(प्रतिष्ठित साहित्यकार श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ जी के साप्ताहिक स्तम्भ – “विवेक साहित्य ” में हम श्री विवेक जी की चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाने का प्रयास करते हैं। श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र जी, मुख्यअभियंता सिविल (म प्र पूर्व क्षेत्र विद्युत् वितरण कंपनी , जबलपुर ) से सेवानिवृत्त हैं। तकनीकी पृष्ठभूमि के साथ ही उन्हें साहित्यिक अभिरुचि विरासत में मिली है। आपको वैचारिक व सामाजिक लेखन हेतु अनेक पुरस्कारो से सम्मानित किया जा चुका है।आज प्रस्तुत है एक कविता – “महानता मां की… ” ।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – विवेक सहित्य # 331 ☆
कविता – महानता मां की… श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆
(सुप्रतिष्ठित साहित्यकार सुश्री ऋता सिंह जी द्वारा ई- अभिव्यक्ति के प्रबुद्ध पाठकों के लिए अपने यात्रा संस्मरणों पर आधारित आलेख श्रृंखला को स्नेह प्रतिसाद के लिए आभार। आज प्रस्तुत है आपकी डायरी के पन्ने से … – लघुकथा – अनुभवी काल का अंत।)
मेरी डायरी के पन्ने से # 43 – लघुकथा – अनुभवी काल का अंत
घटना तब की है जब पिथौरागढ़ एक छोटी – सी जगह थी। कुमाऊँ- गढ़वाल इलाके का एक साधारण गाँव। यह गाँव पहाड़ों के ऊपरी इलाके में स्थित था। अल्पसंख्यक जनसंख्या थी।
रतनामाई छोटी – सी उम्र में ब्याह कर यहीं आई थी। फिर यही गाँव और अपना छोटा – सा घर उसकी दुनिया बन गई थी। वह निरक्षर थी पर अपने सिद्धांतों की बहुत पक्की थी। आत्मनिर्भरता का गुण उसमें कूट-कूटकर भरा था।
प्रातः उठना घर की जिम्मेदारियों को बखूबी निभाना और फिर पास के मैदानों से लकड़ियाँ तोड़कर लाना, उन्हें घर के पास पत्थरों से बने एक कमरे में जमा करना उसकी आदत थी। बूढ़ी हो गई थी पर यह आदत न छुटी।
पति के गुज़रने के बाद उसने अपने घर के बाहरी आँगन में पत्थरों को मिट्टी से लीपकर टेबल जैसा बना लिया था और छोटी – सी आँगड़ी पर चाय बनाकर बेचा करती थी। घर की छोटी-मोटी ज़रूरतें उससे पूरी हो जाती थीं। दोनों बेटिओं ने भी अपनी माँ का साथ दिया तो कभी पकोड़े तो कभी मैगी भी अब दुकान में बिकने लगीं थीं।
अब तो माई की उम्र सत्तर के करीब थी। दोनों बेटियाँ ब्याही गई थीं, दो बेटे जवान हो चुके थे, बहुएँ और पोते – पोतियाँ थीं पर अभी भी प्रातः उठकर चूल्हा जलाना, गरम पानी रखना, चाय बनाना, आटा गूँदना और फिर थोड़ी धूप निकलते ही लकड़ियाँ चुनने खुले मैदान की ओर निकल जाना उनकी दिनचर्या में शामिल था।
बेटों ने कई बार अपनी माँ से कहा कि अब तो सरकार ने गैस सिलिंडर भी दे रखे हैं क्या ज़रूरत है लकड़ियाँ एकत्रित करने की भला ? उत्तर में रतनामाई कहतीं -कल किसने देखा बेटा, क्या पता कब ये लकड़ियाँ काम आ जाएँ!
