले गेले. ‘युनिसेफ’ने त्यांना आपला ‘गुडविल अ‍ॅंम्बॅसेडर’ बनवले. शेपूटबहाद्दरांची शेपूट जगातील आठवं आश्चर्य मानलं गेलं. विदेशी शिष्टमंडळे भारतभेटीला येत, तेव्हा शेपूटबहाद्दरांना भेटणे, हा त्यांच्या कार्यक्रमाचा अभिन्न भाग बनला.
अर्थात काही लोक दबक्या आवाजात शेपूटबहाद्दरांची शेपूट ‘ईश्वराचा दंड’ किंवा ‘दैवी प्रकोप’ म्हणत, पण असे लोक केवळ मूठभर होते. त्यांना विदेशी एजंट किंवा राष्ट्रद्रोही म्हंटलं जाई.
एकदा शेपूटबहाद्दरांच्या महान शेपटीला दुखापत झाली. सगळा देश हतप्रभ झाला. लोक स्तब्ध आणि शोकाकूल झाले. ते शेपूटबहाद्दरांच्या विरोधकांचे कट-कारस्थान मानले गेले. मंदीर, मशीद, चर्च, गुरुद्वारांमधून तिच्या सुरक्षिततेसाठी विशेष प्रार्थना-सभा आयोजित केल्या गेल्या. नमाज पठण झाले. जागोजागी यज्ञ केले गेले. हवन झाले. करोडो लोक शेपूटबहाद्दरांच्या शेपटाच्या सुरक्षिततेची बातमी ऐकण्यासाठी चोवीस तास रेडिओ आणि टी. व्ही. ला चिकटून बसले. फेसबुक आणि ट्विटरवर लोकांनी या बाबतीत चिंता व्यक्त केली. शेपूटबहाद्दरांच्या शेपटाच्या सुरक्षिततेची बातमी येताच जनतेत हास्याची लाट उसळली. जागोजागी मिठाई वाटण्यात आली. फटाके फोडले. त्या रात्री झालेल्या आतषबाजीपुढे, दिवाळीच्या वेळी होणारी आतषबाजीही फिकी वाटू लागली.
‘लिम्का – बुकवाल्यांनी प्रथमच शेपूटबहाद्दरांच्या महान शेपटीचा उल्लेख आपल्या रेकॉर्ड बुकमध्ये केला होता. ‘गिनीज- बुक’वाल्यांनीही शेपूटबहाद्दरांचे नाव रेकॉर्ड बुकमध्ये घातले. बघता बघता शेपूटबहाद्दर सगळ्या राष्ट्रासाठी आदर्श, अनुकरणीय, श्रद्धेय प्रतिमा बनले. सगळं राष्ट्र प्रगैतिहासिक काळातील पूर्वजांच्या जवळ असलेली आणि आता विलुप्त झालेली शेपटे हलवू लागलं. जे शेपूटविहीन होते, ते मिसफीट होते. समाजात शेपूट हलवणे ही यशाची किल्ली होती. साधन होते. किंवा असंही म्हणता येईल, की शेपूट हलवणे, हा आमचा राष्ट्रीय खेळ झाला होता. जर शेपूट हलवणे, या स्पर्धेचा अंतर्भाव ऑलेंपिकमध्ये झाला असता, तर आम्ही या स्पर्धेत सुवर्ण पदक जिंकलं असतं. उद्योग, व्यापार, शिक्षण, क्रीडा प्रत्येक ठिकाणी शेपूटबाजीचा बोलबाला होता. जी व्यक्ती विलुप्त शेपटी हलवणं जाणत नव्हती, ती सफलतेच्या शर्यतीत, सगळ्यात मागे पडत होती. हा शेपटी हलवणार्‍या चमच्यांचा, खुशमतखोरांचा चापलूसांचा आणि लोणी लावणार्‍यांचा कल होता. कुणी बॉसची कृपादृष्टी पावावी, म्हणून शेपूट हलवत होता, कुणी पदोन्नतीसाठी शेपूट हलवत होता. कोणी सहकार्‍यांची मुळे कापण्यासाठी शेपूट हलवत होता. कुणी सत्तेच्या शीर्षस्थानी बसण्यासाठी शेपूट हलवत होता. कुणीही दुसर्‍यांच्या पुढे जाण्यासाठी थुंकी चाटत होते. कुणे बापाला गाढव आणि गाढवाला बाप म्हणत होते. हलणार्‍या शेपट्या ऑफीस आणि व्यापार चालवत होत्या. लोक इतक्या वेगाने शेपूट हलवत होते, की भर जवानीत बिचारे वाकत चालले होते.
