श्री मकरंद पिंपुटकर
🌈 इंद्रधनुष्य 🌈
☆ आभाळाची माणसं ☆ श्री मकरंद पिंपुटकर ☆
हृदयरोग तज्ज्ञ डॉ अनिल तेंडोलकर –
“आभाळाची माणसं – ज्योतीने तेजाची आरती” ही you tube वर असलेली जाई काजळ निर्मित, स्मृतीगंध (smrutigandha) प्रस्तुत मुलाखतींची मालिका. प्रसिद्ध हार्मोनियम वादक आदित्य ओक हे विविध क्षेत्रांतील दिग्गजांशी या मुलाखतींद्वारे संवाद साधतात. नुकताच या मालिकेअंतर्गत मुंबईचे हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. अनिल तेंडोलकर यांच्या “ये हृदयीचे ते हृदयी” या मुलाखतींचे दोन भाग पाहण्याचा योग जुळून आला, त्याबद्दल थोडंसं……….
Cardiology क्षेत्रातील “अनिल तेंडोलकर” हे एक जुने आणि प्रसिद्ध नाव.
वैद्यकीय प्रवेश परीक्षेत पाचवा क्रमांक, मग GS मेडिकल, मुंबई येथे वैद्यकीय शिक्षण, १९७९ साली मास्टर ऑफ सर्जरी (जनरल सर्जरी) मध्ये मुंबई विद्यापीठात तिसरा क्रमांक, पुढे cardiovascular and thoracic सर्जरी (हृदय आणि छाती संबंधित शस्त्रक्रिया) या विषयात दुसरी MS पदवी, त्यात विद्यापीठात सर्वप्रथम, मग केईएम, लोकमान्य टिळक म्युनिसिपल जनरल हॉस्पिटल, प्रिन्स अली खान हॉस्पिटल, होली फॅमिली हॉस्पिटल येथे वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या असा या हृदयरोग शल्य विशारदाचा (caridac surgeon) अतिशय प्रथितयश प्रवास.
अशा सगळ्या बिरुदावलीच्या माणसाची मुलाखत म्हणजे बोजड, क्लिष्ट, गंभीर, मख्ख असेल असं वाटणं स्वाभाविक आहे, पण प्रत्यक्षात या मुलाखतीत डॉक्टर आणि आदित्य या दोघांनी अगदी बहार उडवली आहे.
डॉक्टरांचे आई वडील त्या काळीसुद्धा उच्च विद्याविभूषित. वडील इंग्लंडला जाऊन phd करून आलेले, इथे आयआयटीमध्ये प्राध्यापक, आई UDCT मध्ये गणिताची प्राध्यापिका. १९४८ सालीसुद्धा हे दोघं पुरोगामी विचाराचे होते. त्याकाळीसुद्धा त्यांनी कुटुंब नियोजन केलं होतं.
डॉक्टरांच्या अमावस्येला झालेल्या जन्माची कहाणी, त्यांचं नाव अनिल का आणि कसं पडलं इथून या गप्पांना सुरुवात होते.
डॉक्टरांचे आई, वडिल, बहीण हे तिघंही शास्त्रीय संगीत गायक, त्यामुळे डॉक्टरांवर संगीताचे संस्कार बालपणापासूनच झाले होते. पण फक्त शास्त्रीय संगीतच ऐकायचं, चित्रपट संगीत ऐकायचं नाही, चित्रपट पहायचे नाहीत असा कर्मठपणाही होता.
आई वडिलांचे कडक शिस्तीचे नियम, त्यातून पळवाटा काढण्याच्या मुलांनी लढविलेल्या शकला, चित्रपट बघायला परवानगी मिळवण्यासाठी केलेल्या मिनतवाऱ्या आणि या सगळ्यामागचं प्रेम – आदर कदाचित आजच्या तरुणाईला उमगणार नाही, पण आमच्या पिढीला मात्र ते नक्कीच भावेल.
बालपणापासूनच पंडित मनोहर बर्वे, यशवंतबुवा जोशी, राम मराठे, गजाननबुवा जोशी, वसंत जोशी यांचे गायन आणि वादनाचे संस्कार त्यांच्या कानांवर झाले होते.
