श्री दिवाकर बुरसे
इंद्रधनुष्य
☆ ‘संस्कृत काव्यातील कविकल्पना…’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
संस्कृत ही जगाची व भारताची आद्य आणि अत्यंत समृद्ध भाषा आहे. या भाषेतून केवळ ज्ञान विज्ञान ग्रंथ आणि धर्मग्रंथच लिहिले गेले असे नाही तर संगीत, नाटय, कला काव्य, सौंदर्य, राजनीती आणि भावनांचेही अप्रतिम दर्शन घडते. संस्कृत कवींची प्रतिभा आणि कल्पनाशक्ती विलक्षण आहे. संस्कृत कवी निसर्गातील प्रत्येक घटकाला मानवी भावनांशी जोडतात. हे करताना त्यांनी केलेल्या या विलक्षण कल्पना म्हणजेच “कविकल्पना” प्रतिकात्मक असून त्या तात्त्विक अर्थांनी जीवनमूल्ये व्यक्त करतात.
संस्कृत काव्य केवळ सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध नसून, त्यात सद्गुण, विवेक, निष्ठा, नीति, प्रेम आणि जीवनतत्त्वज्ञान यांचे दर्शन घडते. ह्या निबंधात आपण काही प्रसिद्ध कविकल्पना उदाहरणांसह समजून घेऊ.
१. हंसाचा नीर-क्षीर विवेक
हंस पाण्यात मिसळलेले दूध ओळखून, त्यातील पाणी सोडून केवळ दूधच पितो, अशी कवीची कल्पना आहे. ही कल्पना सज्जन व्यक्तीच्या विवेकबुद्धीचे प्रतीक आहे.
हंसो हि क्षीरमादत्ते त्यजत्यंबु ततः पुनः। सज्जन मनुष्याचेही तसेच असते, तो चांगल्या- वाईटातील भेद जाणतो आणि केवळ चांगलेच ग्रहण करतो.
१. अ) हंस मोत्यांचा चारा खातो
संस्कृत काव्यात हंसाला अतिशय सुंदर, शुद्ध आणि विवेकी मानले आहे. काही कवी म्हणतात की हंस केवळ मोत्यांचा चारा खातो. म्हणजे त्याला केवळ मौल्यवान गोष्टीच भावतात. हे वास्तव नाही, तर काव्यात्मक अतिशयोक्ती आहे. याचा भावार्थ असा: मोती म्हणजे मौल्यवान, शुद्ध आणि चमकदार वस्तू. हंस केवळ मोत्यांचा चारा खातो, म्हणजे उच्च आत्मा केवळ मूल्यवान विचार, ज्ञान आणि संस्कार ग्रहण करतो. हंस हे विवेकशील, श्रेष्ठ आणि पवित्र आत्म्याचे प्रतीक आहे.
१. ब) हंस बिसतंतूंचा चारा खातो
दुसरी प्रसिद्ध कल्पना अशी आहे की हंस कमलाच्या मुळांमधील बिसतंतू (सूक्ष्म तंतू) खातो. याचा भावार्थ असा की, बिसतंतू सूक्ष्म आणि अप्रत्यक्ष गोष्टी दर्शवतो. हंस हा त्याचे सेवन करतो, म्हणजे विवेकशील मनुष्य सूक्ष्म गोष्टींपासूनही ज्ञान ग्रहण करतो.
हंसाचे हे आचरण सूक्ष्मदृष्टी, संयम आणि सौम्य बुद्धिमत्तेचे प्रतीक आहे.
२. चकोर आणि चंद्र
चकोर पक्षी चंद्रकिरणांवर जगतो, अशी प्रसिद्ध कविकल्पना आहे. ही कल्पना एकनिष्ठ प्रेम आणि भक्तीचे प्रतीक आहे. चकोरः शशिनं द्रष्टुं नक्तमेवाभिलष्यति। चकोर जसा केवळ चंद्रावर प्रेम करतो, तसा भक्तही ईश्वरावर निष्ठा ठेवतो.
३. चातक आणि पावसाचे थेंब
चातक पक्षी केवळ मेघातून पडणारे पाण्याचे थेंबच पितो. ही कल्पना श्रद्धा, संयम आणि एकनिष्ठतेचे प्रतीक आहे. चातको जलदं प्रार्थयते केवलं नभःस्थम्।
भक्त देवकृपेवरच अवलंबून असतो, इतरांकडे पाहत नाही, हीच त्याची विशेषता.
४. सुंदर स्त्रीच्या आलिंगनाने, वामपदघाताने, लत्ताप्रहाराने, मद्यचुळकीने वृक्ष बहरतात
सुंदर स्त्रीने आलिंगन दिल्यास, आपल्या डाव्या पायाच्या अंगठ्याने वृक्षाच्या बुंध्याला स्पर्ष केल्यास किंवा आपल्या नाजुक आरक्त पावलाने हलका प्रहार केल्यास, मद्याची चूळ वृक्षाच्या मुळाशी टाकल्यास तो वृक्ष बहरतो, अशा कल्पना आहेत. ह्या कल्पना स्त्रीसौंदर्याच्या जीवनदायी शक्तीचे प्रतीक आहे. सौंदर्य आणि प्रेम जीवनाला नवचैतन्य देतात, हा कवीचा भावार्थ.
५. भ्रमर आणि कमल
भ्रमर नेहमी कमलाच्या फुलाभोवती गुंजारव करत राहतो. ही कल्पना प्रेमातील आसक्ती, माधुर्य आणि अनुरागाचे प्रतीक आहे. भ्रमरो यथा कमलेषु रमते।
अजून एक कल्पना लोकप्रिय आहे.