उसकी बात सच निकली। मानो उसे दूरदृष्टि थी। एक साल इतनी अधिक बर्फ पड़ी कि पंद्रह दिनों के लिए रास्ते बंद पड़ गए और गैस सिलिंडर दूर -दराज़ गाँवों तक समय पर न पहुँचाए गए। ऐसे समय माई की जमा की गई लकड़ियाँ ही ईंधन के काम आईं, बल्कि पड़ोसियों को भी माई की इस मेहनत का प्रसाद मिला।
अनुभवी और दूरदृष्टि रखनेवाली माँ से अब उनके बेटे विवाद न करते। समय बीतता रहा।
कुछ समय पहले इतनी भारी बर्फ पड़ी कि सारी भूमि श्वेतिमा से भर उठी। दूर – दूर तक बर्फ़ ही बर्फ़ दिखाई देती। जनवरी का महीना था अभी ही तो सबने नए साल का जश्न मनाया था पर उस दिन सुबह रतनामाई नींद से न जागी। रात के किसी समय नींद में ही वह परलोक सिधर गई।
बाहर बर्फ की मोटी परतें चढ़ी थीं, सूर्यदेव भी छुट्टी पर थे। मोहल्लेवालों ने आपस में तय किया कि इतनी भारी बर्फ में माई को श्मशान तक ले जाना कठिन होगा। इसलिए पास के खुले मैदान पर जहाँ बर्फ तो थी पर घर के पास की ही समतल भूमि पर चिता सजाई गई। माई के अंतिम संस्कार में माई द्वारा संचित लकड़ियाँ उस दिन काम आईं।
चिता जल उठी, माई का स्वावलंबन, आत्मनिर्भरता और दूरदृष्टि धू- धूकर जलती हुई लपटों में लिपट कर आकाश की ओर मानो प्रभु से मिलने को निकल पड़ी। एक अनुभवी काल का अंत हुआ।
संस्कारधानी के सुप्रसिद्ध एवं सजग अग्रज साहित्यकार श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज” जी के साप्ताहिक स्तम्भ “मनोज साहित्य” में आज प्रस्तुत है “मनोज के दोहे ”। आप प्रत्येक मंगलवार को आपकी भावप्रवण रचनाएँ आत्मसात कर सकेंगे।
(श्री राकेश कुमार जी भारतीय स्टेट बैंक से 37 वर्ष सेवा के उपरांत वरिष्ठ अधिकारी के पद पर मुंबई से 2016 में सेवानिवृत। बैंक की सेवा में मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, राजस्थान के विभिन्न शहरों और वहाँ की संस्कृति को करीब से देखने का अवसर मिला। उनके आत्मकथ्य स्वरुप – “संभवतः मेरी रचनाएँ मेरी स्मृतियों और अनुभवों का लेखा जोखा है।” आज प्रस्तुत है आलेख की शृंखला – “देश -परदेश ” की अगली कड़ी।)
☆ आलेख # 117 ☆ देश-परदेश – करे कोई भरे कोई ☆ श्री राकेश कुमार ☆
जुड़वां भाइयों में जब शक्ल मिलती है, तो ये अक्सर सुनने में आता है, कि शैतानी एक भाई करता है, और दंड दूसरे भाई को मिलता है। हमारी फिल्मों में भी ऐसा ही कुछ दिखाया जाता है, लड़की प्रेम एक भाई से करती है, और घूमने दूसरे भाई के साथ निकल जाती है। सीता और गीता नाम से भी एक ऐसी ही फिल्म आई थी। कुंभ में जुड़वा भाई गुम जाते है, एक ईमानदार तो दूसरा बेईमान बन जाता है। ये सब हमारे बॉलीवुड में ही होता है।
