श्री जगदीश काबरे
इंद्रधनुष्य
☆ अस्पृश्यता निवारणाचा इतिहास… ☆ श्री जगदीश काबरे ☆
अस्पृश्यता हा भारतीय समाजातील सर्वात घातक सामाजिक रोग आहे. शतकानुशतकांपासून धार्मिक व वर्णव्यवस्थेच्या नावाखाली निर्माण झालेल्या या विषमतेने भारतीय समाजाचे केवळ तुकडे तुकडे करून टाकले नाहीत, तर मानवी एकतेलाच खीळ घातली. या विषमतेच्या विरोधात महाराष्ट्रात अनेक थोर समाजसुधारकांनी क्रांतिकारी आवाज उठवला आणि एका दीर्घ संघर्षातून अस्पृश्यतेविरुद्धची लढाई पुढे सरकली. या लढ्याची सुरुवात महात्मा जोतीराव फुले यांच्या प्रबोधनातून झाली आणि अखेरीस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या संविधानाधारित चळवळीत ती परिपूर्णतेला गेली. परंतु या दरम्यान अनेक समाजसुधारक, धर्मप्रवर्तक, विचारवंत आणि क्रांतीशील कार्यकर्त्यांनी वेगवेगळ्या स्तरावर अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी प्रयत्न केले. महाराष्ट्रातील या महान परंपरेचा मागोवा घेताना आपण एका व्यापक सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेकडे पाहतो, ज्यात धर्म, शिक्षण, सामाजिक संघटन आणि राजकीय दृष्टिकोन यांचा मिलाफ दिसतो.
महात्मा जोतीराव फुले हे अस्पृश्यता निवारणाच्या विचारांचे आद्य पुरस्कर्ते होते. त्यांनी ‘गुलामगिरी’, ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ यांसारख्या ग्रंथांतून ब्राह्मण्यवादी धर्मरचनेवर टीका केली आणि समाजातील खालच्या घटकांना शिक्षण, स्वाभिमान आणि संघटनाद्वारे उभे राहण्याचे आवाहन केले. पुण्यात ‘सत्यशोधक समाज’ स्थापन करून त्यांनी अस्पृश्यतेच्या मुळावर घाव घातला. त्यांनी दलित, शूद्र, अतिशूद्र, स्त्रिया या सर्वांना शिक्षण आणि समान वागणूक मिळावी म्हणून शाळा उघडल्या. त्यांच्या विचारांनी पुढील पिढीतील सुधारकांना दिशा दिली. सावित्रीबाई फुले यांनीही बालिकांना शिक्षण देऊन या चळवळीला मानवी मूल्यांचा पाया दिला. फुले यांचा दृष्टिकोन समाजक्रांतीचा होता. त्यांनी धर्माला सामाजिक नैतिकतेच्या कसोटीवर तपासले आणि जेथे धर्म अन्यायाला पोसतो तिथे त्याला आव्हान दिले.
फुले यांच्यानंतर अस्पृश्यता निर्मूलनाच्या कार्यात गोपाळबुवा वलंगकर हे एक महत्त्वाचे नाव आहे. ते मूळचे सैनिक असले तरी नंतर त्यांनी समाजसुधारणेचा मार्ग स्वीकारला. त्यांनी ‘विवेकविलास’ हे नियतकालिक काढून अस्पृश्यतेविरुद्ध लेखन सुरू केले. वलंगकरांनी अस्पृश्यांना ‘हरिजन’ किंवा ‘आत्मबंधू’ म्हणत समानतेचा विचार मांडला आणि सामाजिक एकतेचा प्रचार केला. त्यांनी ‘असहिष्णुता निर्मूलन’ आणि ‘जातिभेद निर्मूलन’ हे सामाजिक अभियान म्हणून उभे केले. वलंगकरांच्या प्रेरणेतून अनेकांनी या चळवळीत सहभाग घेतला.