भ्रमरोऽयं निशि निपतति कमले नूनमन्धः स्वभावात् ।
उताहो भाग्यहीनः कुसुमविवरमध्ये न मुञ्चति गात्रम् ॥
भ्रमर कमळावर इतका प्रेम करतो की संध्याकाळ झाली तरी तो क कमळातून बाहेर पडत नाही. सूर्यास्त होताच कमळ मिटते आणि हा प्रेमवेडा भ्रमर आतच अडकतो. तो अंध आहे की भाग्यहीन हे समजत नाही!
६. दीपक आणि पतंग
पतंग दीपकाच्या ज्योतीकडे आकर्षित होतो. तिच्या प्राप्तीसाठी इतका निकट जातो आणि अखेर त्यातच जळून जातो! ही कल्पना प्रेमातील त्याग आणि समर्पणाचे प्रतीक आहे. दीपशिखायां पतंगो यथा नश्यति।
७. काक आणि कोकिल
काक आणि कोकिळ दोघेही काळे दिसतात, पण कावळ्याचा स्वर कर्णकर्कश तर कोकिळाचा स्वर मधुर असतो. ही कल्पना सांगते की रूप नव्हे, तर गुणच माणसाचे खरे सौंदर्य ठरतात.
रूपेण समानौ द्वावपि काकः कोकिलः पुनः
वाचा तु विशिनष्टेते शुक्लः कृष्ण इव द्विजौ।
८. मलयमरुत आणि चंदन
मलयगिरीवरून वाहणारा वारा चंदनाचा सुगंध सर्वत्र पसरवतो. ही कल्पना सज्जनांच्या संगतीचे आणि सद्गुणांच्या प्रसाराचे प्रतीक आहे. सज्जनांचा सहवास म्हणजे समाजात सद्गुणांचा प्रसार होणे.
९. इतर प्रसिद्ध कविकल्पना
संस्कृत साहित्यात अनेक अन्य रम्य कल्पना प्रसिद्ध आहेत मेघदूतातील यक्ष विरहाने व्याकुळ होऊन मेघाला दूत करतो ही भावना व्यक्त करणारी कल्पना.
सरस्वतीचे वीणावादन म्हणजे ज्ञान, कला आणि सौंदर्याचा संगम.
कुञ्जर आणि कमलपुष्करिणी म्हणजे वैभव, सौंदर्य आणि तृप्तीचे प्रतीक होय.
आता ही एक कल्पना पहा –
हीरकस्यापि संगेन मत्कुणेन विनाशनम् ।
संतश्रेष्ठ तुकोबा एका अभंगात सांगतात, ‘ ढेकणाचे संगे हीरा तो ही भंगे! ‘ सर्वात कठीण वस्तू म्हणजे हीरा. पण जर ढेकणाच्या (मत्कुणाच्या) संगतीत आला तर तो सुद्धा भंगतो, तुटतो. सज्जन माणूस दुष्टांच्या कुसंगतीने नाश पावतो म्हणून दुष्टसंग त्याज्य आहे
कविकल्पनांचा तात्त्विक अर्थ
संस्कृत कविकल्पना या केवळ कल्पनाच नाहीत तर त्या जीवनाचे तत्त्वज्ञान मांडतात, काही व्यावहारिक शिकवण देतात.
कल्पना अर्थ / प्रतीक /शिकवण
हंस मोत्यांचा चारा खातो: उच्च अभिरुची, विवेक, सज्जन माणूस मौल्यवान विचारांवर अधिक लक्ष देतो. हंस बिसतंतूंचा चारा खातो: सूक्ष्मदृष्टी, संयम. ज्ञानी मनुष्य लहान गोष्टींपासूनही ज्ञान ग्रहण करतो. हंसाचा नीर-क्षीर विवेक: शुद्धता चांगल्या वाईटातील भेद ओळखणे. चकोर आणि चंद्र: निष्ठा, भक्ती एकनिष्ठ प्रेम राखणे. चातक आणि पावसाचे थेंब: श्रद्धा, संयम केवळ योग्य स्रोतावर अवलंबून राहणे. दीपक आणि पतंगसमर्पण: त्याग, प्रेमात त्याग आवश्यक. कोकिल आणि काक: गुण महत्वाचे बाह्य रूप नव्हे. मत्कुण आणि हीरा: असंगाशी संग केल्यास हानी होते.
थोडक्यात संस्कृत काव्य हे केवळ शब्दसौंदर्य नव्हे, तर भावनांचे आणि जीवनदर्शनाचे विश्व आहे. कविकल्पना या संस्कृत साहित्याचा आत्मा आहेत. त्या निसर्ग, सौंदर्य, व्यवहार, चातुर्य आणि अध्यात्म यांना जोडतात. काव्यं यशसे अर्थकृतं विवेकसिद्ध्यै। काव्य हे केवळ मनोरंजनासाठी नसून विवेक, सौंदर्य आणि संस्कारांचे द्योतक आहे.
हंसाची मोत्यांची चारा खातो आणि बिसतंतूंचा चारा खातो अशी कल्पना हे दर्शवते की सज्जन व्यक्ती सूक्ष्म आणि मूल्यवान गोष्टींपासूनच जीवनसत्त्व ग्रहण करतो. इतर कविकल्पना देखील जीवनाच्या उच्चतम मूल्यांचे प्रतिबिंब आहेत. सौंदर्य, प्रेम, निष्ठा, विवेक, त्याग आणि सद्गुण. संस्कृत काव्याची ही समृद्धी आजही आपल्याला शिकवते की सौंदर्य आणि सद्गुण यांच्या मिलनानेच जीवन बहरते.
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