अब जब बात फिल्मों की हो रही है, तो मुम्बई का जिक्र ना हो, ये कैसे हो सकता हैं। मुम्बई और फिल्म जगत एक दूसरे के पूरक हैं। कुछ दिन पूर्व ही नवाब ऑफ पटौदी पर हुए हमले के सिलसिले में छत्तीसगढ़ के दुर्ग शहर में एक संदिग्ध व्यक्ति को पकड़ा गया, क्योंकि उसकी शक्ल सी सी टीवी कैमरे की तस्वीर से जो मिलती थी।
कुछ समय बाद उस संदिग्ध व्यक्ति को छोड़ दिया गया था। मीडिया ने उसको सभी चैनल पर दिखवाकर उसका खूब प्रचार प्रसार कर डाला था। मीडिया ट्रायल में उसको दोषी भी मान लिया था।
जब पुलिस ने उसको बरी किया तब तक उस व्यक्ति की मुम्बई की नौकरी चली गई है। नियोक्ता ने ये विचार किया होगा, पुलिस उससे आगे भी जिरह कर सकती है, इत्यादि। इन सबसे अच्छा है, उसको नौकरी से ही निकाल दो।
मामला इतना सीधा नहीं है, उस व्यक्ति का विवाह भी तय हो चुका था। अब उसकी सगाई भी टूट गई है। जीवन भर का दाग लग गया है। आने वाले समय में उसकी पहचान के साथ “सैफ का नकली कातिल” जैसे जुमले जुड़ जाएंगे।
(संस्कारधानी जबलपुर की श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ जी की लघुकथाओं, कविता /गीत का अपना संसार है। साप्ताहिक स्तम्भ – श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य शृंखला में आज प्रस्तुत है सामाजिक विमर्श पर आधारित अप्रतिम गीत “हर पल हो आराधना”।)
कितीतरी वर्षं “आण्णा गद्रे” आमचे भाडेकरू होते. गल्लीतले सगळेजण त्यांना अण्णाच म्हणायचे. त्यांचे प्रथम नाव काय होतं कोण जाणे! त्यांची मुलंही त्यांना आण्णा म्हणायचे म्हणून सगळ्यांचेच ते आण्णा होते. त्यांचा संसार याच घरात फुलला असे म्हणायला काही हरकत नाही. तीन मुली आणि एक मुलगा. एका पाठोपाठ एक मुलीच झाल्या म्हणून आण्णा आणि वहिनी फारच निराश असत. पण तीन मुलींवर नवस सायास करून त्यांंना एक मुलगा झाला आणि आण्णांचा वंश तरला. वहिनी म्हणजे अण्णांची पत्नी. अण्णांचे एक भाऊ आमच्याच गल्लीत राहायचे. ते “वहिनी” म्हणून हाक मारायचे म्हणून त्याही समस्त गल्लीच्या वहिनीच.
कोकणातून आलेलं हे दाम्पत्य. ब्राह्मण वर्णीय. जातीय श्रेष्ठत्वाची भावना पक्की मुरलेली. दोघांच्याही स्वभावात चढ-उतार होते. चांगलेही वाईटही पण धोबी गल्लीवासीयांनी सगळ्यांना सामावून घेतलेलं. नाती बनायची नाती बिघडायची पण नाती कधी तुटली नाहीत. आमच्या कुटुंबाचा आण्णा- वहिनींशी सलोखा नसला तरी वैर नक्कीच नव्हतं. म्हणजे मालक भाडेकरू मधल्या सर्वसाधारण कुरबुरी चालायच्याच पण प्रश्न आपापसात सामंजस्याने सोडवले ही जायचे. शिवाय त्यांच्या विजू, लता, रेखा या मुली तर आमच्या सवंगडी समूहात होत्याच.
अण्णा शिस्तप्रिय होते म्हणण्यापेक्षा तापट आणि हेकेखोर होते. कुटुंब प्रमुखाचा वर्चस्वपणा त्यांच्या अंगा अंगात भिनलेला होता त्यामुळे विजू लता रेखा या सदैव धाकात असत.
