डॉ. धनंजय देशपांडे
इंद्रधनुष्य
☆ लुप्त होणाऱ्या संस्कृतीच्या पाऊलखुणा — महिलांच्या आवडीची “झुरणीबाई” ☆ डॉ. धनंजय देशपांडे ☆
लुप्त होणाऱ्या संस्कृतीच्या पाऊलखुणा – –
– – महिलांच्या आवडीची “झुरणीबाई”
चाळीस पन्नास वर्षांपूर्वीपर्यंत आपल्या संस्कृतीत खूपच चांगल्या काही गोष्टी होत्या. यामध्ये ज्ञान, विज्ञान आणि मानसिक आनंद असा संगम असायचा. ज्या आता लुप्त होत आहेत. त्याचा घेतलेला हा मागोवा… क्रमशः स्वरूपातील ही सिरीज! आधीच्या पोस्ट फेसबुक वॉलवर “लुप्त होणाऱ्या पाऊलखुणा” या फोल्डरमध्ये आहेतच.
आज अशा एका व्यवसाय व तो करणाऱ्या बाईंबद्दल सांगणार आहे ज्या आजच्या पिढीला माहीतही नसतील. त्यासाठीच ही आजची सहावी पोस्ट!!
तर पूर्वी (विशेषतः तालुका आणि गावपातळीवर) गल्लोगल्ली एका बाईचा आवाज घुमायचा. तो इतक्या वर्षांनंतरही माझ्या स्मरणात आहे कारण एक प्रकारचा हेल काढून एका लयीमध्ये ती बाई मध्य आणि तार सप्तकात तिच्याकडे असलेल्या वस्तुंची जणू जाहिरात करायची. साधारण लमाणी, कोंगाडी किंवा दक्षिणी पद्धतीचा तो आवाज होता. ती हातातली काठी रस्त्यावर आपटत (आवाज करत) त्या ठेक्यात ती म्हणायची
घे ग बाई sssssss
बिब्ब घे, सुया घे, पोत घे, दाभण घे
कायच नसलं तर…
केसाचा गुंता दे… नाकातली मोरनी घे
*
आणि मग तिथं सावलीचा एखादा कोपरा पाहून बसून जायची. डोक्यावर एक गाठोडं असायचं. ते ती उतरवून खाली ठेवून त्याची गाठ सोडून आतलं सगळं पसरून तिचे ते जणू चालते फिरते दुकान मांडायची. तसेच एका हातात काठी व त्यावर आडव्या दोन तीन छोट्या काठ्या बांधून त्यावर महिलांना लागणाऱ्या बांगड्या, नाकातले, कानातले, कंगवे असं विविध वस्तू भांडारच जणू असायच तेही ती जवळच्या एखाद्या झाडाला टेकवून उभं करायची.
आणि मग आजूबाजूच्या घरातील महिलांची तिथं गर्दी उसळायची.
अथवा अजून एक प्रकार यात होता तो म्हणजे तिने “हाळी’ दिली की घरंदाज घरातल्या महिला तिला हाक मारून थेट घराच्या अंगणात बोलवून घ्यायच्या आणि त्या घरातील महिलांची मग ती एकप्रकारे खाजगी शॉपिंग व्हायची.
आता मुळात ती जी बाई… तिला “झुरणी बाई” म्हणतात (आमच्या मराठवाड्यात तरी) इतर ठिकाणी कदाचित वेगळं नाव असेल.
तर ती जे काही ठेक्यात गायल्या सारखं म्हणायची त्यातले अनेक शब्दही आता अनेकांना कळणार नाहीत तर ते आधी सांगतो.
बिब्ब घे, सुया घे, पोत घे, दाभण घे
यातला बिब्ब म्हणजे औषधी बिब्बा नावाचे कडक वाळलेलं फळ, कुणाला काटा टोचला तर बिब्बा गरम करून त्याचा चटका काट्याच्या जागी दिला की काटा बाहेर निघून यायचा. असे अनेक उपयोग बिब्ब्यात होते. आजीबाईच्या बटव्यात बिब्बा हमखास असायचा.
