मराठी साहित्य – इंद्रधनुष्य ☆ ‘ते‘ निळं फूल – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘ते‘ निळं फूल – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

न्यूयॉर्कच्या कॅफेमध्ये गाजणारं ‘ते’ निळं फूल: आपल्या अंगणातल्या गोकर्णीची जागतिक भरारी

आपल्याला वाटतं की आपल्या मनाची एकाग्रता आणि स्मरणशक्ती ही फक्त प्रयत्नांवर किंवा नशिबावर अवलंबून असते? पण तसं नसतं एकाग्रता हा केवळ मनाचा खेळ नसून ते एक जैविक गणित आहे, जे निसर्गातील एका साध्या फुलाने सोडवता येऊ शकतं. आपण महागड्या बदाम आणि अक्रोडच्या मागे धावतो, पण खऱ्या शक्तीचा स्रोत आपल्या घरामागील अंगणात किंवा रानावनात दुर्लक्षित राहिला आहे.

**

न्यूयॉर्कमधील एका अतिशय आलिशान रेस्टॉरंटमध्ये तुम्ही बसला आहात. तुमच्यासमोर एक निळ्या रंगाचं पेय येतं, त्यात लिंबाच्या रसाचा एक थेंब पडताच त्याचा रंग जांभळा होतो. तिथले लोक याला ‘बटरफ्लाय पी’ (Butterfly Pea) म्हणतात आणि एका कपसाठी अनेक डॉलर्स मोजतात. पण हे तेच फूल आहे ज्याची भारतात शतकानुशतके ‘शंखपुष्पी’ नावाने ओळख आहे आणि आपण सगळे त्याला ‘गोकर्ण’ म्हणून ओळखतो.

**

ताज्या जागतिक ट्रेंड्सवर नजर टाकली, तर एक गोष्ट स्पष्ट होतेय की पाश्चात्य जग आता ‘फंक्शनल बेव्हरेजेस’ (Functional Beverages) कडे मोठ्या प्रमाणावर वळलं आहे. अमेरिकेच्या बाजारपेठेत सध्या ब्राह्मी आणि अश्वगंधा मिश्रित पेयांची लाट आली आहे. याच लाटेवर आता गोकर्णाचा चहा स्वार झाला आहे. पुढच्या दोन वर्षांत हे गोकर्णाचे फूल जागतिक स्तरावर एक ‘सुपरफूड’ म्हणून धुमाकूळ घालणार आहे.

**

गोकर्णाच्या चहाचा आता जागतिक बाजारपेठेने ‘लाईफस्टाईल ड्रिंक’ म्हणून स्वीकार केला आहे. भारतात मोठ्या प्रमाणावर उगवणारं हे फूल आता केवळ औषध राहिलेलं नाही. या फुलाच्या अर्कापासून बनवलेला चहा, सौंदर्य प्रसाधने आणि आरोग्यदायी पेये यांची मागणी युरोप आणि अमेरिकेत प्रचंड वाढली आहे.

या वाढत्या मागणीमुळे एक मोठी व्यापारी संधी निर्माण झाली आहे. केवळ या फुलाची शेतीच नाही, तर त्यातून अर्क काढणे (Extraction), सप्लिमेंट्स बनवणे आणि व्हॅल्यू-ॲडेड प्रॉडक्ट्स तयार करणे या क्षेत्रांत मोठी गुंतवणूक होत आहे. स्टार्टअप्ससाठी हे एक सुवर्णक्षेत्र ठरू पाहत आहे. ज्याप्रमाणे हळदीचं दूध ‘हळदी लॅटे’ होऊन जगात गाजलं, तसंच आता आपल्या अंगणात वाढणारे गोकर्ण ‘ब्लू टी’ किंवा ‘पर्पल मॅजिक’ म्हणून घराघरांत पोहोचत आहे.