अगदी उनाड नव्हतो आम्ही… पण मनात येईल तेव्हा, केव्हाही, कुठल्याही खेळासाठी आम्ही एकत्र जमायचो. खेळणं भारी प्रिय. खेळतानाचा आरडाओरडा, गोंधळ, हल्लाबोल मुक्तपणे चालायचा, गल्लीत घुमायचा. अण्णा घरात आहेत म्हणून विजू लता रेखा उंबरठ्यातूनच आमची खेळ मस्ती बघायच्या. त्यांचे खट्टू झालेले चेहरे मला आजही आठवतात. बाहेर आमचा खेळ चालायचा आणि या उंबरठ्यावर बसून गृहपाठ पूर्ण करायच्या नव्हे गृहपाठ पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करायच्या. का तर? अण्णा ओरडतील म्हणून. त्यांच्या घरात मुलांना सरळ करण्यासाठी वेताची छडी होती म्हणे!
एक दिवस आण्णा आमच्या पप्पांना म्हणाले होते, ” का हो ढगेसाहेब? मी ब्राह्मण ना मग ही सरस्वती तुम्हाला का म्हणून प्रसन्न?”
तेव्हा पप्पा उत्तरले होते, ” अण्णा ती वेताची छडी बंबात टाका मग बघा काय फरक पडतो ते. ”
अण्णांचं कुटुंब विस्तारलं. मुलं मोठी झाली आता त्यांना हे भाड्याचं घर पुरेनासं झालं. आण्णांचे जोडधंदे ही चांगले तेजीत होते. त्यांची वखार होती. आणि त्या माध्यमातून त्यांनी भरपूर पैसा जोडला होता. वृत्ती कंजूष आणि संग्रही त्यामुळे गंगाजळी भरपूर. आण्णांनी धोबी गल्ली पासून काही अंतरावर असलेल्या चरई या भागात प्लॉट घेऊन चांगलं दुमजली घर बांधलं. घराची वास्तुशांती केली आणि एक दिवस गद्रे कुटुंबाने धोबी गल्लीचा निरोप घेतला. मात्र त्यांनी आमच्या घराचा ताबा मात्र सोडला नाही.
काही दिवस जाऊ दिले. त्या दरम्यान आण्णा रोज त्यांच्या या जुन्या घरी येत. झाडलोट करत, पाणी भरून ठेवत. बऱ्याच वेळा दुपारच्या वामकुक्षीच्या निमित्ताने ते येतही असत. वखारीच्या हिशोबाच्या वह्या वगैरे तपासत बसत आणि फारसं कुणाशी न बोलता गुपचूपच पुन्हा कडी कुलूप लावून निघून जात. भाडं मात्र नियमित देत.
जीजी (माझी आजी) मात्र फार हैराण झाली होती. ती बऱ्याच वेळा आण्णांना गाठून शक्य तितक्या उंच आवाजात सांगायची, ” आमच्या घराचा ताबा सोडा. आणि व्यवहार मिटवून टाका. बांधलंत ना आता मोठं घर? जरूर काय तुम्हाला हे घर ताब्यात ठेवायचे आणि माझ्या जनाच्याही मुली आता मोठ्या झाल्यात. आम्हालाही आता घर पुरत नाही. अण्णा नुसतंच हसायचे. निर्णयाचं काहीच बोलायचं नाही.
“सोडतो ना आजी. एवढी काय घाई आहे तुम्हाला ?”
त्यावेळी भाडेकरूंचे कायदे अजबच होते. आपलं स्वतःचं घर असूनही भाडेकरूनकडून ते रिकामं करून घेणे हे अत्यंत तापदायक काम होतं. कायदा हा भाडेकरूधार्जिणा होता. असे म्हणायला हरकत नाही. आतासारखे मालक आणि टेनंट मध्ये ११ महिन्याचा करार, कायदेशीर रजिस्ट्रेशन, इच्छा असेल तर कराराचे नूतनीकरण वगैरे मालकांसाठी असलेले संरक्षक कायदे तेव्हा नव्हते. शिवाय भाडोत्री जर अनेक वर्षं तिथे राहत असेल तर ती जागा त्याच्या मालकीची होऊ शकते अशी एक भीती कायद्याअंतर्गत होती पण पप्पांच्या वकील मित्रांनी त्यांना चांगला सल्ला दिला होता.