डॉक्टरांचे शालेय शिक्षण दादरच्या किंग जॉर्ज शाळेतले. “ती जेव्हा किंग जॉर्ज शाळा होती तेव्हा मराठी माध्यमातली होती, आता राजा शिवाजी शाळा आहे, पण माध्यम इंग्रजी झाले आहे, ” अशी कोपरखळी डॉक्टर मारतात.
डॉक्टर गोरेगावात पाटकर कॉलेजात शिकले.
मुलगा आयआयटीमध्ये गेला की तो हॉस्टेललाच राहणार, आपल्यापासून दूर राहणार, असं व्हायला नको, म्हणून डॉक्टरांच्या आईने त्यांना वैद्यकीय क्षेत्राकडे जायचा आग्रह धरला. एका नजरचुकीने डॉक्टर फिजिओथेरपीला ॲडमिशन घेत होते, पण झालेली चूक वेळीच लक्षात आली आणि गाडी योग्य दिशेला निघाली.
आपल्या संपूर्ण शिक्षणामध्ये आणि पर्यायाने आयुष्यात ज्यांचा पगडा राहिला अशा आपल्या आईवडिलांचा आणि आपल्या शिक्षक प्राध्यापकांचा डॉक्टर आवर्जून उल्लेख करतात. आईने आपल्या संभाषणात, भाव – लय – चढउतार कसे आणले, आणि आयुष्यभर कसा त्याचा उपयोग होत गेला हेही डॉक्टर मिश्कीलपणे नमूद करतात.
व्हिटॅमिन “मरणं”, शिकवताना / ऑपरेशन थिएटरमध्ये नर्सेसना डॉक्टरांबद्दलचे विनोद सांगणं, लहान बाळाला तेलमालिश करणाऱ्या दाई, ग्रामोफोन – त्याच्या (पुन्हा एकदा) (फक्त) शास्त्रीय संगीताच्या तबकड्या (long playing records) – आणि केईएम मधील तामिळ शेजाऱ्यांची होणारी पंचाईत या सगळ्या गंमतीजंमती आपल्याला गुदगुल्या करून जातात.
अत्यंत निरपेक्ष वृत्तीने विद्यार्थ्यांना ज्ञानदान करणाऱ्या, रुग्णाला बरे करण्यासाठी रात्रीचा दिवस करणाऱ्या आपल्या वैद्यकीय क्षेत्रातील डॉ. रेगे, रवी बापट, परुळकर, शरद पांडे आदि गुरुजनांचा डॉक्टर अतिशय आदरपूर्वक उल्लेख करतात आणि आजचं आपलं यश हे आईवडील आणि हे सर्व गुरुजन यांच्याचमुळे आहे, हे आग्रहाने नमूद करतात.
रुग्णाचा निव्वळ x ray बघून याला हृदयातून निघणाऱ्या दोन प्रमुख रक्तवाहिन्या नसून फक्त एकच रक्तवाहिनी आहे, हे सांगणारे डॉक्टर, रुग्णाला आलेला ताप हृदयाच्या संसर्गाचा (इन्फेक्शन) नसून urinary tract infection चा आहे हे निदान करणारे गुरुजन आम्हाला घडवत गेले याचे डॉक्टर आभार मानतात.
“नजर हटी, दुर्घटना घटी” आणि “जरासी सावधानी, जिंदगीभर आसानी” ही वाक्यं पूर्णतः cardiac surgeon साठीच आहे असं डॉक्टरांचं ठाम मत आहे. संपूर्ण शस्त्रक्रिया पूर्ण होइस्तोवर फक्त आणि फक्त हृदयाकडेच लक्ष ठेवणारे सर्जनगुरू डॉ. भट्टाचार्य यांचा ते आवर्जून उल्लेख करतात. आणि “अगदी शेवटपर्यंत हार मानायची नाही” हे सूत्र घेऊनच आम्ही सर्जरी करायचो असा ते आठवणींना उजाळा देतात.