शिवराम जनाबा कांबळे हे सुद्धा एक लढाऊ कार्यकर्ते होते. ते अस्पृश्य वर्गाच्या शिक्षणासाठी झटले आणि पुणे-मुंबईसारख्या ठिकाणी त्यांनी वसतिगृहे चालवली. कांबळे यांनी ‘सर्वजनहिताय’ या तत्त्वावर आधारित कार्य केले आणि अस्पृश्य समाजाला स्वावलंबनाचे बळ दिले. त्याचबरोबर किसन भागू यांनी धर्मसंस्थांच्या आड लपलेल्या जातीभेदांविरुद्ध आवाज उठवला. गणेश आकाजी गवई आणि कालीचरण नंदागवळी यांनी ग्रामीण भागात जाऊन लोकजागृती केली. गवई यांनी अस्पृश्य समाजाच्या शिक्षणासाठी निधी उभारला आणि युवकांना संघटनात आणले. नंदा गवळी यांनी धार्मिक अनुष्ठानांमधील अस्पृश्यतेच्या प्रथांचा विरोध केला आणि मंदिर प्रवेश आंदोलनाची बीजे पेरली.
या सर्वांच्या प्रयत्नांनंतर महाराष्ट्रात अस्पृश्यता निवारणाचे संघटित आणि पद्धतशीर कार्य विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी केले. ते या चळवळीचे खरे आधारस्तंभ मानले जातात. त्यांनी १९०५ साली ‘अस्पृश्यता निवारण समाज’ ही संस्था स्थापन केली. हे भारतातील पहिल्याच प्रकारचे संघटित आणि योजनाबद्ध अभियान होते. शिंदे हे आर्यसमाजाच्या प्रभावाखाली आले होते, पण त्यांनी फक्त धार्मिक सुधारणा नव्हे, तर सामाजिक परिवर्तनाचा कार्यक्रम आखला. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी शाळा, वसतिगृहे सुरू केली आणि त्यांना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी अहोरात्र परिश्रम घेतले. त्यांच्या ‘भारतीय समाजाचे पुनरुत्थान’ या ग्रंथात अस्पृश्यतेचा धार्मिक आधार कोसळवणारे तर्क सापडतात. शिंदे यांनी ‘प्रबोधन’ नियतकालिकातून अस्पृश्यतेविरुद्ध लेखन केले आणि त्यातून त्यांनी समाजमन हादरवले. त्यांच्या कार्यामुळे पुढे अनेक सामाजिक संघटनांना दिशा मिळाली.
शाहू महाराजांचे कार्यही या चळवळीतील मैलाचा दगड ठरते. कोल्हापूर संस्थानात राज्यकर्ते असतानाही त्यांनी आपले सत्तास्थान समाजसुधारणेच्या सेवेसाठी वापरले. त्यांनी दलित विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती सुरू केल्या, अस्पृश्यांना शिक्षण, नोकरी व न्याय मिळावा म्हणून कायदे केले. त्यांनी मंदिर प्रवेशाचा कायदा अमलात आणला आणि जातीभेदाच्या विरोधात उभे राहणाऱ्यांना सरकारी संरक्षण दिले. १९१९ मध्ये शाहू महाराजांनी कोल्हापूरात अस्पृश्यांना सार्वजनिक विहिरीतून पाणी घेण्याचा अधिकार दिला, जे त्या काळात एक क्रांतीकारी पाऊल होते. त्यांनी ‘समानतेशिवाय धर्म नाही’ असे स्पष्ट सांगून सामाजिक न्यायाच्या कल्पनेला राजकीय पाठबळ दिले.
अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी काही व्यक्तींनी वैयक्तिक पातळीवरही उल्लेखनीय कार्य केले. श्री. म. माटे यांनी अस्पृश्यांच्या शिक्षणासाठी स्वतंत्र शाळा स्थापन केल्या. सेनापती बापट यांनी आपल्या क्रांतिकारी विचारांमधून समाजातील विषमता दूर करण्याचे आवाहन केले. सावरकरांनी मात्र या विषयाला धर्म-सुधारणेच्या आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या संदर्भात हाताळले. त्यांनी ‘हिंदुत्व’ या संकल्पनेत सर्व हिंदूंना एकसमान मानले आणि अस्पृश्यता ही हिंदू धर्मावरचा डाग असल्याचे ठामपणे सांगितले. रत्नागिरीत त्यांनी अस्पृश्यांच्या मंदिर प्रवेशाचा कार्यक्रम आयोजित केला आणि सहभोजनाचा अंगीकार करून अस्पृश्यता निवारणाचा प्रयत्न केला. सावरकरांच्या दृष्टिकोनात अस्पृश्यता ही केवळ सामाजिक नाही, तर राष्ट्राच्या ऐक्यावर आघात करणारी गोष्ट होती.
या सर्वांनी केलेल्या कार्यामुळे महाराष्ट्रात सामाजिक वातावरण बदलू लागले. पण अस्पृश्यतेचा शतकानुशतकांचा अंधकार पूर्णतः दूर करण्यासाठी तात्त्विक आणि संविधानाधारित चळवळीची आवश्यकता होती. ही जबाबदारी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी स्वीकारली. आंबेडकर हे या लढ्याचे शिखर आहेत. त्यांनी अस्पृश्यतेचा केवळ सामाजिक नव्हे, तर आर्थिक, शैक्षणिक आणि राजकीय दृष्टिकोनातूनही अभ्यास केला. कोलंबिया विद्यापीठ आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स येथील शिक्षणानंतर भारतात परतल्यावर त्यांनी अस्पृश्य समाजाच्या उन्नतीसाठी ‘बहिष्कृत हितकारिणी सभा’ स्थापन केली. ‘मूकनायक’, ‘बहिष्कृत भारत’, ‘जनता’ यांसारख्या पत्रिकांतून त्यांनी समाजप्रबोधन केले.
१९२७ च्या महाड चवदार तळ्याच्या आंदोलनाने अस्पृश्यता निर्मूलन चळवळीला ऐतिहासिक वळण दिले. आंबेडकरांनी तेव्हा सार्वजनिक पाण्याच्या हक्कासाठी अस्पृश्यांना एकत्र आणले आणि या प्रश्नाला मानवी हक्कांच्या पातळीवर नेले. त्यानंतर १९३० मध्ये ‘नाशिक येथील काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलन’ झाले, ज्यात धार्मिक स्थळांवरील भेदभावाला थेट आव्हान देण्यात आले. आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेचा मूळ आधार असलेल्या धर्माच्या अधिकाराला प्रश्नांकित केले. त्यांनी अखेर ‘मी हिंदू धर्मात जन्मलो हे माझे भाग्य, पण हिंदू म्हणून मरण पत्करणार नाही’, असे म्हणत बौद्ध धर्म स्वीकारला. १९५६ मध्ये नागपूरला झालेल्या दीक्षाभूमीच्या कार्यक्रमात लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्म स्वीकारून त्यांनी भारतीय समाजाला नवीन दिशा दिली. संविधाननिर्मितीच्या वेळी आंबेडकरांनी अस्पृश्यता निर्मूलनाचा प्रश्न राष्ट्रीय स्तरावर नेला. भारतीय संविधानातील कलम १७ ने अस्पृश्यता रद्दबातल ठरवली आणि त्यावरील आचरण दंडनीय अपराध ठरवले. ही जगातील पहिलीच घटना होती जिथे सामाजिक विषमता निर्मूलनाला संवैधानिक बळ देण्यात आले. त्यामुळे अस्पृश्यता केवळ समाजसुधारणेचा विषय राहिला नाही, तर तो राज्यघटनेच्या न्यायसिद्ध तत्त्वांचा भाग बनला.