“हे बघ! त्या गद्र्यांनी घर बांधले आहे. आता त्यांच्या मालकीची स्वतःची जागा आहे. शिवाय तुझी गरज आणि तुझे घर ही दोन कारणे तुला न्याय मिळवून देण्यासाठी पुरेशी आहेत. तुझी बाजू सत्याची आहे. आपण गद्रेंवर केस करूया, तशी नोटीस त्याला पाठवूया”
“शहाण्याने कोर्टाची पायरी चढू नये. ” असा काळ होता तो! पण आमच्या कुटुंबाचा नाईलाज होता.
तर ही कायद्याची लढाई लढायला हवी. साम दाम दंड भेद या तत्त्वातील ही शेवटची पायरी होती. भेद.
घर रिकामं करायची नोटीस आण्णांना गेली. गरम कढईत उडणाऱ्या चण्यासारखे अण्णा टणटण उडले त्यांनी नोटीसीला गरमागरम उत्तर दिले.
“नोटीस देता काय ?एवढ्या वर्षांचे आपले संबंध? थांबाच आता.. बघतोच घर कसे काय खाली करतो ते!” पप्पा कधीच कचखाऊ नव्हते. डगमगणारे तर मुळीच नव्हते.
केस कोर्टात उभी राहिली. आता नातं बदललं. आरोपी आणि फिर्यादीचे नाते निर्माण झाले. आमचं कुटुंब तसं लहानच. माणूसबळ कमी. स्वतःच्या व्यवसायाचा ताप सांभाळून कोर्टाच्या तारखा पाळताना पप्पांची एकट्यांची खूप दमछाक व्हायची.
केस खूप दिवस, खूप महिने चालली. तारखावर तारखा पडायच्या. निकाल लागतच नव्हता. हळूहळू अण्णांना आणि पप्पांनाही कोर्टाच्या वातावरणाची सवय झाली असेल. शिवाय पप्पा म्हणजे माणसं जोडणारे. नावाचा पुकारा होईपर्यंत कोर्टात नियमितपणे येणारी माणसं पप्पांची दोस्त मंडळीत झाली जणू काही. विविध लोकांच्या विविध समस्या पण पप्पा गमती, विनोद सांगायचे. त्यांच्या उपस्थितीत वातावरण हलकं व्हायचं आणि आश्चर्य म्हणजे या समूहात आण्णाही आनंदाने सामील असायचे. न्यायपीठापुढे आरोपी आणि फिर्यादी आणि बाहेर फक्त वक्ता आणि श्रोता. कधीकधी तर कोर्टाच्या बाहेर अण्णा आणि पप्पांच्या गप्पाच चालायच्या. खूप वेळा आण्णा माथ्यावरची शेंडी गुंडाळत, टकलावरून हात फिरवत. डोळ्यात पाणी आणून त्यांच्या कौटुंबिक समस्या सांगत आणि पप्पा त्यांच्या पद्धतीने त्यांचे सांत्वनही करत.
घरी आल्यानंतर आम्ही सारे पप्पांभोवती कडे करायचो. “केस चे काय झाले? निकाल लागला का? कुणाच्या बाजूने लागला ?वगैरे आमचे प्रश्नांवर प्रश्न असायचे आणि पप्पा म्हणायचे, ” हे बघा अण्णांनी डबा भरून खरवस आणला होता. मी खाल्लाय तुम्ही खा. मस्त झालाय खरवस.. ”
याला काय म्हणायचे ?
आज हे लिहिताना माझ्या मनात सहजच आलं. अण्णांनी दिलेला खरवस पप्पांनी कशाला खावा? अण्णांनी त्यांच्यावर विषप्रयोग वगैरे केला असता तर? टीव्हीवरच्या माणूसकी शून्य मालिका बघून झालेली ही मानसिकता असेल पण त्या वेळचा काळ इतका वाईट नक्कीच नव्हता. माणूस काणूस नव्हता झाला.