एके काळी शेपूटबहाद्दर माझे सहकारी होते. तेव्हा ते, महान शेपूटबहाद्दर म्हणून जनमानसात प्रतिष्ठीत झाले नव्हते. सतत माझ्या पुढे-मागे शेपूट हलवत राहायचे. कारण त्यांची अनेक कामे माझ्याजवळ राहिलेली असायची. बॉसशी माझे संबंध चांगले होते, त्यामुळे शेपूटवाले माझी खुशामत करण्यात गुंतलेले असायचे. काळ बदलला. बॉसची बदली झाली. शेपूटवाल्यांची माझ्याकडे असलेली कामे झाली. मग तू कोण आणि मी कोण? शेपूटवाल्यांनी माझ्याकडे बघणेसुद्धा सोडून दिले. त्यांच्या अशा वागण्याने मी दुखावलो. एक -दोघांशी याबद्दल बोललो. त्यावर ते हसून म्हणाले, ‘आपण ना अगदी बिनशेपटीचे आहात. अरे, शेपुटबहाद्दरांनी आपल्याबाबत जे केलं, त्यालाच ‘शेपूटबाजी’ म्हणतात. ‘
अशा वातावरणात सरकारने शेपूटबहाद्दरांच्या महान शेपटीच्या सन्मानार्थ पाच, दहा आणि पंधरा रुपयांची सुगंधित टपाल तिकिटे काढली. त्यात शेपूटबहाद्दरांच्या शेपटीला वेगवेगळ्या मुद्रेत दाखवले होते. त्याचप्रमाणे शेपूटबद्दरांच्या महान शेपटाच्या सन्मानार्थ विशेष नाणीदेखील काढण्यात आली. त्यावर त्यांच्या शेपटीची मनोहर प्रतिमा अंकित करण्यात आली होती. रिझर्व्ह बँकेच्या नोटांवरदेखील या सन्मानित शेपटाचे चित्र अंकित करण्यात आले.
शेपटीबहाद्दरांच्या चमच्यांनी त्यांच्या सन्मानार्थ विश्वातील सगळ्यात विशाल मंदिर बनवले. त्यात लाखो लोकांच्या उपस्थितीत शेपूटबहाद्दरांची एक शेपटीच्या आकाराची प्रतिमा स्थापन केली गेली. तिथे रोज सकाळ-संध्याकाळ पूजा-अर्चा आणि आरती होऊ लागली. बघता बघता त्या मंदिरात करोडो रुपये अर्पण केले जाऊ लागले. काही काळातच, ‘शेपूटबहाद्दर-स्वामी मंदिरा’मध्ये अर्पण केलेल्या पैशांनी तिरुपतीच्या मंदिरालाही मागे टाकले.
शेपटीबहाद्दरांच्या शिष्यांनी त्यांच्या महान शेपटीच्या सन्मानार्थ ‘शेपूट चालीसा’, ‘शेपूट पचासा’ लिहून टाकली. देशातील सगळे कवी, कथाकार, गीतकार, संगीतकार आणि चित्रकार, शेपटीबहाद्दरांच्या महान शेपटाच्या महिमामय नदीत स्नान करू लागले. ‘शेपूट हो माता, शेपूट हो पिता, शेपूट हो बंधू, शेपूट सखा हो’ अशा तऱ्हेने सगळं राष्ट्र शेपूट-मय झालं. प्रत्येक व्यक्ती शेपूट-छल्ला (दागिना) बनून फिरू लागली.
शेपूटबहाद्दरांची महान शेपूट शाळा-कॉलेजच्या पाठयक्रमाचा विषय बनले. परीक्षेमधे त्यांच्या महान शेपटीबद्दल प्रश्न विचारले जाऊ लागले.
‘शेपूटबहाद्दर शेपूट हलवायला प्रथम केव्हा शिकले? ’
‘शेपूट हलवण्याचे काय फायदे आहेत? उदा. सहित सांगा. ’
‘शेपूट चालीसा’ आणि शेपूट पचासा’च्या लेखकांची नावे सांगा आणि या पुस्तकातील काही ओळी उद्धृत करा. ’
‘शेपूटबहाद्दर एक सेल्फ – मेड व्यक्ती आहेत, यावर एक टिपणी लिहा. ’
शेपूटबहाद्दरांनी शेपूट हलवण्याची कला, सडक छाप हीन पातळीवरून उचलून, ललित कलेच्या पातळीवर पोहोचवली, या विषयावर एक लेख लिहा. ’ वगैरे….