या सर्व समाजसुधारकांच्या कार्याचा परिणाम असा झाला की, महाराष्ट्र हा भारतातील सर्वात प्रगत सामाजिक चळवळींचा प्रदेश ठरला. विठ्ठल रामजी शिंदे आणि शाहू महाराजांनी पेरलेली बीजे आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली विशाल वटवृक्ष बनली. त्याआधी फुले, सावित्रीबाई, वलंगकर, कांबळे, गवई, नंदा गवळी या सर्वांनी जमिनीचा पाया तयार केला होता. सावरकर, माटे, बापट यांसारख्या व्यक्तींनी त्या जमिनीवर विचारांचे खतपाणी घातले. या सर्वांच्या प्रयत्नांमुळे अस्पृश्य समाजात आत्मभान आणि स्वाभिमान जागा झाला. परंतु अस्पृश्यता निर्मूलनाची लढाई केवळ भूतकाळातील एक प्रसंग नाही, तर ती आजही चालू असलेली प्रक्रिया आहे. संविधानाने जरी कायदेशीररित्या अस्पृश्यता संपवली असली, तरी सामाजिक मानसिकतेतील भेदभाव अजूनही काही प्रमाणात शिल्लक आहे. म्हणूनच या सर्व समाजसुधारकांची आठवण आजही जिवंत ठेवण्याची गरज आहे. त्यांनी मांडलेल्या ‘समानता, शिक्षण, स्वाभिमान, आणि संघटन’ या चार मूल्यांवर भारतीय समाजाचे भविष्य उभे आहे.
महाराष्ट्रातील अस्पृश्यता निवारणाचा हा इतिहास केवळ काही व्यक्तींचा नव्हे, तर एका समाजाच्या आत्मजागृतीचा इतिहास आहे. फुले यांच्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास शिंदे, शाहू महाराज, आंबेडकर यांच्यापर्यंत आला आणि अजूनही सुरू आहे. या प्रवासात समाजाच्या प्रत्येक घटकाने – शिक्षक, राजकारणी, क्रांतिकारक, लेखक, पत्रकार – आपापला वाटा उचलला. या सर्वांनी भारतीय समाजाला एक नवी दिशा दिली, जिथे माणूस हा धर्म, जात, पंथ यांच्या पलीकडे जाऊन विचारात घेतला जातो. म्हणूनच महाराष्ट्रातील अस्पृश्यता निवारण चळवळ ही फक्त सामाजिक सुधारणा नव्हे, तर मानवतावादी क्रांती होती. तिने केवळ अस्पृश्यांच्या नव्हे, तर संपूर्ण समाजाच्या मुक्ततेचा मार्ग दाखवला. या क्रांतीचा संदेश आजही तितकाच जिवंत आहे — मानवाला मानव म्हणून वागवणे हेच खरे धर्मकार्य आहे. हे लक्षात न घेतल्यामुळे आजही राजकारणी सत्तेसाठी जाती-जातीमध्ये वैमनस्य वाढवून ’फोडा आणि झोडा’ या पद्धतीने राज्यकारभार करत आहेत. स्वातंत्र्यानंतरच्या 70 वर्षात कमी झालेला जात्याभिमान गेल्या दहा वर्षात पुन्हा एकदा वाढू लागलेला आहे. आपल्याकडे माणूस शिकला, साक्षर झाला, पण सुसंस्कृत झालाच असे नव्हे. तेव्हा नवीन पिढीने एका ’माणसाने दुसऱ्या माणसाशी माणसासारखे माणुसकीने वागणे’ हेच सुसंस्कृत मनाचे लक्षण आहे, हे कायम लक्षात ठेवले तरच अस्पृश्यता निवारणच्या इतिहासाला अर्थ प्राप्त होईल.
© श्री जगदीश काबरे
मो ९९२०१९७६८०
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