यथावकाश केसचा निकाल लागला. पपा केस जिंकले, अण्णा हरले. कोर्टाच्या आदेशानुसार अण्णांना तात्काळ घर रिकामे करून द्यावे लागणार होते.
दुसर्याच दिवशी आण्णा घराची चावी द्यायला आले. थोडा वेळ आमच्यात बसले. गप्पा -गोष्टी, चहा -पाणी झाले. पपानीही नवे कुलूप आणले होते. दोघेही खाली गेले. आम्ही खिडकीतूनच पाहत होतो. गल्लीतले सर्व आपापल्या गॅलरीतून पाहत होते. बाबा मुल्हेरकर मात्र खाली आले होते. दोघांच्याही सोबत ते उभे होते. आण्णांनी त्यांचे कुलूप काढले आणि पप्पांनी आपले लावले. विषय संपला. कोणीच कोणाचे वैरी नव्हते. “केस” संपली होती. मैत्र उरले होते.
आण्णा दोन पावले चालून गेले आणि माघारी फिरले. आम्हाला वाटले, ” आता काय?”
अण्णांनी घराच्या दोन पायऱ्या चढून दाराला पप्पांनी लावलेले कुलूप ओढून पाहिले. नीट लावले होते आणि त्यांच्या डोळ्यातून पाण्याच्या धारा वाहू लागल्या. त्याच्या खांद्यावर पपांनी हात ठेवला. तेव्हा ते म्हणाले, ” ढगे साहेब! या वास्तूचं खूप देणं लागतो मी. इथेच माझा संसार बहरला. आयुष्य फुललं. तुमच्यासारखी जीवाला जीव देणारी माणसं भेटली. माझा कुलदीपक इथेच जन्मला. या वास्तूचा निरोप घेताना माझं मन खूप जड झाले आहे हो ! पाऊल उचलत नाहीय. ”
हिरव्यागार डोळ्यांचा, डोक्यावर टक्कल असलेला, बोलण्यात अस्सल कोकणी तुसडेपणा असलेल्या या तापट, हेकट माणसाच्या अंतःप्रवाहात हा भावनेचा झरा कुठून उत्पन्न झाला असेल?
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर डॉ. राजकुमार “सुमित्र” जी को सादर चरण स्पर्श । वे सदैव हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते थे। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया। वे निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणास्रोत हैं। आज प्रस्तुत हैं आपका भावप्रवण कविता – कथा क्रम (स्वगत)…।)
साप्ताहिक स्तम्भ – लेखनी सुमित्र की # 224 – कथा क्रम (स्वगत)…
(प्रतिष्ठित कवि, रेखाचित्रकार, लेखक, सम्पादक श्रद्धेय श्री राघवेंद्र तिवारी जी हिन्दी, दूर शिक्षा, पत्रकारिता व जनसंचार, मानवाधिकार तथा बौद्धिक सम्पदा अधिकार एवं शोध जैसे विषयों में शिक्षित एवं दीक्षित। 1970 से सतत लेखन। आपके द्वारा सृजित ‘शिक्षा का नया विकल्प : दूर शिक्षा’ (1997), ‘भारत में जनसंचार और सम्प्रेषण के मूल सिद्धांत’ (2009), ‘स्थापित होता है शब्द हर बार’ (कविता संग्रह, 2011), ‘जहाँ दरक कर गिरा समय भी’ ( 2014) कृतियाँ प्रकाशित एवं चर्चित हो चुकी हैं। आपके द्वारा स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम के लिए ‘कविता की अनुभूतिपरक जटिलता’ शीर्षक से एक श्रव्य कैसेट भी तैयार कराया जा चुका है। आज प्रस्तुत है आपका एक अभिनव गीत “कितनी पीड़ायें नयनों से...”)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ # 224 ☆।। अभिनव गीत ।। ☆
