सुश्री स्नेहलता दिगंबर गाडगीळ
इंद्रधनुष्य
☆भारताच्या संरक्षण सिध्दतेमध्ये रतन टाटांची असामान्य दूरदृष्टी… लेखक – श्री प्रमोद कुलकर्णी ☆ प्रस्तुती – सुश्री स्नेहलता गाडगीळ ☆
या आठवड्यात टाटा अॅडव्हान्स्ड सिस्टम्स लिमिटेडने जागतिक कीर्तीच्या लढाऊ विमान रॅफेलच्या संपूर्ण मध्यवर्ती सांगाड्याच्या (Fuselage) निर्मितीसाठी फ्रान्सच्या दसॉल्ट एव्हिएशन बरोबर करार केला ही एक महत्वाची बातमी आहे. भारतासाठी आणि टाटा समूहासाठी ही निश्चितच अभिमानाची गोष्ट आहे. परंतु रतन टाटांच्या २००७ साली घेतलेल्या असामान्य दूरदृष्टीच्या निर्णयाने हे यश साध्य होऊ शकले आहे हे आपल्यापैकी अनेकांना कदाचित माहित नसेल.
अतिशय प्रतिकूल सरकारी धोरणे असलेल्या परिस्थितीत रतन टाटांनी २००७ मध्ये यासंदर्भात काही धाडसी पावले उचलली होती.
१९६२ मध्ये रतन टाटा, टाटा समूहात सामील झाले होते. तेव्हापासून, त्यांना भारतातील सर्व क्षेत्रातील उद्योगांची परिस्थिती, मर्यादा आणि क्षमता यांची सखोल कल्पना होती. रतन टाटांनी नेहमीच राष्ट्रीय आणि सामाजिक गरजांमध्ये व्यवसायाच्या संधी शोधल्या.
२००५ ते २००८ पर्यंत ते हिंदुस्तान एरोनॉटिकल लिमिटेड (HAL) च्या संचालक मंडळावर होते. या पदामुळे आणि त्यांच्या जागृत जाणीवेमुळे त्यांच्या लक्षात आले की भारत त्याच्या संरक्षण गरजांसाठी आयातीवर खूप अवलंबून आहे. त्यावेळी भारत त्याच्या संरक्षण गरजांपैकी सुमारे ७०% गोष्टी आयात करत होता. स्वदेशी उत्पादन फक्त सरकारी मालकीच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांमध्ये होते.
१९५१ मध्ये लागू झालेल्या एका कायद्याद्वारे, खाजगी क्षेत्राला भारताच्या संरक्षण गरजासाठी लागणारे साहित्य तयार करण्याची परवानगी नव्हती. या कायद्याने एकूणच उद्योगांवर अनेक निर्बंध आणि परवान्याच्या पूर्व-अटी देखील लादल्या होत्या. या कायद्यामुळेच खऱ्या अर्थाने भारतात ‘लायसेन्स राज’ निर्माण झाले होते.
संरक्षण क्षेत्रातील आयातीसाठी प्रचंड परकीय चलन लागत होते, लाखो रोजगार क्षमता वाया जात होत्या, भारतीय प्रतिभेचा वापर होत नव्हता आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे परदेशी पुरवठादारांकडून कधी लहरी नकार दिल्याने भारतीय सार्वभौमत्वाला धक्का बसत होता. या एकूण परिस्थितीमुळे संवेदनशील देशप्रेमी रतन टाटा अस्वस्थ झाले होते. त्यांना भारताच्या संरक्षण उद्योगाची वाईट स्थिती माहित होती. त्यांना भारताचे सार्वभौमत्व जपायचे होते आणि भारताच्या लष्करी क्षमता मजबूत करायच्या होत्या.
रतन टाटा हे चौकटीबाहेर विचार करणारे आणि काळाच्या खूप पुढे पाहणारे व्यक्ती होते. त्यांनी विचार केला की जरी देशांतर्गत बाजारपेठ कायद्याने प्रतिबंधित असली तरी परदेशी बाजारपेठा ते शोधू शकतात. या बाबतीत सरकारी धोरणांमध्ये बदल होण्याची त्यांना आशा होती. धोरणात बदल झाल्यास टाटा समूह आधीपासूनच पूर्णपणे तयार असला पाहिजे असा त्यांचा विचार होता.
या विचाराने आणि नियोजनाने २००७ मध्ये त्यांनी टाटा अॅडव्हान्स्ड सिस्टम्स लिमिटेड (TASL) ही कंपनी स्थापन केली. कंपनीने हैदराबादजवळील आदिबाटला येथे उत्पादन सुविधा स्थापन केल्या. ही कंपनी टाटा सन्सच्या पूर्ण मालकीची उपकंपनी होती आणि आहे. कायद्यामुळे देशांतर्गत पातळीवर असलेल्या अडचणी लक्षात घेऊन रतन टाटांनी आंतरराष्ट्रीय पुरवठा साखळीत प्रवेश करण्याचा आणि निर्यात करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांचे जगभरात वैयक्तिक संपर्क होते. जगभरात टाटा समूह आणि रतन टाटांचे नाव ‘विश्वास आणि गुणवत्ता’ असे समानार्थी होते. संरक्षण उत्पादने अत्यंत तांत्रिक असतात आणि त्यांना लष्करी अचूकतेची आवश्यकता असते. टाटांना या क्षेत्रात पूर्वी कोणताही अनुभव नसला तरीही टाटांच्या क्षमतेवर जगभरात विश्वास होता. त्यामुळे TASL पुढे नमूद करार करू शकले,
१. २००८ मध्ये इस्रायलची सर्वात मोठी एरोस्पेस आणि संरक्षण कंपनी, इस्रायल एरोस्पेस इंडस्ट्रीजसोबत विस्तृत श्रेणीतील संरक्षण उत्पादनांचे उत्पादन करणे.