– क्रमश: भाग १
मूळ हिंदी लेखक : श्री सुशांत सुप्रिय
मो: 8512070086
मराठी भावानुवाद : सौ. उज्ज्वला केळकर
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ अलोपेशिया (Alopecia) — भाग – २ ☆ डॉ. ज्योती गोडबोले☆
(.. त्या दिवशी लाराने प्रियाला घरी बोलावले.प्रिया छानशी फुले आणि परफ्यूम घेऊन लाराच्या घरी गेली.) – इथून पुढे – – –
“ये ना प्रिया..” लाराने प्रियाचे मनापासून स्वागत केलं. एका लहानशा अपार्टमेंटमध्ये लारा एकटीच रहात होती.स्वतःच्या जिद्दीवर ही मुलगी शिकून छान शिक्षण घेऊन नोकरी करत होती.
तिने आस्थेने प्रियाची सगळी चौकशी केली. प्रियाने तिला आपल्या ऍलोपेशियाबद्दल सांगून टाकलं.
“ मला आता केस नसल्याची लाज वाटत नाही लारा या देशात. किती मोकळा आणि फ्री देश आहे हा.
मी मॉल मध्ये कितीतरी तुमच्या बायका, पूर्ण शेव्ह केलेले डोके घेऊन मजेत जाताना बघते.फॅशन म्हणून गोऱ्या बायका सुद्धा अशा दिसतात इकडे. पण म्हणून कोणी त्यांच्याकडे बघत सुद्धा नाही ग.
मी फार सोसलंय आमच्या देशात.कुचेष्टा अवहेलना.” .. प्रियाच्या डोळ्यात पाणी आलं.
लारा तिच्या जवळ बसली…
“किती सुंदर आहेस तू प्रिया.काढून टाक मनातून हा कॉम्प्लेक्स.तुझी हुशारी हाच तुझा खरा ऍसेट आहे ग. भेटेल, भेटेल तुलाही तुझा योग्य मिस्टर राईट..” हसत हसत लारा म्हणाली. “ आमच्याकडे असल्या गोष्टींना कोणी फारसे महत्व देत नाही.”
त्या दिवशी खूप गप्पा मारून आणि लाराने केलेले सुंदर डिनर करून प्रिया घरी परतली.
आज तिच्या मनावरचं कित्येक वर्षे असलेलं ओझं अगदी हलकं झाल्यासारखं वाटलं तिला.ऑफिस मध्ये अगदी रुळून गेली प्रिया. त्यांच्या ऑफिसमध्ये काम करणारा सॅम तिला रोज बघायचा बोलायचा तिच्याशी.सॅम तिचा बॉस होता आणि ही साधी इंडियन मुलगी आवडायची त्याला. अनेक वेळा ते ब्रेकमध्ये कॉफी घ्यायला जात.
.. .. हा कृष्णवर्णीय तरुणही खूप झगडा करूनच वर आला होता.मोठ्या जिद्दीने आपल्या मानेवर बसलेले दारिद्र्य त्याने झटकून टाकले होते. उंच सडसडीत आणि पुन्हा राठ कुरळे केस असलेला सॅम फार सज्जन होता.
त्या वीकएंडला ऑफिसची जवळच एका लेकजवळ ट्रिप होती. लारा आणि प्रिया एकाच कार मधून गेल्या.प्रियाने जीन्स आणि इंडियन टॉप घातला होता.
“ वाव.कसली क्यूट दिसतेस ग तू.” लारा म्हणाली.
त्यादिवशी त्या सगळ्यांनी खूप धमाल केली.प्रियाने नेलेलं इंडियन फूड सगळ्याना खूप आवडलं.
.. .. दूर नदीत कयाकिंग करताना प्रिया आणि सॅम एकाच कयाकमध्ये होते.
“ बाबा रे. मला भीति वाटते .मी कधी केलं नाही कयाकिंग.”
हसून सॅम म्हणाला,” जमेल जमेल. जरा ते वल्हे मारायचं टेक्निक समजलं की बघ एन्जॉय करशील तू.”