☆ “कितनी पीड़ायें नयनों से...” ☆ श्री राघवेंद्र तिवारी ☆
श्री राजेंद्र सिंह ठाकुर मध्य प्रदेश के कटनी नगर के प्रतिष्ठित कवि एवं लेखक हैं । आप शासकीय सेवा से निवृत्त होने के उपरान्त अपना पूरा समय साहित्य, कला, संस्कृति को दे रहे हैं । यों तो नगर की समस्त साहित्यिक संस्थाओं में आपकी सक्रिय भागीदारी रहती है तथापि आप इंटेक कटनी चेप्टर में को कन्वीनर हैं । इनकी पुस्तक “ठाकुर राजेंद्र सिंह के बालगीत” काफी चर्चित रही । राजेंद्र सिंह जी कटनी क्षेत्र के पुरातत्व महत्व के क्षेत्रों सहित कटनी नगर की विरासत पर महत्वपूर्ण कार्य कर रहे हैं ।
(ई-अभिव्यक्ति में प्रत्येक सोमवार प्रस्तुत है नया साप्ताहिक स्तम्भ कहाँ गए वे लोग के अंतर्गत इतिहास में गुम हो गई विशिष्ट विभूतियों के बारे में अविस्मरणीय एवं ऐतिहासिक जानकारियाँ । इस कड़ी में आज प्रस्तुत है एक बहुआयामी व्यक्तित्व ““कर्णदेव की दान परम्परा वाले, कटनी के पान विक्रेता स्व. खुइया मामा” के संदर्भ में अविस्मरणीय ऐतिहासिक जानकारियाँ।)
स्व. खुइया मामा
☆ कहाँ गए वे लोग # ४४ ☆
☆ “कर्णदेव की दान परम्परा वाले, कटनी के पान विक्रेता स्व. खुइया मामा” ☆ श्री राजेंद्र सिंह ठाकुर☆
कटनी शहर से 15 कि. मी. के फासले पर बिलहरी नामक क़स्बा है। यहाँ बौद्ध, जैन, कल्चुरी जैसे विभिन्न इतिहास काल के प्रचुर पुरा अवशेष पुरातत्व विभाग के संरक्षण में आज भी देखे जाते हैं। लोककथाओं, दंतकथाओं में कहा जाता है कि वर्तमान बिलहरी में कभी कर्णदेव नामक एक राजा थे। वह प्रतिदिन अपनी देवी की पूजा करते और खौलते तेल के कड़ाह में कूद कर स्वयं को देवी मां को समर्पित कर देते। प्रसन्न होकर देवी उन्हें पुनः जीवित कर सवा मन सोना देती थीं। आत्म बलिदान से प्राप्त धन को राजा प्रतिदिन गरीबों में बाँट देते थे।
कटनी के लोगों ने राजा कर्णदेव को तो नहीं देखा, किन्तु सन 1930 – 1980 के दौरान शहर में दान परंपरा के एक अन्य सामान्य पुरुष को देखा है, जिन्हें कटनी ही नहीं अन्य शहरों के लोग भी खुइया मामा के नाम से जानते थे, ये कटनी रेलवे स्टेशन के सामने एक पान दुकान का संचालन करते थे। इन्होंने एक छोटी सी दुकान से अर्जित कमाई से अपने जीवन में गरीबों को जो दान दिया वह आज के मूल्य के अनुसार करोड़ों रुपयों का होगा।