हृदयांच्या non return valve वर केलेल्या शस्त्रक्रियांतून मिळालेल्या अनुभवाचा उपयोग ते आज त्यांच्या गोरेगावातील सोसायटीच्या इमारतीच्या पाईप लाईन, पंप आणि ड्रेनेज लाईनच्या झडपांना (व्हॉल्वना) तंदुरुस्त ठेवण्यासाठी करतो अशी मिश्किल टिप्पणी ते जोडतात.
आपल्याला जे जे ठाऊक आहे ते मोफत आणि हातचे काहीही न राखता देण्याचे संगीत आणि वैद्यकीय क्षेत्रातल्या गुरूंचे ऋण फेडण्यासाठी डॉक्टरांनी वैद्यकीय माहिती देणारी अनेक e books लिहिली आहेत, प्रकाशित केली आहेत आणि ती संपूर्णपणे निःशुल्क उपलब्ध आहेत.
तालयोगी सुरेश तळवलकर, हार्मोनियमपटू विद्याधर ओक, राष्ट्रीय विजेते बॅडमिंटनपटू नंदू नाटेकर, शाळेतले गायनमास्तर / नाट्यगुरू नेवरेकर मास्तर, साहित्यसंघाचे भालेराव सर, नाट्यकर्मी कमलाकर नाडकर्णी, नटश्रेष्ठ मधुकर तोरडमल, नेपथ्यकार मोहन वाघ अशा अनेकांच्या आठवणी मुलाखतीत ठायीठायी येत राहतात.
डॉक्टर स्वतः उत्कृष्ट नकलाकार आहेत, शिट्टीवर गाणी म्हणतात – अगदी नाट्यसंगीतही वाजवतात, हॉस्पिटलमधील गमतीजम्मतीवर आधारित “फजित वाडेकर” हा त्यांचा एकपात्री प्रयोग ते करतात, त्यांनी एकांकिका लिहिल्या आहेत, “तरुण तुर्क म्हातारे अर्क, मोरूची मावशी” अशी नाटकं बसवली, त्यांचं हे असे सगळे बहुआयामी व्यक्तिमत्व या गप्पांतून खुलत जातो.
खुद्द गोविंदराव पटवर्धन आणि वडिल डॉ. विद्याधर ओक अशा रथी – महारथींकडून हार्मोनियम आणि पायपेटीचे शिक्षण प्राप्त केलेले आदित्य ओक यांनी अत्यंत सहजगत्या डॉ. तेंडोलकर यांच्याशी हा संवाद साधला आहे. बालगंधर्व, अजिंठा, कट्यार काळजात घुसली, बंदिश बॅन्डिट अशा एकाहून एक सरस प्रोजेक्ट्समध्ये संगीत दिग्दर्शन, आयोजन यात आदित्य यांचे महत्त्वाचे योगदान आहे. या मुलाखती घेताना मात्र आदित्य हे डॉ. अनिल यांच्याशी असलेल्या घरगुती मैत्रीपूर्ण नात्यामुळे अतिशय समरस झाले आहेत. त्यामुळे “मुलाखत” असे औपचारिक स्वरूप न राहता अत्यंत खेळीमेळीच्या वातावरणातल्या घरगुती मनसोक्त गप्पा असंच स्वरूप या दोन्ही भागांना आहे.
पंच्याहत्तरी गाठलेल्या, अति उच्च विद्या विभूषित, हृदयरोगासारखा गंभीर विषय आयुष्यभर हाताळलेल्या डॉक्टरांची ही मुलाखत ऐकताना ही वयस्कर माणसाची नसून, एखाद्या कॉलेजवयीन तरुणाची मुलाखत आहे असंच पदोपदी जाणवत राहतं. आपल्या विषयांवर मनापासून प्रेम करणं, पुल म्हणतात तसं “हे जग मी सुंदर करून जाईन” या वृत्तीमुळे, सतत काहीतरी नवीन शिकण्याच्या वृत्तीने चित्तवृत्तींमधील हे तारुण्य कायम राहिलेलं आणि खुलत जाताना दिसतं –
© श्री मकरंद पिंपुटकर
चिंचवड
मो ८६९८०५३२१५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