प्रियाला थोड्या धडपडीनंतर त्या वल्ह्याचा तोल जमला.
.. .. अचानक सॅम म्हणाला,” मला फार आवडतेस तू प्रिया.माझ्याशी लग्न करशील?मला इंडियन मुली त्यांचे कल्चर फार आवडते. मला फॅमिलीच नाही.लहानपणापासून ऑर्फनेजमध्ये वाढलो मी. जेव्हा तुमच्या इंडियन मित्रांकडे जातो ना तेव्हा बघतो मी त्यांची फॅमिली, मुलं, तुमचे संस्कार. मला तू आवडतेस.पण मी असा काळा कृष्णवर्णीय आहे… बघ विचार कर.”
प्रिया म्हणाली, “उलट तू विचार कर सॅम.मी हा विग घालते.,मला अलोपेशिया आहे.म्हणजे केसच नाहीत.उलट तुमच्या दाट कुरळ्या केसांचा हेवाच वाटतो मला. मला लहानपणीच हा ऑटो इम्यून आजार जडला.का ते माहीत नाही.हा हेरिडिटरी नाही.आमच्या घरात कोणालाही नाही.मग मीच का?असं म्हणत रात्रीच्या रात्री जागून काढल्या आहेत मी सॅम.माझा काय दोष यात? ”
मग प्रियाने त्याला परागची हकीगत सांगितली… ”अरे,लोक तयार होत नाहीत अशी मुलगी स्वीकारायला. मी विग काढून दाखवते तुला.मग तूही मला नाही म्हणशील.” .. शांतपणे प्रियाने विग उतरवला.
सॅमने तिच्याकडे बघितलं…
“ मला तू अशीसुद्धा सुंदरच दिसतेस.मला काहीही फरक पडत नाही. मला लग्न करायचं आहे ते तुझ्याशी.तुझ्या केसांशी नाही.”
प्रियाला गहिवरून आलं.हा पहिला पुरुष जो तिला तिच्या नसलेल्या केसांसकट तिच्यावर प्रेम करत होता. प्रिया रडायला लागली.सॅमने तिचे डोळे पुसले. “ चल परत फिरुया.”.. दोघे परत फिरले.
सॅम म्हणाला,”सावकाश विचार करून उत्तर दे मला.आपल्या आयुष्याचा प्रश्न आहे हा.मला घाई नाही.”
प्रिया दोन दिवस अस्वस्थ होती.तिने न राहवून हे लाराला सांगितलं.
लारा म्हणाली “ फार सज्जन आणि चांगला मुलगा आहे ग सॅम.तू फार सुखी होशील त्याच्याबरोबर लग्न करून प्रिया. नाहीतरी तुझ्या देशात तुझ्याशी कोण लग्न करणार?तूच म्हणालीस ना असं? अर्थात कॉम्प्रमाईज म्हणून करू नकोस हं तू सॅमशी लग्न.मनापासून आवडला असेल तरच पुढे जा. तू सुखी होशील बघ प्रिया.फार गुणी निर्व्यसनी मुलगा आहे सॅम. पण तुझ्या आईवडिलांना काय वाटेल?”
प्रिया म्हणाली, “ नक्की धक्का बसेल त्यांना.पण मी जर सॅमशी लग्न केलं तर भारतात परत जायचा प्रश्न येतो कुठं? मी कायम इथे रहाणार.माझी मुलं इथेच जन्मतील वाढतील. मी मिसेस सॅम म्हणूनच ओळखली जाईन ना? लारा मी हो म्हणायचं ठरवलं आहे सॅमला.मग मला मुलं होतील ती त्याच्यासारखे केस असलेली होऊ देत.भरपूर दाट आणि कुरळे.मी सोसलं ते माझ्या मुलांनी नको सहन करायला.” .. प्रियाच्या डोळ्यात पाणी आलं.
लारा गप्प बसून राहिली. लहानपणापासून केवळ केस नाहीत म्हणून या मुलीने किती सहन केलं असेल हे समजलं तिला.
प्रिया पुढच्या आठवड्यात सॅमच्या घरी गेली.दोन बेडरूम्सचे सुंदर अपार्टमेंट होतं ते.नीटनेटके ठेवलेलं आणि हॉल मध्ये चक्क श्रीकृष्णाची मूर्ती.
“ मला माझ्या एका इंडियन मित्राने दिली ही.” सॅम म्हणाला. प्रियाला गहिवरून आलं.