**

आणि गोकर्णाची लागवड फार कठीण नाही हा अनुभव तुम्हालाही आला असेलच. बारा महिने हिरवीगार, भरपूर फुलं देणारी, थोडी मातीच्या ओलाव्याची माया मिळाल्यावर सुखाचा संसार थाटणारी वेल म्हणजे गोकर्णीची! एकदा ही वेल बागेत लावला की त्याची वाढ चक्क ‘ऑटॉ पायलट मोड’ वर होते. माळ्याकडून खत वगैरे अशी फारशी अपेक्षा नसते. वेळच्यावेळी फुलांनी बहरते आणि फुलपाखरांना आमंत्रण देते. तशी ही बहुप्रसवा म्हणावी अशी वनस्पती आहे. फुलागणिक एक शेंग उगवते. जरा उन्हाने तापली की शेंग फुटून पाच दहा बिया मातीत पडतात. थोड्याच दिवसात अंकुर येतात, ते आसपासच्या कोणत्याही दुसर्‍या झाडाच्या आधाराने वाढतात. असं साधं सोपं लाइफ सायकल फारच कमी बघायला मिळतं.

**

गोकर्णाला अपराजिता ब्लूबेल्व्हाइन, विष्णुकांता, ब्ल्यू-पी, बटरफ्लाय-पी आणि डार्वीन-पी अशा बर्‍याच नावानी ओळखलं जातं. पण ‘गाईच्या कानासारखी दिसणारे’ या अर्थाने गोकर्ण हेच नाव एकदम अर्थवाही वाटते.

**

गोष्ट अशी आहे की, आपल्याकडे असलेल्या खजिन्याची किंमत आपल्याला तेव्हाच कळते जेव्हा जग त्याचं कौतुक करायला लागतं. गोकर्ण हे केवळ एक फूल नसून ते मानसिक आरोग्यासाठीचं एक नैसर्गिक वरदान आहे. आजच्या धावपळीच्या युगात, जिथे प्रत्येक जण तणावाखाली आहे, तिथे हे निळं फूल मन:शांतीचा मार्ग दाखवत आहे.

**

ताज्या किंवा सुकवलेल्या गोकर्णाच्या पाकळ्या पाण्यात टाकल्या की निळ्या रंगाचा आरोग्यदायक चहा तयार होतो. हा चहा थंड किंवा गरम कसाही घ्या. गोडी आवश्यक असेल तर मध घाला, चव आणखी वाढवायची असेल तर लिंबू पिळून घ्या. या फुलांमध्ये अँथोसायनीन हे रसायन असते. अँथॉस म्हणजे फूल आणि सायनीन म्हणजे निळा -जांभळा रंग अशी या शब्दाची उत्पत्ती आहे. एक गंमतीदार वैशिष्ट्य असे की अँथोसायनीनचा रंग ज्या पाण्यात मिसळाल त्या पाण्याच्या pH प्रमाणे बदलतो. लिंबू पिळले की चहा अ‍ॅसीडीक होतो आणि नीळा चहाचा रंग गुलाबी होतो. पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा, हे फूल कितीही औषधी असलं तरी गंभीर आजारांच्या बाबतीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणं नेहमीच हिताचं असतं. आरोग्य हीच खरी संपत्ती आहे आणि निसर्गाकडे या संपत्तीच्या अनेक चाव्या आहेत.

**

मग विचार करा, ज्या फुलाला आपण वर्षानुवर्षे केवळ देवाच्या पूजेत किंवा कुंपणावर पाहिलं, ते जागतिक बाजारात एक नवा ट्रेंड घडवू शकतं, ही कल्पनाच थक्क करणारी नाही का? आपल्या आजूबाजूला अशा कितीतरी वनस्पती असतील ज्यांच्याकडे आपण ‘फक्त एक गवत’ म्हणून पाहतोय, पण कदाचित त्या जगाचं पुढचं मोठं ‘इनोव्हेशन’ ठरू शकतील?

***

माहिती संग्राहक : अज्ञात

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