आणि सुया म्हणजे शिवणकामासाठी लागणाऱ्या विविध साईजच्या सुया…
पोत म्हणजे… मुलींसाठी अथवा मोठ्या स्त्रियांसाठी गळ्यात घालायचे एकप्रकारचे नेकलेस… त्यात रंगीत मणी असतील तो नेकलेस आणि काळे मणी असतील तर ते मंगळसूत्र…!
आणि दाभण म्हणजे सुईचा मोठा (आणि दणकट) भाऊ म्हणता येईल, याच दाभणाच्या मदतीने धान्याचे पोते शिवले जायचे.
अशा विविध वस्तू झुरणी बाईकडे असायच्या ज्या दैनंदिन जीवनात स्त्रियांना लागायच्या.
अर्थात या वस्तू विक्रीमध्ये नेहमी पैसेच दिले जातील असेही नसायचे. तर कधी धान्य रूपातही मोबदला दिला जायचा. आणि विशेष म्हणजे मनासारखी खरेदी झाली तर घरमालकीण मग त्या झुरणी बाईला हक्काने थांबवून जेवायला घालूनच पाठवणी करायची.
आता खरी गंमत पुढं आहे. ती झुरणी बाई ओरडताना म्हणायची…
केसाचा गुंता दे… नाकातली मोरनी घे
म्हणजे काय? तेच तर या झुरणी बाईच्या लुप्त होत जाणाऱ्या प्रथेचे मुख्य आकर्षण आहे.
त्याकाळी घरोघरी स्त्रिया केस विंचरून झाल्यावर कंगव्यात अडकलेले (गळणारे) केस एकत्र बोळा केल्यासारखं करून घराबाहेरच्या एखाद्या खुंटीला अडकवलेल्या पिशवीत साठवून ठेवले जायचे. असं महिना दीड महिना केलं की ती पिशवी भरायची आणि त्या काळात मग जर झुरणी बाई गावात आली तर तिला ती केसांची पिशवी देऊन त्याच्या बदल्यात तिच्याकडे असलेल्यापैकी आवडीची वस्तू घेतली जात असे. म्हणजे पैशाऐवजी चक्क केस दिले जायचे. त्यावेळी झुरणी बाई पण हुशार असायची. तो गुंता लांबसडक केसांचा असेल तर थोड्या जास्त किमतीची वस्तू ती मालकिणीला द्यायची. आणि आखूड / बारीक केसाचे पुंजके (गुंता) असेल तर कमी किमतीची वस्तू!
असं का? तर आताचे माहित नाही पण त्याकाळात ज्या स्त्रियांचे केस थोडे आखूड असत मात्र त्यांना लांब वेणी किंवा छान अंबाडा बांधून त्यावर गजरा माळायचा असायचा त्या स्त्रिया मग गंगावण विकत घ्यायच्या. गंगावण म्हणजे थोडक्यात सप्लिमेण्ट्री तुम्हाला मिळालेले केस. आता हे गंगावण बनवणाऱ्या कारागिराकडे या झुरणी बाई घरोघरी गोळा केलेला तो केसाचा गुंता (पुंजका) देऊन त्या बदल्यात त्याच्याकडून पैसे घ्यायची. आणि त्या केसाना स्वच्छ शिकेकाई रिठा वापरून धुवून वाळवून मग तो कारागीर त्यापासून नवीन गंगावण बनवून ते बाजारात विकायचा.
आहे न गंमत!
विंचरलेले केस गोळा करून कोपऱ्यात कुठं टाकले तरी नंतर त्यातले काही पुन्हा घरात येऊन स्वयंपाकात पडू शकतात. हे ओळखून पूर्वजांनी किती छान हि प्रथा सुरु केलेली की एका पिशवीत ते गोळा करायचे अन ते विकून तुम्हाला एखादी पोत (गळ्यातलं) घेता येईल. त्या आकर्षणातून मग स्त्रियाही केस गोळा करण्याच्या कंटाळा न करता निगुतीने जपून ठेवायच्या!
या झुरणी बाईची अजून एक खासियत होती. ती म्हणजे, लहान मुलींचे नाक अथवा कान टोचण्यासाठी सगळ्यांनाच सोनाराकडे जाणे परवडत नसे मग अशा घरच्या मुलीचे कान नाक टोचण्याचे काम हि झुरणी बाई करायची.