” सॅम, आपण लग्न करू.मला वचन दे.. तू मला या माझ्या बाल्ड डोक्यावरून कधीही हिणवणार नाहीस. मी फार सोसलंय रे लहानपणापासून.आता नाही मला सहन होणार.मी मोडून जाईन सॅम.”
प्रिया हुंदके देऊन रडायला लागली., सॅमने तिला घट्ट जवळ घेतलं.
”असं मनातसुद्धा आणू नकोस डिअर. तू विग घालतेस हे माझ्या अगदी पहिल्या चार दिवसातच लक्षात आलं नसेल का? तुला तो शोभूनच दिसतो डिअर.इथे आणखीही अगदी नॅचरल दिसणारे विगस् मिळतात.तुला हवं तर आपण घेऊया ना. मला तू कायम माझी बायको म्हणून हवी आहेस.खेळणे म्हणून नाही. माझ्या मुलांची आई म्हणून ,माझी पत्नी म्हणून हवी आहेस तू मला.तुझ्या डोक्याकडे माझं लक्षच जात नाही मग. आमचे केस हाही शापच नाहीये का आम्हाला?किती सहन करतोय आम्हीही.आमचा हा डार्क गडद कृष्णवर्ण आम्हाला किती वर्षे समाजात अवहेलना सहन करायला लावत होता. लावतो.. अजूनही हे पूर्ण कुठं थांबलंय? पण मी आलोच ना त्यातूनही वर? तुझा होकार असेल तरच आपण लग्न करू.तुझ्या मनाविरुद्ध मी काहीही करणार नाही डिअर.”
.. .. पुढच्याच महिन्यात प्रियाने इंडियामध्ये तिचा आणि सॅमचा फोटो पाठवला.
“ आई बाबा, मी याच्याशी लग्न करणार आहे. मला माहीत आहे,तुम्हाला हा मोठा धक्का आहे.पण आई, मला माझ्या या व्यंगासकट स्वीकारणारा आणि मनापासून माझ्यावर प्रेम करणारा हा पहिला पुरुष आहे.मी याला चांगली ओळखते.खूप शिकलेला सुसंस्कृत मुलगा आहे हा.मी पुढच्या महिन्यात लग्न करणार आहे याच्याशी.”
प्रियाला आईचा फोन आला .. ” बाळा, जरूर कर तू सॅमशी लग्न.आम्हाला थोडा धक्का बसला.पण तुझी सुखाची वाट जर तुला मिळाली आहे तर जरूर सुखी हो.आमचे तुला आशीर्वाद आहेत बरं. इतक्यात शक्य नाही पण तुझ्या डिलिव्हरीला मात्र नक्की येऊ. सॅमला भेटायला आणि नातवंडांसाठी.”
प्रिया आणि सॅमचं लग्न झालं. त्या इतक्या वर्षात प्रियाला कधीही आठवलं नाही की सॅमचे तिचे वाद झालेत,भांडण झालं. कधीच नाही.
प्रियाचे आईबाबा तिच्या डिलिव्हरीसाठी येऊन सहा महिने राहून गेले. उजळ रंग, प्रियासारखा घारा आणि केस मात्र सॅम सारखे दाट कुरळे असलेला जॉश बघून प्रिया आनंदून गेली.
.. “आई, याला नाही कोणी टकल्या म्हणणार .बर झालं हा मुलगा झाला.माझ्यासारखे सहन नाही करावे लागणार त्याला”. तिने बाळाला जवळ घेतलं.
प्रियाच्या आईच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले.त्या बाळाला तिने जवळ घेतलं.
“नाही ग बाई.वडिलांसारखे केस घेऊन आलाय हा.याला नाही अलोपेशिया होणार.छान आहे हो बाळ.”
.. आपल्या जावयाच्या घरी चार महिने राहून आणि सॅम सारखा जावई लाभला म्हणून तृप्त होऊन प्रियाचे आईबाबा परत भारतात गेले.
.. .. आत्ता घराच्या मागच्या डेकवर बसलेल्या प्रियाला हे मागचं सगळं आठवलं. चार वर्षे झाली जॉश जन्मून. त्याच्या आईपणात प्रिया तृप्त झाली. तिला आपल्या निर्णयाचा कधीही पश्चाताप झाला नाही.
