श्री मोहन निमोणकर
इंद्रधनुष्य
☆ “पुण्यातील टांग्याची माहित नसलेली ओळख…” – लेखक : अज्ञात ☆ मराठी अनुवाद व प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆
पुण्याच्या वाहतुकीचा आणि संस्कृतीचा एक काळ असा होता जो ‘टांग्यांच्या खडखडाटाने’ गाजला. पेशवेकाळात सुरू झालेली आणि ब्रिटिश काळात वैभव शिखरावर पोहोचलेली पुण्याची टांगेवारी आज इतिहासजमा झाली असली, तरी तिच्या अशा काही रंजक, विस्मरणीय आणि अप्रकाशित बाजू आहेत, ज्या आजच्या पिढीला तर सोडाच, पण जुन्या पुणेकरांच्याही स्मरणातून पुसल्या गेल्या असतील. पुण्याच्या टांगेवाल्यांविषयीची अशीच काही अनोखी आणि पडद्याआड राहिलेली माहिती
टांग्यांचे नंबर आणि शनिवार वाड्याची ‘पासिंग सिस्टीम’ आज जसे वाहनांचे आरटीओ पासिंग असते, तशीच कडक व्यवस्था ब्रिटिश काळात पुण्यात टांग्यांसाठी होती. प्रत्येक टांग्याला पितळी नंबर प्लेट असायची. दरवर्षी या टांग्यांचे पासिंग आणि घोड्यांची तपासणी शनिवार वाड्याच्या दिल्ली दरवाजासमोर व्हायची. तिथल्या मैदानावर टांगे रांगेत उभे राहायचे. घोड्याचे आरोग्य ठीक नसेल किंवा टांग्याचे लाकूड कमकुवत असेल, तर त्या टांगेवाल्याला ‘पासिंग’ मिळत नसे.
पुण्याचे शाही छकडे विरुद्ध लोकल टांगे:- पुण्यात दोन प्रकारचे टांगे चालत, ज्यांची रचना आणि भाडे वेगळे असायचे. शाही टांगा यात चार चाके असत आणि वरचे छत मागे-पुढे दुमडता यायचे. हे टांगे फक्त लष्करातील गोरे अधिकारी, कॅन्टोन्मेंटमधील बडे प्रस्थ किंवा श्रीमंत व्यापारी, सावकार वापरत. दोन चाकी टांगा (बग्गी): हा अस्सल पुणेरी टांगा होता. याचे भाडे आण्यांमध्ये असायचे आणि तो सामान्य पुणेकरांसाठी धावायचा.
घोडा-बदली चे थांबे:- पुण्यातून जेव्हा दूरवर प्रवासी जायचे उदा. पुणे ते खडकी, पुणे ते लोणावळा किंवा पुणे ते सासवड, तेव्हा एकाच घोड्याला संपूर्ण अंतर धावणे शक्य नसायचे. यासाठी पुण्यात घोडा-बदलीचे थांबे असायचे. पुणे स्टेशन, संचेती जवळचा परिसर आणि दापोडी येथे असे थांबे होते, जिथे दमलेला घोडा काढून दुसरा घोडा टांग्याला जोडला जाई. या बदल्यांच्या काळात टांगेवाल्यांची आपापसात एक वेगळीच सांकेतिक भाषा असायची, जी सामान्य प्रवाशांना कधीच कळायची नाही.
अनेकदा तरुण विद्यार्थी टांगेवाल्यांशी दोन-दोन पैशांसाठी हुज्जत घालत. यातून टांगेवाल्यांनी एक युक्ती शोधली होती, ते अशा हुज्जत घालणाऱ्या विद्यार्थ्यांना कॉलेजच्या आत सोडणार नाही, बाहेर रस्त्यावरच उतरवणार अशी धमकी द्यायचे. त्या काळात डेक्कन जिमखान्यावरून कॉलेजच्या मुख्य इमारतीपर्यंत चालत जाणे प्रतिष्ठेचे मानले जात नसल्याने, विद्यार्थी अखेर टांगेवाल्याने मागितलेले भाडे निमूटपणे द्यायचे.
रात्रीची कंदील सक्ती आणि दंड:- ब्रिटिश राजवटीत पुण्याच्या टांग्यांसाठी अत्यंत कडक नियम होते. सूर्यास्तानंतर प्रत्येक टांग्याच्या दोन्ही बाजूंना घासलेटीचे (केरोसिन) कंदील पेटवणे सक्तीचे होते. जर रात्रीच्या वेळी शनिवार पेठ, सदाशिव पेठ किंवा कॅम्प भागात एखाद्या टांग्याचा कंदील विझलेला दिसला, तर पोलीस त्या टांगेवाल्याला जागेवरच दोन आणे दंड करायचे. हा दंड चुकवण्यासाठी अनेक टांगेवाले कंदिलाच्या काचेवर काजळी धरू नये म्हणून त्यात खास तेलाचा आणि सुती वातीचा वापर करत.