त्यासाठीच तिची ती ओळ असायची
केसाचा गुंता दे… नाकातली मोरनी घे
म्हणजे तुझ्या केसाचे पुंजके दे मग मी नाक पण टोचून देईन आणि त्या नाकात घालायला मोरनी (म्हणजे आजच्या भाषेत “नोजरी”) देईल असं ती म्हणायची. नाक कान टोचून झाल्यावर त्यावर कोमट खोबरेल तेलात थोडी हळद मिसळून छिद्राच्या जागी लावली जायची. जेणेकरून जखमेत सेप्टिक होऊ नये. म्हणजे हौस मौजेच्या नाक कान टोचणीत सुद्धा झुरणी बाईकडे आयुर्वेदाचे ज्ञान होते. हे किती भारी न!
तर अशी हि झुरणी बाईची कथा!
याबद्दल ग्रामीण भागाची खडानखडा माहिती असलेल्या माझ्या मामींना विचारलं की “अजूनही तिकडे अशा झुरणी बाई येतात का गल्लीत? ”
तर म्हणाल्या की, तालुक्यासारख्या शहरात आता दिसत नाहीत मात्र खेड्यात अधून मधून दिसतात. पण ते प्रमाण कमी झालं आहे आता. “
असो… कालाय तस्मेय नमः!! तर अशी हि झुरणीबाई आणि तिच्या कलेची लुप्त होत जाणारी प्रथा!
डॉ. डीडी क्लास : कोणतीच गोष्ट टाकाऊ नसते… अगदी गळून जाणारे केस पण कामाला येतात… हि खरी आपली संस्कृती ज्यातून झुरणीबाई आणि गंगावण हि संकल्पना आली असावी. दारावर आलेल्या झुरणीबाईला जेवायला घालण्याचे, आणि तिला तितका वेळ नसेल तर भाकरी भाजी फडक्यात बांधून तिला देण्याचे औंदार्य त्याकाळात होते. “पैसे दिले बात खतम” असं आजच्या सारखं तेव्हा नव्हतं. विक्रेता आणि ग्राहक यांच्यात फक्त आर्थिक नाते नसायचे तर माणुसकीचेही असायचे. हे या झुरणीबाईच्या प्रथेतून सांगण्याचा माझा प्रयत्न!
दादा कोंडकेंच्या सोंगाड्या सिनेमातील एक प्रसिद्ध मराठी गाणे आठवलं… ते यावरच होते…
मी येनार बी न्हाई
*
एक सांगायच राहिलेच! तर हे जे गंगावण होते तेही आता लुप्त झालेय. याचे कारण म्हणजे त्याकाळी आखूड (लहान) केस असणे स्त्रीला न्यूनगंड असायचा. लांब केस हेच सौंदर्याचे परिमाण मानले गेलेले… त्यामुळे घरोघरी गंगावण असायचेच. मात्र आताच्या काळात बदललेली परिस्थिती, कामाच्या ठिकाणी जाताना करावा लागणारा प्रवास आणि त्यात लांब केसांची होणारी फरफट, वेळेअभावी इच्छा असूनही “लांब” केसांची निगा राखता न येणे… अशा विविध कारणांमुळे “लांब केस” हेच आऊटडेटेड झाले त्यामुळे गंगावणाची गरजच उरली नाही आणि तेही बिचारे काळाच्या ओघात लुप्त झाले! असो
तर जशी हि झुरणीबाई तशीच अजून एक होती… बोहारीण बाई… तिला भेटूया पुढच्या भागात अशाच एका वेगळ्या पण लुप्त होत जाणाऱ्या पाऊलखुणांबद्दल!
तोवर स्टे ट्यून!
© डॉ. धनंजय देशपांडे (dd)
(सायबर सिक्युरिटी तज्ञ, चित्रकार, लेखक, समुपदेशक, निवेदक)
मो न. ९४२२३०४३४४
1) Global Cyber Crime Helpline National Award winner
2) Digital Hero of the year National Award winner
3) HOD: Cyber Awareness Foundation, Maharashtra State
4) Mentor: Pune University (SPPU), CANADA and UK
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