“ममा, चल ना.डॅडी बोलावतोय म्हणत जॉश तिच्याजवळ आला. आले रे सॅम, म्हणत जॉशचा हात धरून प्रिया आपल्या घरात गेली.आपल्या सुंदर उबदार आणि सॅमच्या प्रेमात न्हाऊन गेलेल्या आपल्या घरात…
☆ अलोपेशिया (Alopecia) — भाग – १ ☆ डॉ. ज्योती गोडबोले☆
प्रियाचा जन्म झाल्यावर घरात सगळ्यांना खूप आनंद झाला. तशाही साठ्यांच्या घरात मुली कमीच. सुधाच्या जावेला, नणंदेला दोन दोन मुलगेच. म्हणून सुधाला पहिली मुलगी झाल्यावर सगळे खूष झाले. मोठ्या थाटामाटात मुलीचं बारसं केलं आणि आत्याने नाव ठेवलं प्रिया. होतीच प्रिया सुंदर गोरी आणि कुरळे केस तिच्या चेहऱ्यावर महिरप करत. दोन वर्षानी सुधाला आणखी एक मुलगी झाली ती रिया.. दोघी मुली अगदी गोड आणि खूप सारख्या दिसायच्या.
मुली चार वर्षाच्या झाल्या. अचानक प्रियाचे केस गळायला लागले. डॉक्टरांनी सांगितले, ही तुम्ही म्हणता तशी चाई आहे. या भागातल्या केसांच्या मुळातल्या पेशी नष्ट होतात आणि केस उगवणे बंद होते. तिथे केस येत नाहीत. हे का होते याला उत्तर नाही. हे आपण थांबवू शकत नाही. डॉक्टरांनाही वाईट वाटले सांगताना…
“पण डॉक्टर, याला काहीतरी औषध असेल ना? कितीही महाग असू दे, आम्ही करू शकतो कितीही खर्च. ”
.. डॉक्टरांनी साठ्यांना शहरातील त्वचारोग तज्ञांची चिठ्ठी दिली.
डॉक्टरांनी प्रियाची सगळी नीट तपासणी केली. स्कॅन केले. त्यात असं दिसलं की तिच्या हेअर फॉलिकल्सवरच अँटॅक झालाय आणि ती नष्ट होत आहेत. हळूहळू सम्पूर्ण स्काल्पच असा होणार हे सत्य डॉक्टरांनी प्रियाच्या आईवडिलांना सांगितले…
“ हा ऑटोइम्युन रोग आहे आणि त्यावर औषध नाही. काही इंजेक्शन दिली तरी त्याचा फारसा उपयोग होणार नाही. आता हे कठोर सत्य तुम्हाला स्वीकारायला हवं. तुम्ही धीर धरा आणि प्रियालाही धीर द्या.
ती अजून खूप लहान आहे आणि शाळेत किंवा कुठेही बाहेरच्या जगात तिला खूप काही सोसावे लागणार आहे. अजूनही आपला समाज हे समजून घेत नाही आणि अशा मुलांच्या वाट्याला कुचेष्टाच येते. ”
.. डॉक्टरांनाही हे सांगताना वाईट वाटत होते. ” अशा केसेस दुर्मिळ असतात पण असतात.
ती मोठी झाली की विगचा पर्याय आहे पण आत्ता तिला त्याचा त्रासच होईल. म्हणून तिला तिचे नॉर्मल आयुष्य जगू दे. ”
हताश होऊन साठे दाम्पत्य प्रियाला घेऊन घरी आले. प्रियाचे सुंदर कुरळे केस रोज उशीवर गळताना दिसू लागले. काही दिवसांनी प्रियाचे पूर्ण टक्कल झाले. डोक्यावर एकही केस उरला नाही तिच्या.
सुंदर गोजिरवाणी प्रिया आता विद्रूप दिसायला लागली.
रोज शाळेत जाताना प्रिया रडायची. “आई मी नाही शाळेत जाणार. सगळी मुलं मुली मला चिडवतात. टकली टकली म्हणतात. मला खूप रडू येतं ग. मला नको शाळा. ”
प्रियाची आई तिची समजूत घालायची.
“असं नको म्हणू बाळा. देवाने तुला किती छान बुद्धी दिलीय ना? मग केस नसले तर नसले.
रोज हा स्कार्फ बांधून शाळेत जायचं. मुलांकडे लक्ष देऊ नको बाळा. ”
हे सांगताना आईच्याही डोळ्यांना धारा लागलेल्या असत.