२. २००९ मध्ये अमेरिकन हेलिकॉप्टर कंपनी सिकोर्स्कीसोबत, जी आता लॉकहीड मार्टिन कॉर्पोरेशनच्या मालकीची आहे, S-92 हेलिकॉप्टर केबिन तयार करणे.
३. २०१० मध्ये, लष्करी वाहतूक विमान C-130 सुपर हरक्यूलिसच्या काही महत्त्वाच्या घटकांची निर्मिती करण्यासाठी, प्रसिद्ध F-16 लढाऊ विमानांचे निर्माते लॉकहीड मार्टिन या कंपनी बरोबरचा करार. सध्या C-130 ही विमाने भारतीय सैन्यात मोठ्या प्रमाणात समाविष्ट केली आहेत.
४. २०१२ मध्ये ‘GN-3’ नाईट व्हिजन उपकरणांच्या निर्मितीसाठी अमेरिकन कंपनी आयआयटी एक्सेलिससोबत करार.
दरम्यान, टीएएसएलने मार्च २०१० मध्ये प्रत्यक्ष उत्पादने सुरू केली होती.
२०१२ पासून कंपनीने मानवरहित हवाई वाहनांसाठी (UAV), ड्रोन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रणालींवरही लक्ष केंद्रित केले.
पुढे गरजेनुसार टीएएसएलने विविध उपकंपन्या आणि परदेशी संस्थांसोबत संयुक्त उपक्रम स्थापन केले.
टीएएसएलने २०१८ मध्ये अपाचे हेलिकॉप्टरसाठी केबिन तयार करण्यासाठी बोईंगसोबत एक संयुक्त उपक्रम कंपनी देखील स्थापन केली. अपाचे हेलिकॉप्टर हे अमेरिका आणि भारतासह इतर १५ देश वापरत असलेले मजबूत लष्करी लढाऊ हेलिकॉप्टर आहे. २०२० मध्ये यासाठी प्रत्यक्ष उत्पादन सुरू झाले.
आता टीएएसएल ही अत्यंत जटिल आणि लष्करी अचूकता असलेल्या भागांची निर्मिती करणारी एक मोठी जागतिक मान्यताप्राप्त कंपनी आहे. ती अनेक प्रगत देशांमध्ये आपले उत्पादन निर्यात करते. टाटा समूहाच्या इतर अनेक कंपन्यांनीही त्यांच्या स्वतःच्या स्पेशलायझेशनच्या क्षेत्रात संरक्षण उत्पादने सुरू केली आहेत.
संरक्षण क्षेत्रातील उत्पादने करण्यासाठी भारतीय उद्योगांना १९५१ च्या कायद्यामुळे बंद झालेले दरवाजे २००० मध्ये अटलबिहारी वाजपेयी पंतप्रधान असताना थोडेसे उघडले गेले. परंतु त्याचा फारसा व्यावहारिक उपयोग झाला नाही. २०१५ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नवीन धोरणांमुळे प्रत्यक्षात दरवाजे आणखी खुले झाले. २०१६, २०१७ आणि २०१८ मध्ये त्यांच्या ‘आत्मनिर्भर’ आणि ‘मेक इन इंडिया’ धोरणांअंतर्गत सरकारी धोरणे पुन्हा उदार करण्यात आली. २०१८ पासून संरक्षण क्षेत्र भारतीय कंपन्यांसाठी जवळपास पूर्णपणे खुले झाले आहे. आता टाटा, रिलायन्स, महिंद्रा, भारत फोर्ज, एल अँड टी इत्यादी मोठ्या कंपन्यांसह अक्षरशः शेकडो कंपन्या या क्षेत्रात आहेत. आता भारतात उत्पादनांची विस्तृत श्रेणी आहे.
अलिकडेच, ‘ऑपरेशन सिंदूर’ ने स्वदेशी उत्पादनांची ताकद देखील दाखवून दिली आहे.
एकेकाळी संरक्षण उपकरणांच्या आयातीवर अवलंबून असलेला देश आता जगात एक प्रमुख निर्यातदार आहे. २०३० पर्यंत भारत संरक्षण उपकरणांसाठी जगातील एक प्रमुख केंद्र होईल अशी अपेक्षा आहे.
या सर्वांचा खाजगी क्षेत्रासाठीचा पाया रतन टाटांनी २००७ मध्ये घातला असे म्हणता येईल.
या सर्व गोष्टी दर्शवितात की रतन टाटांचा भारतासाठी, त्याच्या संरक्षण क्षेत्रासाठी आणि टाटा समूहासाठी कसा व्यापक आणि काळाच्या पुढे पाहणारा दृष्टिकोन होता. त्यांना या क्षेत्रातील अग्रणी म्हणता येईल. सरकारी धोरण परिस्थिती पूर्णपणे प्रतिकूल असताना त्यांनी पाया घातला.
पुरेसे आणि वेळेवर धोरणात्मक बदल करण्याचे श्रेय पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनाही द्यायला हवे.
या दोन्ही व्यक्तिमत्त्वांना सलाम !!!
लेखक : प्रमोद कुलकर्णी, पुणे.
९ जून, २०२५
प्रस्तुती : सुश्री स्नेहलता गाडगीळ
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