टांगेवाल्यांची नजर आणि शनिवार पेठेतील नाके:- पुण्यातील जुने टांगेवाले हे केवळ चालक नव्हते, तर ते शहराचे माहितीगार होते. शनिवार पेठेतील टांगा नाका किंवा लक्ष्मी रस्त्यावरील थांब्यांवर उभे असणारे टांगेवाले कोणत्या वाड्यात कोण आले, कुठली बैठक चालू आहे, याची खडानखडा माहिती ठेवत. स्वातंत्र्यपूर्व काळात अनेक क्रांतिकारक आणि भूमिगत नेते ब्रिटीश पोलिसांची नजर चुकवण्यासाठी टांग्याच्या मागच्या बाजूला पडदा लावून प्रवास करायचे आणि अनेक देशभक्त टांगेवाल्यांनी त्यांना सुरक्षित स्थळी पोहोचवण्यास मदत केली होती, ज्याची नोंद इतिहासाने फारशी घेतली नाही.
पोलिसांच्या डोळ्यांत धूळ फेकणारी सांकेतिक भाषा:- क्रांतिकारकांना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलवताना टांगेवाले अत्यंत हुशारीने काम करत. पोलिसांची गस्त कुठे सुरू आहे, याची पक्की माहिती टांगेवाल्यांना असायची.
जेव्हा एखादा पोलीस अधिकारी किंवा गुप्तहेर टांग्यापाशी घुटमळत असे, तेव्हा टांगेवाले एकमेकांशी बोलताना किंवा घोड्याला हाकताना खास सांकेतिक शब्द वापरत. उदा, घोड्याचा नाल सैल झालाय किंवा आज दाणा महाग मिळाला अशा वाक्यांचा अर्थ अडचण आहे, क्रांतिकारी प्रवाशाला आता वाड्यातून बाहेर काढू नका असा असायचा. या कोड लँग्वेजमुळे अनेक मोठे नेते ऐनवेळी पकडले जाण्यापासून वाचले.
पडदा पद्धती आणि दुहेरी ओळख:- त्या काळात स्त्रियांसाठी टांग्याला दोन्ही बाजूंनी जाड कापडी पडदे लावण्याची सोय असायची, जेणेकरून आतील व्यक्ती बाहेर दिसणार नाही. या सुविधेचा टांगेवाल्याने क्रांतिकारक यासाठी कल्पकतेने वापर केला. अनेकदा बरेच क्रांतिकारक वेषांतर करून टांग्यात बसत. जर पोलिसांनी टांगा थांबवलाच, तर टांगेवाला अत्यंत आक्रमकपणे किंवा पुणेरी उपरोधाने पोलिसांवरच डाफरायचा वाड्यातील बड्या घराण्यातील बायका आत बसल्या आहेत, पडदा बाजूला करून अब्रू घेता का? त्या काळात घरंदाज स्त्रियांच्या बाबतीत पोलीस सहसा कडक भूमिका घेत नसत, आणि टांगेवाल्यांच्या या धाडसामुळे क्रांतिकारक सुरक्षितपणे पेठां मधून पार होत.
गाडीत बसलेला प्रवासी साधा सुती कुर्ता घातलेला कार्यकर्ता आहे की ब्रिटीश सरकारचे १० हजार रुपयांचे बक्षीस असलेला नेता, हे ठाऊक असूनही टांगेवाले कधीही पैशांच्या आमिषाला बळी पडले नाहीत हे विशेष.
क्रांतीच्या साहित्याची अदृश्य वाहतूक:- केवळ नेत्यांचीच नाही, तर सरकार विरुद्धची पत्रके, बंदी घातलेली वृत्तपत्रे आणि काही प्रसंगी शस्त्रे व बॉम्ब बनवण्याचे साहित्य एका जागेवरून दुसऱ्या जागी नेण्याचे काम या टांग्यांनी केले. टांग्याच्या खालच्या बाजूला, जिथे घोड्याचा दाणा-पाणी आणि टांगेवाल्याचे सामान ठेवण्याची लाकडी पेटी असायची, तिथे हे प्रतिबंधित साहित्य लपवले जायचे. वरून घोड्याचे घास-पेंढा टाकलेला असल्याने पोलिसांना कधी संशय आलाच नाही.
इतिहासात टांगेवाल्यांची नावे का नोंदवली गेली नाहीत, यालाही एक ऐतिहासिक कारण आहे. भूमिगत चळवळीचा पहिला नियमच कमालीची गुप्तता हा होता. अनेक टांगेवाल्यांना स्वतःलाही माहीत नसायचे की आपण ज्या प्रवाशाला सोडले त्याचे खरे नाव काय आहे, कारण ते एकमेकांना भाई, भाऊ किंवा गुरुजी अशा टोपण नावांनीच हाक मारत.
दुर्दैवाने संशयावरून पोलिसांनी काही टांगेवाल्यांना ताब्यात घेतले, त्यांना बेदम मारहाण केली, त्यांचे परवाने रद्द केले आणि त्यांचे घोडे-टांगे जप्त करून त्यांना कंगाल केले. परंतु, तरीही त्यांनी पोलिसांसमोर तोंड उघडले नाही.
पुण्याच्या या श्रमकरी वर्गाने स्वतःच्या पोटाची आणि प्राणाची पर्वा न करता, केवळ देश स्वतंत्र झाला पाहिजे या एकाच भावनेने क्रांतीच्या या गाड्याला आपल्या घोड्याच्या टापांनी गती दिली होती. म्हणूनच, पुण्याच्या स्वातंत्र्य लढ्याचा इतिहास हा या अज्ञात, देशभक्त टांगेवाल्यांच्या त्यागाशिवाय अपूर्ण आहे.
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : मोहन निमोणकर
संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो. ८४४६३९५७१३.
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