एकदा प्रियाची आई शाळेत जाऊन प्रिंसिपल बाईना भेटली. ” मॅडम, तुमच्या शाळेतल्या प्रियाची मी आई. तिला असा असा दुर्मिळ आजार आहे आणि तिचे केस गळून गेलेत. ते पुन्हा येणार नाहीत. लहान आहे ती अजून. तुम्ही मुलांना सांगाल का की तिला चिडवू नका? यंदा बघा सहा तुकड्यात ती पहिली आलीय. पण तिला अतिइन्फीरिऑरिटी कॉम्प्लेक्स आहे. फार वाईट वाटतं हो आम्हाला तिचं. ”.. डोळ्यात पाणी आणून साठेबाई बोलत होत्या.
“हो मिसेस साठे. मी समजू शकते. अनेकवेळा मी स्वतः मुलांना वॉर्निंग दिली आहे. पण शेवटीआम्ही तरी किती लक्ष ठेवणार? शेवटी मुलंच ती. पण तरीही मी पुन्हा सांगते वर्गशिक्षकांना. ”
फारसा काही याचा उपयोग होणार नाही हे समजून साठेबाई घरी आल्या.
रोज प्रिया काळा स्कार्फ बांधून शाळेत जाई. तिची जवळची मैत्रीण निशा मात्र सदैव तिच्याजवळ
असे. कोणी तिची चेष्टा केली तर निशा धावून जाई त्या मुलाच्या अंगावर.
प्रिया खिन्नपणे म्हणायची, ” निशा, तू किती जणांशी अशी भांडणार माझ्यासाठी? मलाच हे सहन करायचे आहे. तेही जन्मभर. बघ ना. इतकं सुंदर रूप असून मला कोणत्याही कार्यक्रमात घेत नाहीत. मी उत्तम पळते तरी मला सगळ्या स्पर्धांपासून लांब ठेवतात. मला किती वाईट वाटत असेल? ”
निशाने प्रियाचे डोळे पुसले. ” प्रिया देवाने तुला तीव्र बुद्धी दिलीय. तू सगळ्यात वर जाऊन दाखव बघ. नुसते सुंदर रूप काय कामाचे? तू पहिली येशील बघ दहावीला. मग बघ कसे हेच लोक सत्कार करतील तुझा. ” निशाने प्रियाला समजावले.
– – सगळी कुचेष्टा आणि अवहेलना सहन करत प्रिया दहावीला बोर्डात पहिली आली. शाळेने तिचा सत्कार केला.
सत्कार स्वीकारताना प्रिया म्हणाली, “मी आभारी आहे माझ्या सगळ्या वर्गबंधू भगिनींची. मला लोकांनी विचारलं ‘तुझे केस का गेले? तुला कॅन्सर झालाय का? ’ पण त्यांना हा आजार माहीत नाही. पण मला त्याची आता खंत वाटत नाही. पण मित्रांनो, यापुढे असे कोणी भेटले तर टिंगल नका करू. सोसणारा काय सोसतो ते फक्त आणि फक्त त्यालाच ठाऊक असते. ” सगळा ऑडियन्स स्तब्ध झाला.
— प्रियाने कॉलेजला ऍडमिशन घेतली. आता मात्र आईबाबांनी प्रियाला चांगल्या नावाजलेल्या हेअर स्पेशालिस्ट कडून अगदी नॅचरल दिसणारा विग करून आणला. तिच्या चेहऱ्याला कोणत्या कटचा विग छान दिसेल हे त्यांनी अनेकवेळा फोटो सेशन करून ठरवले.
आता प्रिया सुंदर शॉर्ट स्टेपकट असलेल्या केसांचा विग घालून कॉलेजला जायला लागली. तिला फार शोभून दिसे तो. एकदमच तिच्या पर्सनॅलिटीत आमूलाग्र बदल झाला. सदैव मागे मागे असणारी प्रिया आता आत्मविश्वासाने वावरू लागली. अगदी जवळून बघितल्याशिवाय तो विग आहे हे समजत नसे. खूपच किंमत द्यावी लागली होती त्यासाठी. पण आपल्या लाडक्या गुणी लेकीसाठी साठे काका काकूंनी मागेपुढे बघितलं नाही. ,
… आपली गुणी सुंदर लेक स्कूटीवरून जाताना निघाली की धन्य धन्य वाटे आईबाबांना. दिवस उलटत होते. प्रिया बघता बघता इंजिनीअर झाली. तिला इतके सुंदर मार्क्स होते की तिला एका अतिशय नावाजलेल्या आय टी कंपनीत लगेच जॉब मिळाला. प्रिया कामावर रुजू झाली. तिला हा जॉब अतिशय चॅलेंजिंग वाटला… प्रियाला लवकरच टेक लीड चे प्रमोशन मिळाले.