कटनी शहर का अस्तित्व सन 1867 में अंग्रेजों द्वारा मुड़वारा नामक छोटे से गाँव से कुछ दूर रेल स्टेशन स्थापित किये जाने से आया। धीरे धीरे अन्य शहरों के अमीर – गरीब जीविका की तलाश में यहाँ आकर बसने लगे। ऐसे ही लोगों में एक थे अग्रवाल परिवार के खुइया मामा जो चित्रकूट के निकट एक गांव से आकर कटनी में बस गए और रेलवे स्टेशन के बाहर पान दुकान का संचालन करने लगे। उस समय तक शहर इतना अधिक विकसित नहीं था। स्टेशन के पास ही कुछ चाय पान की दुकान थीं और वहां से बस्ती के बीच सूनापन रहता था। छह सवा छह फुट ऊँचे, पहलवानी कद काठी वाले मानवीय गुणों से ओतप्रोत खुइया मामा दबंग स्वभाव के थे। ये यात्रियों का उदार भाव से सहयोग भी करते थे। आपकी दुकान यात्रियों को सुरक्षा के प्रति आश्वस्त भी कराती थी। बाहर के यात्रियों के लिये आपकी दुकान एक तरह से अमानती सामान गृह एवं पूछताछ केंद्र की तरह भी थी। जिस समय अन्य दुकानों में पाँच पैसे का एक पान मिलता था, वहीँ आपकी दुकान में पांच पैसे में दो यानि जोड़ी से पान मिलते थे। अकेली पान दुकान एवं उदार स्वभाव होने के कारण आपका कारोबार चल निकला।
खुइया मामा की एक पुत्री थी जो वाक्यों का उच्चारण नहीं कर पाती थी। अतः उसके जीवन के प्रति उनके अंतर्मन में नमीं बनी रहती थी। खुइया मामा दोपहर का भोजन करने रिक्शे में बैठकर दुकान से घर को जाते थे। उस समय उनके साथ दुकान में अर्जित फुटकर सिक्कों की एक पोटली होती थी। कुर्ते के जेब में भी सिक्के भरे होते थे। जिन्हें राह में मिलने वाले गरीब याचकों को बांटते चलते थे। यह उनका नित्य नियम था। दो पैसे की आस में भिखारी और गरीब लोग उनके दुकान से चलने के पूर्व से ही वहां झुंड बनाकर एकत्र हो जाते थे। रास्ते में भी लोग उनके इंतजार में खड़े रहते थे और जब घर पहुंचते तो वहां भी पैसे पाने वालों का हुजूम उनके स्वागत में खड़ा मिलता था। खुइया मामा पैसों की पोटली या जेब से सिक्का निकाल कर सभी को देते चलते थे। कभी कभी तो उनकी पोटली खाली भी हो जाती थी। उनका यह नियम कोई तीस चालीस साल तक अनवरत चलता रहा। इस तरह खुइया मामा ने पान की दुकान से कमाए पैसों का एक बड़ा भाग नित्य के दान पुण्य में खर्च किया। उक्त राशि को बचाकर यदि उन्होंने मकान, जमीन खरीद कर रखे होते तो निश्चय ही आज उनका बाजार मूल्य करोड़ों रुपये में होता।
खुइया मामा की एक आदत और थी, जब चाहे वे पानी में फूले चने तलवा लेते, रसगुल्ला बनवा लेते और उसे आसपास के लोगों में वितरित करवाते। लोग छक कर खाते और आनंद मनाते।
गीता प्रेस गोरखपुर की धार्मिक पुस्तकें जिन्हें बेचने से कोई आर्थिक लाभ नहीं होता, इन्हें भी विक्रय के लिए खुइया मामा अपनी दुकान में उपलब्ध कराते थे। उस समय कटनी शहर में गीता प्रेस की पुस्तकों वाली यह अकेली दुकान होती थी, जहाँ से केवल स्थानीय लोग ही नहीं बल्कि अन्य शहरों के लोग भी पुस्तक खरीदने आते थे। सन 1984 में कटनी शहर के इस अनोखे दानवीर ने निर्वाण प्राप्त किया। वर्तमान में आपकी दुकान यद्यपि अपने पूर्व स्थान में नहीं रह गई है, किन्तु स्टेशन के सामने ही अन्य स्थान पर आपके पौत्र खुइया मामा पान भंडार का संचालन आज भी कर रहे हैं।