एक दिवस ऑफिसच्या कॅन्टीन मध्ये कॉफी पीत असताना तिच्या टीम मधला पराग तिला म्हणाला,
“प्रिया एक विचारू? तुझं कोणाशी लग्न ठरलं आहे का? कुठे कमिट केलं आहेस का? ”
“ नाही रे बाबा ”.. प्रिया गंभीरपणेम्हणाली. माझ्याबाबतीत गोष्टी इतक्या सोप्या नाहीत पराग. पण तू हे का विचारतो आहेस? ”
“ मला आवडतेस तू. मला लग्न करायचं आहे तुझ्याशी. ”
“ आज माझ्या घरी ये. मग बोलू आपण. ” प्रिया शांतपणे म्हणाली.
बुचकळ्यात पडलेला पराग संध्याकाळी प्रियाने पाठवलेल्या पत्त्यावर तिच्या घरी गेला.
घरी प्रिया तिची बहीण रिया आणि आईबाबा होते. प्रिया आईजवळ बसली.
“ पराग, तुला माझ्याशी लग्न करायचे आहे ना? मग हे बघ. ”.. शांतपणे प्रियाने आपला विग काढला.
हे बघ आता. मलाअँलोपेशिया हा आजार आहे. आजार नाही पण हा ऑटो इम्युन डिसीज आहे. मला लहानपणा पासून केस नाहीत. मला हेअर ट्रान्सप्लांट करता येणार नाही कारण मला हेअर रूटसच नाहीत.
आता नीट विचार कर आणि सावकाश सांग. ”,
पराग हे बघून हादरून गेल्याचे त्याच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होते. चहा संपवून तो घाईघाईने निघूनच गेला.
रिया म्हणाली, ”दीदी, कशाला ग सांगत बसतेस? अशाने जन्मात तुझं लग्न होणार नाही. ”
“ हे बघ रिया, मला कोणालाही फसवायचं नाही. आधीच मी खरं काय ते सांगणार. मग मी जन्मभर अशीच बिनलग्नाची राहिले तरी चालेल ”.
दुसऱ्या दिवशी पराग ऑफिस मध्ये आलाच नाही. प्रियाला त्याचा मेल आला.
“सॉरी प्रिया. मला शॉकच बसला तुला अशी बघून. मला हे सहनच होणार नाही. मी नाही लग्न करू शकत तुझ्याशी. मी राजीनामा देऊन जातोय. बेस्टलक तुला. आणि मी हे कोणालाही सांगणार नाही प्रिया.
इतका दुष्ट तर मी मुळीच नाही. ”
प्रियाने शांतपणे मेल डिलीट केला.
तिला कंपनी दोन वर्षासाठी यूएस ला पाठवणार होती.
“ आई, मी कंपनीला होकार कळवलाय. मी निदान दोन वर्षे तरी पुन्हा भारतात येऊ शकणार नाही ग. आणि हो. रियाच्या लग्नाचंआता बघायला लागा आणि करून टाका ”.
प्रिया पुढच्याच महिन्यात यूएसए. ला रवाना झाली. तिच्या कंपनीमध्ये फारच कमी इंडियन लोक होते. बाकी सगळे गोरे किंवा ऍफ्रो अमेरिकन.
प्रिया कंपनीत चांगलीच रुळली. तिची काळी मैत्रीण लारा तिची फार चांगली मैत्रीण झाली. लारा अफ्रो अमेरिकन होती. शिसवीच्या बाहुलीसारखी काळी आणि राठ कुरळे केस. कधीकधी लारा निरनिराळे रंगीत विग घालून यायची. तर कधी पूर्ण गोटा करून मिरवत यायची. अगदी बिनधास्त होती लारा.
.. त्या दिवशी लाराने प्रियाला घरी बोलावले. प्रिया छानशी फुले आणि परफ्यूम घेऊन लाराच्या घरी गेली.
जीवनरंग 
जीवनरंग 
